The Omen

The Omen (досл. «Belgi», «Oldindan xabar») — 1976-yilda Britaniya va Amerika hamkorligida suratga olingan dahşat filmi. Rejissyori Richard Donner, ssenariy muallifi David Seltzer. Film «The Omen» kinoseriyasining birinçi qismi. Asosiy rollarni Gregory Peck, Lee Remick, David Warner, Billie Whitelaw va Harvey Stephens ijro etgan. Syujetning markazida amerikalik diplomat Robert Thorn turadi. U yangi tuğilgan öğlining ölimidan söng, bu haqda xotiniga aytmasdan, uning örniga boşqa çaqaloqni olib kelади. Bir neça yil ötgaç, asrab olingan bola Damien atrofida ğayritabiiy va ölimga olib keladigan voqealar boşlanadi, Thorn esa bolaning Antixrist bölişi mumkinligiga asta-sekin şubha qila boşlaydi. Film, Donnerning asosiy xususiyatlaridan biri sifatida, sodir bölayotgan voqealarga ham ğayritabiiy, ham ratsional izohlar beriş imkoniyatini ataylab saqlab qoladi.

Kartina ğoyasi 1970-yillarda Injil başoratlari, satanizm va apokaliptik mavzularga qiziqişning ortişi fonida paydo böldi. Dastlabki ssenariyda ğayritabiiy elementlar ança kuçli taʼkidlangan edi. Biroq Donner eng aniq şaytoniy körinişlarni olib taşlab, hikoyani psixologik triller sifatida qurişni taklif qildi, bunda köpçilik voqealar tasodif yoki baxtsiz hodisalar kabi körinişi mumkin edi. Film Buyuk Britaniya, Italiya va Isroilda suratga olindi, byudjeti taxminan 2,8 mln dollar edi. Musiqasini Jerry Goldsmith yozdi, u filmga «Ave Satani» xor mavzusini yaratdi. Uning partiturasi eng yaxşi original musiqa uçun «Oskar» mukofotiga sazovor böldi, kompozitsiyaning özi esa filmning eng yaxşi qöşiği nominatsiyasida alohida taqdirlandi. Prokatda «The Omen» yirik tijorat muvaffaqiyatiga aylandi: AQŞ va Kanadadagi kassa tuşumi 60 mln dollardan oşdi.

Çiqqandan söng film qarama-qarşi şarhlar oldi: tanqidçilar rejissyorlikni, operator işini, musiqani va aktyorlarning jiddiy öyinini maqtadi, ammo ayrim şarhlovçilar ssenariyni haddan taşqari effektga yönaltirilgan deb hisobladi va kartinani «Exorcist» (1973) bilan soliştirdi. Vaqt ötişi bilan «The Omen»ga munosabat yaxşilandi va film 1970-yillardagi diniy dahşat asarlarining eng maşhurlari qatoriga kirdi. Antixrist-bola obrazi, Damien ismi, 666 raqami va Goldsmith musiqasi ommaviy madaniyatda keng tarqaldi va köp marta parodiya qilindi hamda qayta talqin etildi. Kartinaning muvaffaqiyati köp yillik franşizaning boşlanişiga turtki böldi: unga davomlar, kitoblar seriyasi, televizion loyihalar, 2006-yildagi remeyk va «The First Omen» (2024) prikveli kirdi.

