The Purple Rose of Cairo

«Purple Rose of Cairo» (ingl. The Purple Rose of Cairo) — amerikalik rejissyor Vudi Allenning komediya filmi bölib, u Bastер Kiton tomonidan 1924-yilda suratga olingan klassik «Sherlock Jr.» filmidan ilhomlangan. «Oltin globus» va BAFTA mukofotlari, Kann kinofestivalining FIPRESCI mukofoti sovrindori.

Mia Farrow — Sesiliya

Danny Aiello — Monk

Jeff Daniels — Tom Bakster / Jil Shepard

Edward Herrmann — Genri

John Wood — Jeyson

Glenn Headly — fohişa

Diane Wiest — Emma

Van Johnson — Larri Uayld

Film ustida işlaş haqida gapirar ekan, Vudi Allen şunday deb eslaydi:

«„Purple Rose“ şunday film böldiki, men özimni xonaga qamab olib yozişimga töğri keldi. Yarmini yozgaç töxtadim — keyin qayoqqa borişni bilmas edim. Töxtab, butunlay boşqa ğoyalarni öylay boşladim. Ança keyinroq tösatdan ilhom keldi. Haqiqiy aktyor şaharga keladi va u ekrandagi qahramon bilan haqiqiy odam örtasida tanlov qilişi kerak. U haqiqiysini tanlaydi, u esa uni tark etadi. Şundagina ğoya filmga aylandi. Undan oldin esa heç narsa birikmas edi».

Film Nyu-Yorkning kiçik şahar atrofi — Pyermont qişloğida suratga olingan. Syujet çiziği Allenning ilk hikoyalaridan biri bilan hamohang bölib, unda adabiy asar muxlisi asarga şunçalik singib ketadiki, bir munça vaqtdan söng özi romanning içiga köçganini tuşunadi. Vudi Allenning biografi Erik Laksning fikriça, filmda avtobiografik boşlaniş aniq sezilib turadi. Allenning bolaligi Bruklinda ötgan, uning uyi yaqinida «Kent» kinoteatri bölgan. Bölajak rejissyor uni «mening bolaligimning eng buyuk joyi» deb atagan. Muallif unga ehtirom bildirgan: filmning sahnalaridan birini aynan şu kinoteatrda suratga olgan.

Allen aktyor sifatida iştirok etmagan baʼzi filmlarida öziga xos usuldan foydalanadi: kadrdagi aktyorlardan biri ekrandagi «Allen» timsoliga aylanadi. «Purple Rose of Cairo»da bu personaj Sesiliyadir — u Vudi Allen qahramonlariga xos ravişda romantikaga moyil va baxtli kelajakka haddan taşqari işonadi. Boş rolga Maykl Kiton jalb etilgan. Allen uning ijodiga katta hurmat bilan qaragan, Kiton esa ustoz bilan birga işlaş şarafi uçun juda kam haq evaziga rozi bölgan. 10 kunlik suratga olişdan söng film rejissyori aktyorning öziga töğri kelmasligiga qaror qilgan, çunki u 1930-yillardagi yetakçi erkak qahramonning taşqi qiyofasiga mos kelmagan. Ikki tomonlama personaj — Bakster/Şepardning murakkab timsolida uni Jeff Daniels almaştirgan.

Allen filmlarida doimiy iştirok etgan Mia Farrow va Diane Keaton bilan birga, taniqli aktyorlar ansambli ham jalb etilgan. Tanqidçilar «film içidagi film»da öynagan ijroçilarning munosib öyinini qayd etişgan: 1950—1960-yillardagi maşhur aktyorlar John Wood, Zoe Caldwell, Ed Herrmann. Alohida qilib MGMning 1940-yillardagi yulduzi — Van Johnsonning qisqa roli ham eslatib ötilişi mumkin.

«Orion» kinokompaniyasi rahbariyati komediyaning finalini unçalik qayğuli bölmasligi uçun rejissyorga taʼsir ötkazişga urindi. Allen esa özining tanqidiy yondaşuvi va suratga oliş jarayoniga öz qaraşi bilan «butparastlarni sindiruvçi» deb ataladi, rad etdi. Film finali rejissyor tasavvur qilganidek qoldi.

