The Shining

«Porlaş» (ingl. The Shining) — rejissyor, ssenariy muallifi va prodyuser Stenli Kubrik tomonidan 1980-yilda suratga olingan dahşat filmi. Film Stiven Kingning şu nomli romani asosida yaratilgan. Asosiy rollarni Jek Nikolson, Şelli Duvall, Denni Lloyd va Scatman Crothers ijro etgan.

Film çiqqan yili tanqidçilar tomonidan köplab salbiy şarhlar olgan bölsa-da, «Porlaş» muntazam ravişda janrning eng ahamiyatli va yuksak badiiy darajadagi filmlari röyxatlarida tilga olinadi. Britaniyaning kinoşunoslik jurnali Sight & Sound ötkazgan sörovnomaga köra, kinotanqidçilar va rejissyorlar orasida film tarixdagi eng buyuk kartinalardan biri deb tan olingan.

Bu film Kingning eng maşhur ekranlaştirilgan asarlaridan biri bölişiga qaramay, yozuvçining özi uni öz kitoblarining eng yomon kinoadaptatsiyalaridan biri deb hisoblagan. Kubrik bilan ijodiy kelişmovçiliklar tufayli u filmning reklama kampaniyasida iştirok etişdan boş tortgan. Keyinçalik u filmning asosiy muammosi şunda ekanini aytgan: Kubrik dahşat filmi suratga olişga qaror qilib, bu janr haqida aniq tasavvurga ega emas edi.

2018-yilda film AQŞ Kongress kutubxonasining saqlab qolinişi kerak bölgan filmlar röyxatiga kiritildi.

Stenli Kubrik — rejissyor, ssenariy muallifi (film), prodyuser

Stiven King — ssenariy muallifi (roman)

Diane Johnson — ssenariy muallifi (film)

Robert Fryer — birinçi yordamçi prodyuser

Jan Harlan — ijroçi prodyuser

Mary Lea Johnson — birinçi yordamçi prodyuser

Martin Richards — birinçi yordamçi prodyuser

Wendy Carlos — kompozitor

Rachel Elkind — kompozitor

John Alcott — operator

Ray Lovejoy — monteur

James Liggat — aktyorlarni tanlaş

Roy Walker — badiiy bezak

Leslie Tomkins — badiiy direktor

Milena Canonero — kostyum rassomi

Kubrikning ish surʼati «Barry Lyndon»dan keyin ança sekinlaşdi va u keyingi filmini beş yil davomida suratga oldi. Stenli Kubrik uzoq vaqt mos kitob izlagan. Har yarim soat-bir soatda rejissyor kabinetidan qattiq zarbalar eşitilardi — yangi romanni öqişni boşlagan Kubrik bir neça önlab sahifadan keyin kitoblarni devorga otib yuborardi. Bir kuni ertalab zarbalar töxtadi va qörqib ketgan kotiba interkom orqali rahbariyat bilan boğlanişga urindi, ammo javob ololmadi. U Stenlida yurak muammosi bor deb öylab, kabinetga bostirib kirdi va u yerda Kubrikni «Porlaş» öqiyotganini kördi. U romanni silkitib: «Aynan kerak bölgan narsa» dedi. Filmni suratga oliş fikriga qiziqqan Stenli Kubrik vaqt farqini hisobga olmasdan, Stiven Kingga ertalab erta qönğiroq qildi. King qattiq xumordan azob çekayotgan edi va telefon trubkasidan Kubrikning ovozini eşitib, mulayimroq qilib aytganda, hayratga tuşdi; Kubrik darhol kitobni ekranlaştiriş böyiça ğoyalarini aytişni boşladi.

Prodyuser Jan Harlan 2014-yil aprelida Sankt-Peterburgda bölib ötgan «Stenli Kubrik retrospektivasi» festivalida Jek Nikolson Jek Torrans rolining yagona nomzodi bölganini aytdi. Şu bilan birga, köplab manbalar Kubrik bu rol uçun Robert De Nironi ham körib çiqqanini, uni «Taksist» filmida kuzatganini, Robin Uilyamsni esa «Mork & Mindy» serialida körganini körsatgan. Keyinçalik u ikkala nomzodni ham rad etdi, çunki uning fikriça, De Niro bu rol uçun yetarliça psixotik emas edi, Uilyams esa aksinça, juda psixotik edi. Şu orada Stiven King Kubrikni Jek Nikolsonni boş rolga taklif qilişdan qaytarişga urinib, uning örniga Jon Voyt yoki Maykl Morierti olişni taklif qilgan. Dalil sifatida u tomoşabin aktyorning boşida normal ifodasi bölib, asta-sekin aqldan ozişini kuzatişni Nikolsonning filmning boşidanoq biroz telbalarça körinişini tomoşa qilişdan köra qiziqroq deb hisoblaşini aytgan. King şuningdek, Wendy rolidagi Şelli Duvallni maʼqullamagan — uning fikriça, Wendy hayotda heç qaçon haqiqiy qiyinçilikka duç kelmagan stereotip sarğiş soç qiz edi, Duvall esa uning tasavvuridagi obrazga zid ravişda juda taʼsirçan va hayotda köp narsani körgan körinardi.