1972-yil iyun oyida aytgan vaʼzida Papa Pavel VI şaytonning taʼsirini kuçayişi haqida qarama-qarşi fikrlarini bildirdi va buni Katolik çerkovining inqirozi bilan bevosita boğladi: «Biror yoriğidan şaytonning tutuni Xudo ibodatxonasiga kirib qoldi. U yerda şubha, noaniqlik, muammolar, bezovtalik, norozilik, qarama-qarşilik bor. Çerkovga endi işonç qolmadi; odamlar biror jurnalda yoki ijtimoiy harakatda çiqqan birinçi dunyoviy payğambarga işonadilar va uning ortidan ergaşadilar». 1970-yillarda şayton haqidagi filmlar juda maşhur edi, jamiyatda xristianlikning inqirozi, satanizm va turli kultlarning tarqalişi haqida tobora köproq gaplaşilardi, şuningdek, dunyo oxiri yaqinlaşayotgani haqida köp söz yuritilardi. 1966-yil 30-aprelda Anton LaVey San-Fransiskoda Şaytonning çerkovini taşkil etdi. Matbuotda «Qora Papa» deb atalgan u 1969-yilda «Satanik Injil»ni naşr etdi, u darhol eng köp sotiladigan kitobga aylandi. 1971-yil avgustda Look jurnali uni muqovaga çiqardi, suratda u qölida boş suyagi uşlab turardi. Maqolada satanizm va sehrgarlik zamonaviy Amerika jamiyatida avj olayotgani taʼkidlangan edi. Bir yil ötgaç, TIME muqovasida «Okkult uyğoniş: Şayton qaytmoqda» maqolasi çiqdi, unda Baphomet belgisi bilan kapyuşonli şaytonparast tasvirlangan edi. Maqolada okkult eʼtiqodlar va amaliyotlar tobora keng tarqalayotgani haqida hikoya qilingan edi. Şu bilan birga, 1960-yillar qarşi madaniyatiga, Şarq mistikasiga va ilgarigi okkult hamda metafizik harakatlarga borib taqaladigan New Age madaniyati tez tarqalardi. Unga sehrgarlik, Wicca, astrologiya, kristallar bilan davolaş, reenkarnatsiya, çanneling va özgargan ong holatlariga qiziqiş boğliq edi. Pensilvaniyada taşkil topgan Yehova Guvohlari 1975-yilni sönggi zamonlar yoki Vahiy kitobida aytilgan Armageddon yuz berişi ehtimol bölgan yil deb belgiladi. AQŞdagi asosiy protestant çerkovlariga işonç pasayişi bilan bunday apokaliptik oqimlar turli harakatlarda, şuningdek 1970-yillardagi evangelistik uyğonişda alohida dolzarblikka erişdi. Amerikalik Newsweek jurnali 1976-yilni «Evangelistlar yili» deb eʼlon qildi, Çristianity Today jurnali esa şunday yozdi: «Evangelistlar tösatdan Şimoliy Amerika diniy sahnasida birinçi öringa çiqdilar». Professor W. Scott Poole «Amerikadagi şayton: biz biladigan şayton» (2009) kitobida yozgan: «Agar «Rosemaryʼs Baby» va «The Exorcist» evangelistlarning şayton taʼsiriga bölgan yangi qiziqişini aks ettirgan va hatto şakllantirişga yordam bergan bölsa, «The Omen» bu qiziqişni töğridan-töğri syujet va boşlanğiç material sifatida işlatgan».