Allen «Purple Rose of Cairo»ni özining sevimli filmlari qatoriga kiritgan va uni «hamma narsa öylaganimga yaqin çiqqan holat» deb taʼriflagan. Köpçilik tanqidçilar kartinani ijobiy qabul qilib, uni ustoz yaratgan eng yaxşi asarlar qatoriga kiritişgan. New York Times gazetasining kino şarhlovçisi Vinsent Kenbi komediyani «sof jozibadorlik» va «84 daqiqalik baxt» deb atagan. Deyv Ker esa filmning ijodiy boşlanişiga sovuqroq munosabatda bölgan — uni yangi boşlovçining saviyasiz asari deb hisoblagan, ssenariydagi nafislikni esa Fellinini nomaʼhul tarzda parodiya qiliş deb atagan.

Köplab asarlaridagi kabi Allen ham çuqur falsafiy mavzular — xayol va haqiqat örtasidagi nozik çegara va sanʼatning şifobaxş kuçi haqida yengil, göyo gap orasida hikoya qiladi. «Purple Rose of Cairo»da «Oq şayx» va «Sherlock Jr.» kabi kinematografning klassik filmlarining taʼsiri aniq körinadi. Rejissyor foydalangan «törtinçi devorni buziş» usuli kinematografda unçalik yangi emas, ammo u uni öziga xos tarzda taqdim etgan.

Kartinaning atmosferasini yaratuvçi muhim element — operator Gordon Uillis xizmati bilan yaratilgan vizual qator. Film 1930-yillar haqida hikoya qilsa-da, uni eskilikni taqlid qiliş deb bölmaydi. Filmning yaratuvçilari maxsus effektlar bilan öynaşga imkoniyatga ega edilar, bu öz davri uçun munosib bölardi, ammo ular boşqaça yondaşuvni tanladilar. Haqiqiy va xayoliy dunyoning qarama-qarşi qöyilişi paradoksal taassurot uyğotadi. Şu bilan birga, qahramon yaşayotgan şaharning rangli haqiqiy dunyosi böm-böş, yolğiz va ğamgin. Unga qarama-qarşi ölaroq, «film içidagi film»ning oq-qora dunyosi esa Sesiliyaning bayrami va ruhiy dam oliş joyidir.

Kartinaning syujeti ança başorat qilinadigan, ammo intriga undan emas, boşqa narsadan iborat. Filmning kulminatsiyasi uç qahramon — Bakster, Shepard va Sesiliyaning töqnaşuvidir. Bu syurreal qarama-qarşilikda kartinaning asosiy ğoyasi oçiladi. Haqiqatdan qoçiş baxtning örnini bosa olmaydi va uzoq davom eta olmaydi. Filmning yakuniy kadrlarida qahramon transga tuşgandek, şafqatsiz hafsalasizlikni unutib, Fred Astaire va Ginger Rogersning raqsini tomoşa qiladi.

Keng maʼnoda film haqiqatdan qoçiş çegaralarini, şuningdek, bizning hayotimizda baxtga töliq erişiş uçun nimaning yetişmasligi haqidagi mulohazalarni örganadi. Bizning qahramonimiz tanlov oldida qoldi: xayol olamida qoliş yoki zerikarli kundalik haqiqatga qaytiş. Biz qahramonning tanlovi bilan töliq rozimiz. Filmning hatto qayğuli finali ham juda tabiiy körinadi va kinoning sehri aslida nimadan iborat ekanligiga yangi nur soladi.

1986 — «Oskar» mukofotiga nominatsiyalar

Eng yaxşi originial ssenariy

1986 — «Oltin globus» mukofoti

Eng yaxşi ssenariy (Vudi Allen)

1986 — «Oltin globus»ga nominatsiyalar

Eng yaxşi film (musiqiy/komediya), eng yaxşi aktyor, eng yaxşi aktrisa

1986 — BAFTA mukofoti

Eng yaxşi film, eng yaxşi ssenariy

1986 — BAFTA mukofotiga nominatsiya

Eng yaxşi aktrisa, eng yaxşi maxsus effektlar

1986 — «Saturn» mukofotiga nominatsiyalar

Eng yaxşi rejissyorlik ishi, eng yaxşi fantastik-fentezi film, eng yaxşi aktrisa, eng yaxşi ssenariy

1986 — «Bodil» mukofoti

Eng yaxşi Yevropadan taşqari film

1986 — Kann kinofestivalining FIPRESCI mukofoti

1986 — «Sezar» mukofoti

Eng yaxşi xorijiy film

1986 — Fransiya kino tanqidçilari assotsiatsiyasi mukofoti

Eng yaxşi xorijiy film

1986 — Nyu-York kino tanqidçilari assotsiatsiyasi mukofoti

Eng yaxşi ssenariy