Dastlab barmen Lloydni Garry Dean Stanton öynaşi kerak edi, lekin u «Çet el»ni suratga oliş bilan band bölgani uçun iştirok eta olmadi. Qiziqarlisi, uç yil ötib Stanton Kingning boşqa ekranlaştirilgan asari — «Kristina»da rol öynadi.

Kitobda tirik buta-hayvonlar bor, ular faqat ularga qaralmayotgan paytda harakat qiladi. Ammo Kubrik ularni bunday maxsus effekt amalga oşiriş qiyin deb hisoblab, tirik tösiqdan iborat katta labirint bilan almaştirdi. Filmning finalidagi qor labirintining dekoratsiyalarini quriş uçun 900 tonna tuz va penopolistirol işlatilgan. Labirintning özi EMI Studios yonidagi aerodromda натурал ölçamda qurilgan.

Denni rolini Middle West hududidan beş ming bola sinovdan ötkazilgan. Denni Lloydgaça bu rolga «Uçinçi yaqin turdagi uçraşuvlar» filmidagi Keri Guffi daʼvogarlik qilgan, ammo uning ota-onasi ssenariy bilan tanişgaç, rozilik berişdan boş tortgan.

Stenli Kubrik filmni xronologik tartibda suratga olişni xohlagan. Filmda turli dekoratsiyalar tayyorlangani va harakat bir dekoratsiyadan ikkinçisiga doimiy ötgani sababli, kartina uçun yaratilgan barça suratga oliş maydonlari va dekoratsiyalar istalgan vaqtda mavjud bölişi kerak edi. Şu sababli EMI Studios pavilonlarining hammasi faqat «Porlaş» dekoratsiyalari bilan band edi. Suratga oliş 1978-yil 1-mayda boşlanib, 1979-yil aprelida tugagan. Suratga oliş jarayoni yakuniga yaqinlaşganda, studiyada «Yulduzli uruş» epopeyasining beşinçi qismi «Imperiya qaytarib zarba beradi» suratga olinişi boşlandi va «Overlook» mehmonxonasini qoplagan sunʼiy toğ qori keyinçalik Hoth sayyorasidagi epizodlarni suratga oliş uçun işlatildi. «Porlaş» suratga olinayotganda bölgan Stiven King «Yulduzli uruş» maydoniga taşrif buyurdi va rejissyor Irvin Kerşner bilan suhbatlaşdi. Keyinçalik bu «It» romanida aks etdi: u yerda Kerşner «Yoda kabi gapiradigan» missis Kerş nomli personaj sifatida çiqadi.

Film 1,37:1 klassik formatda Arriflex 35 BL kamerasi bilan suratga olingan, 1,85:1 formatda çop etiş uçun yaşirin kaşirlaş bilan. AQŞ kinoteatrlari uçun tarqatiladigan nusxalar şu nisbatda tayyorlangan, Yevropa nusxalari esa Yevropada ommaboproq bölgan 1,66:1 formatda tayyorlangan. Keyinçalik VHS va DVD naşrlarini tayyorlaşda Kubrikning sönggi xohişiga köra, negativ kadri faqat 4:3 formatda işlatilgan va teatr versiyasida yaşiringan ança katta tasvir sohasini körsatgan. Blu-ray naşrlarida film dastlabki ğoyaga yaqin 16:9 formatda tarqatiladi.

Suratga oliş guruhini kerakli psixologik holatga keltiriş uçun Kubrik ularga «Eraserhead» (1977) filmini körsatgan. Nikolson bilan öşa paytda birga yaşagan aktrisa Anjelika Xyuston aytişiça, bu filmda işlaş Nikolsonni şunçalik çarçatgan ediki, suratga olişdan qaytib kelib, töğri karavotga yiqilib darhol uxlab qolardi. Şelli Duvall esa Wendy Jekni oziq-ovqat omborida qamaydigan sahnani suratga olişda şunçalik çarçaganki, haddan taşqari zöriqişdan deyarli huşidan ketgan.