Tarixçilar Kevin M. Kruse va Julian E. Zelizer özlarining «Yoriqlar çiziği: 1974-yildan beri Amerika Qöşma Ştatlari tarixi» (2019) kitobida yozişiça, «Vetnam va Votergeytdan keyin «istablişment»ning aqli tösatdan şubha ostida qoldi: prezident Lyndon Johnson Oq uyni tark etdi, uning obrösi çet eldagi uruş tufayli zarba oldi, söng prezident Richard Nixon mamlakat içidagi janjal tufayli şarmandalik bilan isteʼfoga çiqdi. Şundan keyin amerikaliklar butun millat prezidentlari ortidan halokatga tomon ergaşayotgan-ergaşmayotganini söradilar». Gerald Ford 1974-yil sentyabrda Nixonni keçirgandan keyin amerikaliklarda umidsizlik va tuşunmovçilik hissi yanada kuçaydi. «The Omen»ning 1976-yilda ekranga çiqişi Amerikaning ikki yuz yillik yubileyi yiliga töğri keldi, millat özining ötmişdagi şon-şuhratini, şuningdek yaqinda olgan jarohatlarini öylardi. Davlat institutlariga işonçsizlik 1960-yillarda Jon Kennedining 1963-yildagi öldirilişi böyiça fitna nazariyalari, Uorren komissiyasi xulosalariga ortib borayotgan şubhalar va ön yillik oxirida Kennedining ukasi Robertning öldirilişi tufayli yuzaga kelgan paranoyada namoyon böldi. Şubha, noaniqlik va qörquv 1970-yillarda yangi çöqqiga çiqdi, bu esa britaniyalik jurnalist Francis Wheenni bu yillarni «Paranoyaning oltin asri» deb ataşga undadi: bu «apokaliptik dahşat va fitnaviy isteriya»ning ötkir uyğunligi edi. Paranoya nafaqat Nixon maʼmuriyatining tobora «paranoidal uslubi», yaşiriş va janjallarda, balki «Apollon-11» Oyga qönişini soxtalaştiriş nazariyalarida, asosiy va çekka dinlarning apokaliptik başoratlarida, Ibodatxona xalqlari kabi Qiyomat kunini kutadigan kultlarda, Rev. Jim Jones boşçiligidagi «Xalqlar ibodatxonasi» kabi guruhlarda, şuningdek atrof-muhitga yetkazilgan zarar va aholi portlaşi oqibatlariga nisbatan kuçli umidsizlik hissida ham namoyon böldi.

1974-yilda Los-Anjelesdagi reklama menejeri Robert L. Munger, Injil başoratlariga qiziqqan holda, mustaqil prodyuser Harvey Bernhardga bola qiyofasida Antixristning paydo bölişi haqidagi film ğoyasini taklif qildi. Ğoya amerikalik fundamentalist xristianlar orasida tarqalgan, Antixristning yaqin orada kelişi haqidagi tasavvurlarga asoslangan edi. Bernhard loyihaga qiziqib qoldi, dastlabki syujet konspektini tayyorladi va erta işlab çiqişni moliyalaştirdi; Munger keyinçalik filmning diniy maslahatçisi böldi. Töliqmetrajli ssenariy yoziş uçun Bernhard asosan hujjatli loyihalar ustida işlagan va bir neça töliqmetrajli ssenariylari bölgan David Seltzerni taklif qildi. Seltzer dastlab taklifni rad etdi, çunki dahşat filmlariga qiziqmas va şaytonning mavjudligiga işonmasdi, biroq keyinçalik moliyaviy sabablarga köra işga rozi böldi. Ssenarist aytişiça, bu vaqtgaça u Injilni deyarli örganmagan edi va loyiha ustida işlaş uning matniga murojaat qiliş imkoniyati böldi.

Ssenariyning asosiy injil manbai Ioann Bogoslovning Vahiy kitobi böldi. Seltzer kitobning turli tarjimalarini va unda mavjud başoratlarning ilohiyot şarhlarini örgandi. «Abadiy dengiz» obrazini siyosiy larzalar va inqiloblar ramzi sifatida talqin qiliş uni Antixristning paydo bölişini nufuzli davlat arbobining oilasi bilan boğlaşga olib keldi. 666 raqami filmning asosiy takrorlanuvçi motivlaridan biri sifatida işlatildi, şu jumladan Damienning tuğilgan kunida. «Yahudiylar Siyonga qaytganda…» sözlari bilan boşlanadigan başorat Seltzer tomonidan yozilgan bölib, Injildan iqtibos emas: ssenarist unda Vahiy motivlarini Nostradamus asarlariga öxşaş başoratli törtliklar şakli bilan birlaştirgan. «The Omen» haqidagi monografiya muallifi Adrian Şober, ssenariyning yana bir qöşimça manbasi Hal Lindseyning maşhur eskatologik kitobi «The Late Great Planet Earth» (1970) bölişi mumkin, deb taxmin qiladi: unda Injil başoratlari zamonaviy siyosiy voqealar bilan boğlangan edi.