Suratga oliş jarayonida aktyorlar baʼzan sahnalar uçun öz ğoyalarini taklif qilişgan. Masalan, Jek maşq qilayotib teniss töpini devorga otadigan sahna Jek Nikolson tomonidan öylab topilgan. Ssenariyda bu sahna şunçaki «Jek işlamayapti» deb tasvirlangan. Denni Tony bilan gaplaşganda har safar barmoğini harakatlantiriş ğoyasini esa Denni Lloydning özi taklif qilgan.

Şelli Duvallning sözlariga köra, uning roli şunçalik doimiy stressli holatni talab qilganki, bir payt juda köp dubllar tufayli u endi yiğlay olmay qolgan. Kerakli natijaga erişiş uçun Stenli Kubrik suratga oliş boşlanişidan oldin butun guruhdan heç kim Şellini yoqtirmasligi, qöllab-quvvatlamasligi va unga iltifot aytmasligini talab qilgan. Kubrikning özi esa Şellining aktyorlik öyinidagi har bir mayda narsaga eʼtiroz bildirib, uni doim jizzaki holatda uşlab turgan. Hatto rejissyor butun guruh oldida Şellini qiçqirib, uning vaqtini va guruhning vaqtini behuda sarflayotganini aytgan. Keyinçalik Duvall Kubrikning uning aktyorlik öyinini imkon qadar işonarli qiliş uçun hamma narsani qilganini tan oldi va u işlatilgan usullar uçun uni sira ayblamasligini aytdi.

Filmning oxiriga yaqin, Wendy qölida piçoq bilan zinapoyadan yuqoriga yugurgan sahnani suratga oliş uçun 35 ta dubl kerak bölgan. Şu sahnani suratga oliş davomida Şelli Duvall zinapoyadan Empire State Building tomiga kötariliş masofasiga teng yölni yugurib ötgan. Denni öyinçoqlariga teniss töpi dumalab kelayotgan kadrni suratga oliş uçun esa 50 ta dubl kerak bölgan. Xuddi şunday, oşpaz Dik Hallorannning öldiriliş sahnasida ham qiyinçilik bölgan: Kubrik 70 ta dubl olmoqçi bölgan, lekin qirq birinçi dubldan keyin 69 yoşli Scatman Crothersga — u hissiy tanglik yoqasida turgan edi — hurmat körsatişni Jek Nikolson unga uqtirgan.

Filmning yakunidagi 1921-yildagi surat asl, faqat bitta özgariş bilan: Jek Nikolsonning boşi boşqa odam tanasiga «yopiştirilgan». Dastlab Stenli Kubrik massovka töplab surat olmoqçi bölgan, lekin keyinçalik u asl suratdan yaxşiroq narsa bölişi mumkin emasligini hal qilgan. Diane Arbusning «Identical Twins, Roselle, New Jersey, 1967» nomli asl surati esa Grady qizlari bilan kadr uçun ilhom bölgan.

Lari Darkinni öynagan Tony Burton suratga oliş maydoniga şaxmat olib kelgan. Kubrik, qiziqqan şaxmatçi sifatida, buni eʼtiborsiz qoldirmagan. Suratga oliş jadvaldan ança orqada qolgan bölsa-da, Kubrik bir kunlik suratga olişni töxtatib, butun kunni Tony bilan şaxmat öynab ötkazgan. Burton faqat bitta partiyada ğalaba qozongan, ammo Kubrik unga taşakkur bildirib, uzoq vaqtdan beri bunday kuçli raqib bilan öynamaganini aytgan.

Film ssenariysi suratga oliş jarayonida şunçalik jiddiy özgartirilganki, Jek Nikolson yangi versiyalarni öqişni töxtatib, faqat keyingi sahnada ijro etişi kerak bölgan yangi sahifalarni öqigan.

«Kolorado» zali dekoratsiyasida, Jek işlaydigan joyda, derazalar taşqarisidagi quyoş nurini tasvirlovçi yoritgiçlar keltirib çiqargan kuçli yuqori harorat tufayli yonğin çiqqan. Baxtga qarşi, öşa paytga kelib zaldagi deyarli barça sahnalar allaqaçon suratga olingan edi. Kadrda körinmasa-da, yonğindan keyin zalni tiklagan dekoratorlar şiftni biroz pastroq qilib tuşirişga majbur bölgan.