Ssenariy işlab çiqiş taxminan bir yil davom etdi, şundan söng Bernhard loyihani yirik kinostudiyalarga taklif qila boşladi. Dastlab u «Antixrist» deb atalgan edi. Huquqlarni Warner Bros. oldi, ammo bir neça oy davomida suratga oliş boşlanmadi. Richard Donnerning xotirlaşiça, studiya ssenariyga yetti oylik opsion sotib olgan, ammo u bilan tanişgan paytda şartnoma muddati tugab borayotgan edi va Warner Bros. suratga olişni boşlaşni niyat qilmagan edi. Gregory Peckning biografi Gary Fişgall studiyaning loyihani keyingi işlab çiqişdan voz keçişini uning «The Exorcist» (1973) davomiga eʼtibor qaratiş niyati bilan boğlaydi. Ssenariy Donnerga uning tanişi agent Eddie Rosen orqali tuşdi. Rejissyorning xotirlaşiça, matn unga kuçli taassurot qoldirgan va u filmni suratga oliş uçun kuraşişga qaror qilgan. Şu vaqtga kelib Donner televizion rejissyorlikda sezilarli tajribaga ega edi, ammo uning oldingi töliqmetrajli filmlari sezilarli tijorat muvaffaqiyatiga erişmagan edi. U ssenariyni 20th Century Fox işlab çiqarişiga rahbarlik qilayotgan Alan Ladd Jr.ga topşirdi. Warner Bros. opsionining muddati tugayotgani sababli qaror bir neça kun içida qabul qilinişi kerak edi. Ladd ssenariy bilan tanişib, suratga oliş guruhi şakllantirilişi şarti bilan loyihani qöllab-quvvatlaşga rozi böldi; Warner Bros. keyingi işlab çiqişdan voz keçgandan söng Bernhard 20th Century Fox bilan şartnoma tuzdi. Amerika Kino Instituti katalogiga köra, loyiha bir neça oy Warner Bros. da turgan, keyin esa 20th Century Fox tomonidan sotib olingan.

Dastlabki ssenariy voqealarning ğayritabiiyligini ança kuçli taʼkidlagan edi: unda satanistik marosimlar, şabbatlar, demonik mavjudotlar va tuyoqli qahramonlar bor edi. Donner eng aniq ğayritabiiy körinişlarni olib taşlaşni va hikoyani şunday qurişni taklif qildiki, asosiy voqealarga ham mistik, ham ratsional izoh beriş mumkin bölsin. Seltzer bu konsepsiya bilan rozi böldi va taxminan bir hafta içida ssenariyning yangi tahririni tayyorladi. Xususan, qabriston sahnasidan tuyoq izlarini qoldiradigan figuralar çiqarib taşlandi. Voqealarning ikkiyuzlamaçiligi filmning asosiy tamoyillaridan biriga aylandi: Donner rejasiga köra, syujetni yo haqiqiy Antixristning paydo bölişi, yoki satanistik fitna mavjudligiga işongan odamlarning harakatlari, tasodiflar va baxtsiz hodisalar ketma-ketligi sifatida qabul qiliş mumkin edi. Ssenariy tayyorlaşda Donner, Seltzer va Bernhard keskin epizodlarning joylaşuvini ham batafsil belgilaşdi. Rejissyorning xotirlaşiça, ular bölajak filmning davomiyligini daqiqama-daqiqa körib çiqib, nisbatan tinç qismlarni eng keskin sahnalar bilan almaştirib turişgan.