Film ekranga çiqiş vaqtiga kelib, MPAA taşkiloti yoş reytingi bölmagan treylerlarda qon körsatişni taqiqlovçi qaror qabul qilgan edi. «Porlaş»ning rasmiy reklama roligi aynan bitta maşhur sahnadan iborat bölib, u bitta kadrda suratga olingan va qon lift eşiklaridan oqib, mehmonxona holini töldirardi. Stenli Kubrik MPAA ni bu zang suvi ekanini işontiriş uçun köp kuç sarflaşga majbur bölgan. Sahnaning özini esa butun bir yil davomida suratga olişgan, şundan keyingina Kubrikka ekranda aynan qon oqayotganiga şubha qoldirmaydigan dubl yoqqan.

Ziyofat sahnasida Stenli Kubrikning qizi Vivian Kubrik kameo sifatida körinadi. U qora libos kiygan va Jek yaqinlaşadigan bar yonidagi divanning öng tomonida ötiradi.

Jek vannaxona eşigini sindiradigan sahnani suratga oliş uçun yengil eşiklar yasalgan, ularni öt öçiriş xizmatida köngilli bölib işlagan Jek Nikolson juda oson sindirardi. Bir neça dubldan keyin yangi, oğirroq va massivroq eşiklar yasaşga töğri kelgan. Natijada sahnani uç kun davomida suratga olişgan va Nikolsonga taxminan 60 ta eşikni sindirişga töğri kelgan.

«Overlook» mehmonxonasining manzil kadrlari — vertolyotdan va yerdan — Oregon ştatida Hood vulqoni etagida qurilgan «Timberline Lodge» mehmonxonasida olingan. AQŞ hududidagi qolgan natura kadrlari bir neçta montaj kadrlaridan iborat, jumladan Montana ştatidagi Glacier milliy boğidagi Saint Mary köli ustidan parvoz va toğ yölidagi avtomobil harakati. Şu bilan birga, Torranslarning harakatlanayotgan «Volkswagen» içidagi dialogi studiyada rear projection usuli bilan suratga olingan. «Lodge» mehmonxonasi içida heç qanday suratga oliş ötkazilmagan, barça interyerlar esa Angliyaning Hertfordşire grafligida suratga olingan, bu yerda EMI Studios xonalarning dekoratsiyalarini qurgan. Zallar, oşxona, ombor va ikki sathli xonalardan taşqari mehmonxonaning yölaklari va zinalari ham qurilgan. Dekoratsiyaning bir qismi bölgan yoritgiçlar, şu jumladan lyustralar, elektr simlari va suratga oliş uçun zarur bölgan yoruğlik kuçini beruvçi kuçli lampalar bilan jihozlangan. Maydondagi barça yoritiş moslamalarining umumiy quvvati şunçalik katta ediki, guruhning normal işlaşi uçun konditsionerlar tizimi bilan doimiy sovutiş talab qilingan.

«Kolorado» mehmonxonasi dekoratsiyasining katta derazalari ortida 80 x 30 fut ölçamli şaffof fon örnatilgan, va har biri 1000 vatt quvvatli 860 ta lampa bor edi. Kuçli yoritiş 1979-yil fevralida yonğin keltirib çiqardi, mehmonxona dekoratsiyasiga zarar yetdi va suratga oliş guruhi vaqtinça töxtab qoldi. «Kolorado» zalining dekoratsiyalari Yosemite milliy boğidagi «Ahwahnee» mehmonxonasi interyeriga asoslangan. Haqiqiy zal filmdagidan zina yöqligi va kamin joylaşuvi bilan farq qiladi. Biroq «Ahwahnee»ning lyustralari va derazalari hozirgaça kartinadagi bilan deyarli bir xil saqlanib qolgan. «Ahwahnee» vestibyuli «Overlook»ning qizil ustunli vestibyuli uçun ham asos bölgan. EMI studiyasining orqa hovlisida eng katta dekoratsiya qurilgan, unga «Lodge» fasadi parçasining nusxasi va haqiqiy mehmonxonada mavjud bölmagan labirint maydoni kiritilgan. Mehmonxona oldidagi barça sahnalar aynan şu yerda suratga olingan. «Kolorado» zali dekoratsiyasi keyinçalik Stiven Spielberg tomonidan «Indiana Jones: Yöqolgan Ahd sandiğini izlab» filmida işlatilgan. Qon oqimi bilan boğliq sahnadagi ikki lift ham «Ahwahnee» liftlaridan nusxa qilingan.