Işlab çiqiş davomida loyihaning nomi bir neça marta özgardi. 1975-yil avgustda matbuotda «Antixrist» nomi işlatilgan, keyin film ish nomi «Tuğma doğ» (The Birthmark) böldi. Amerika Kino Instituti maʼlumotlariga köra, Daily Variety 1975-yil avgustida «Antixrist»ni dastlabki nom deb atagan, The Hollywood Reporter naşrlarida sentyabr va oktyabr oylarida loyiha allaqaçon «The Birthmark» nomi bilan körsatilgan. Şoberning yozişiça, Londondagi kasalxonada suratga oliş paytida «The Birthmark» nomi tibbiyot xodimlarining salbiy reaksiyasiga sabab bölgan va şundan keyin yakuniy nom — «The Omen» tanlangan. Gregory Peck boş rolga tasdiqlangandan söng, aktyor boşlanğiç sahnani özgartirişni taklif qildi: uning fikriça, Robert Thornning öz öğlining jasadini körmasdan, bolaning kelib çiqişini aniqlamasdan va xotiniga almaştiriş haqida xabar bermasdan, uning örniga nomaʼlum çaqaloqni olişga rozi bölişi ehtimoldan uzoq edi. Uning taklif qilgan variantida Thornlar fitna qurboni sifatida heç narsadan xabari yöq bölişi kerak edi. Donner va Bernhard aktyorning eʼtirozlarini asosli deb tan oldilar, lekin dastlabki variantni saqlab qolişdi, çunki ularning fikriça, Thornning xotinidan haqiqatni yaşiriş haqidagi ongli qarori aybdorlik hissini uyğotib, uning keyingi motivatsiyasining muhim qismiga aylangan. Peckning iltimosiga köra, muqobil variant ham olib taşlandi, lekin montajda dastlabki versiya işlatildi.

Loyiha 20th Century Foxga ötgandan keyin rejissyor masalasi hali töliq hal etilmagan edi. Richard Donnerning xotirlaşiça, ijroçi prodyuser Mace Neufeld studiya rahbariyati bilan uçraşuvda boşqa rejissyorni taklif qilgan. Donner bilan şaxsan uçraşib, unga ssenariyni olib kelgan va loyihani qöllab-quvvatlaşga köndirgan Alan Ladd Jr. uning nomzodini qatʼiy qöllab-quvvatladi va Donnersiz studiya filmni suratga olmasligini aytdi.

20th Century Fox işlab çiqariş byudjetini 2,8 mln dollar va dastlabki ön bir haftalik suratga oliş jadvalini tasdiqladi. Kartinani işlab çiqargan kompaniya Britaniyaning 20th Century-Fox Productions Limited edi; bevosita prodyuser Harvey Bernhard edi, Neufeld ijroçi prodyuser lavozimini oldi, Charles Orme esa assotsiatsiyalangan prodyuser böldi. Işlab çiqariş qismiga Clode Hudson rahbarlik qildi, birinçi rejissyor yordamçisi Dave Tomlin, ikkinçisi Steve Lanning edi. Badiiy bezakni ilgari «Hamlet» (1948) filmi uçun «Oskar» olgan Carmen Dillon bajardi; montaj — Stuart Baird; maxsus effektlar — John Richardson; grimni Stewart Freeborn boşqardi, aktyorlarni tanlaşni Maud Spector amalga oşirdi, tryuklar koordinatori esa Alf Joint böldi. Robert Munger va prepodobniy Don Williams prodyuserlarning diniy maslahatçisi sifatida jalb qilindi. Nisbatan kiçik byudjetga qaramay, Donner keyinçalik qöyilişning kölami tufayli masʼuliyatni ayniqsa keskin his qilganini eslagan: suratga oliş Angliya, Italiya va Isroilda ötişi kerak edi, boş rollarda esa Gregory Peck va Lee Remickni jalb qiliş nazarda tutilgan edi. Tabiiy obyektlarni tanlaşga lokatsiyalar böyiça menejer Bernard Hanson masʼul edi.

Donner işlab çiqarişni şunday tayyorlaşga intildiki, çeklangan byudjet va jadval murakkab epizodlarni suratga olişga tösqinlik qilmasin. Fişgallning yozişiça, rejissyor suratga oliş rejasining alohida qismlari buzilgan taqdirda zaxira variantlarni oldindan işlab çiqqan.