The Usual Suspects

= Syujet =

Filmning syujeti bir neça vaqt qatlamida oçiladi. Boşida Kayzer ismli odam yaralangan Kiton ismli odamni otadi, söng suhbat ötayotgan kemani yoqib yuboradi. Filmning keyingi butun davomi şu sahnaga olib kelgan voqealar zanjirini oçişga va Kayzerning kimligini aniqlaşga bağişlangan.

Keyingi sahnalardan maʼlum bölişiça, kema portda portlagandan söng 27 ta jasad topilgan. Faqat ikki kişi tirik qolgan: qattiq kuygan venger noqonuniy muhojiri, u kasalxonada FQB agenti Baer (Janкарlo Esposito) nazorati ostida asta-sekin huşiga kelmoqda, va qisman falajlangan firibgar, laqabi Gapiruvçi (Kevin Spacey), uni agent Kuyan (Çazz Palminteri) söroq qilmoqda. Okrug prokurorining körsatmasi bilan Gapiruvçi tergovga yordam beriş evaziga ozod etiladi. Filmning katta qismi Gapiruvçining xotiralaridan iborat bölib, ular qaytma sahnalar orqali körsatiladi.

Gapiruvçi bir safar politsiya bölimiga guvohlarni aniqlaş uçun statist sifatida çaqirilganini hikoya qiladi. Uning iştirokidagi tört nafar statist jinoiy ötmişga ega edi va ular tun böyi bitta kameraga qamab qöyildi (keyinroq maʼlum böladiki, ularning uçraşuvi oldindan uyuştirilgan edi). U yerda ular halol bölmagan politsiyaçilarning maşinasiga talonçilik qiliş rejasini tuzdi. Guruhning norasmiy boşliği Din Kiton (Gabriel Byrne) böladi, u sobiq politsiyaçi bölib, politsiya uning "iflos işlari" uçun uni javobgarlikka tortmoqçi bölgan, endi esa qonuniy biznes yölga qöyişga behuda urinmoqda.

Politsiya maşinasiga hujum muvaffaqiyatli ötgaç, şeriklar öğirlangan narsalarni sotiş uçun Nyu-Yorkdan Los-Anjelesga jönab ketadi. Xaridor ularga zargarlik buyumlari savdogarini talon-taroj qilişni taklif qiladi. Talonçilik paytida savdogarning qöriqçilari va özi majburan öldiriladi, qurbonning kassasida esa şeriklar zargarlik buyumlari örniga giyohvand moddalarni topadi. Köp ötmay ularning oldiga adbokat Kobayasi (Pete Postlethwaite) keladi va xavfli ish taklif qiladi: 91 000 000 dollarlik kokain yuklangan kemani portlatiş, uni Argentina mafiyasi venger mafiyasiga sotmoqda; pulni esa ular özlarida qoldirişlari mumkin. Kobayasi beştasini ham soxta zargar ustiga hujum bilan şantaj qiladi va bundan taşqari har biriga özi va yaqinlari haqida batafsil dosye topşiradi, bossi — Kobayasining sözlariga köra, afsonaviy turk jinoyatçisi Kayzer Sozega işlaydigan bossi — tomonidan şafqatsiz qasos bilan tahdid qiladi. Hamma Kayzer haqida eşitgan, ammo uni körgan odam yöq. Köpçilik Kayzerni közni boylaş uçun öylab topilgan afsona deb hisoblaydi. Miş-mişlarga köra, Kayzer — "tanadagi şayton" — xotinini va bolalarini raqiblari venger tomonidan garovga olinganida öz qöli bilan otib taşlagan. Beştasi ham turli vaqtda Kayzerning yölini tösgan, kiçik operatsiyalarini buzgan edi. Kobayasining sözlariga köra, ular faqat kim bilan ish körayotganlarini bilmagani uçun tirik qolgan, ammo endi ularning zimmasida qarz bor, uni uziş kerak. Beştadan faqat Fenster (Benicio Del Toro) işga borişdan boş tortadi — ertasi kuni uning buzilgan jasadi plyajda topiladi.

Şeriklar Kayzer uçun işlaşdan boş tortib, Kobayasini "yöqotişga" urinadi, ammo u sovuqqonlik bilan özini suğurtalaganini aytadi — haqiqatan ham uning ofisida Kitonning sevgilisi (Suzy Amis) turgan edi, ish buzilsa uni zörlab öldirişadi. Kobayasi boşqalarning yaqinlariga ham xuddi şunday qilişlarini tahdid qiladi.

Hujum rejalaştirilgan tun keladi. Uçta şerik kemaga yöl oladi, Gapiruvçini esa Kiton nogiron sifatida "qaroul"da qoldiradi. Talonçilardan biri pul bilan maşina yonida otib öldiriladi, boşqasi orqasidan piçoq urib tuşiriladi, Kitonni esa yuqori tekislikdan kimdir otadi. Nogiron filmning boşida körsatilgan Kitonni öldiriş sahnasining tasodifiy guvohiga aylanadi. Şu orada söroq qiluvçi uning hikoyasini töxtatişga majbur böladi — unga xabar berişadiki, kemada halok bölganlar orasida tutilmas Kayzer Sozeni yuzidan tanigan yagona odam ham bölgan.

Bu maʼlumot olinişi bilan agent Kuyanning boşida hamma narsa öz örniga tuşadi. Kema içidagi otişmaning ortida kokain turmagan edi, Kayzerning haqiqiy maqsadi polisiyani uning izidan olib boradigan qimmatli guvohni yöq qiliş edi. Agent işonçi komilki, Kayzer va Kiton — bir kişi. U uzoq vaqtdan beri Kitonning qoronğu ötmişini tekşirib kelmoqda va u bir marta öz ölimini soxta qilib körsatişga muvaffaq bölganini biladi. Hayratga tuşgan Gapiruvçiga u aytadiki, undan foydalanişgan, butun otişma Kiton tomonidan faqat bitta maqsadda uyuştirilgan — Gapiruvçining şaxsida polisiyani uning ölimiga işontiradigan guvohni qoldiriş.

Hikoyaçi, qörquvga tuşgan holda, ozod qilinadi, agent esa şubhalari haqida boşliğiga xabar beradi. Uning nazari qidiruvdagi jinoyatçilar ismlari yozilgan doskaga tuşadi — va u yerda Gapiruvçi hikoyasida tilga olingan barça joylar nomini köradi. U hayron bölib qölidagi kofe çaşkasini qöyib yuboradi, u polga tuşib sinadi — bölakçalardan birida yapon keramika işlab çiqaruvçisi "Kobayasi" nomi yozilgan. Agentning quloqlarida nogironning hikoyasidagi şu ismlar aks-sado beradi. U eslaydiki, nogiron unga Kayzer haqida ham, kemada kokain yöqligi haqida ham darhol aytmagan, bu maʼlumotlarni u özi tortib olgan edi.

Şu vaqtda politsiya faksiga yaralangan venger muhojirining sözlari asosida tuzilgan Kayzerning taşqi körinişi tavsifi keladi. Şubha qolmaydi: Gapiruvçi aynan Kayzerning özi, va butun uning hikoyasi aynan şu xonada közi tuşgan narsalar asosida öylab topilgan. Agent köçaga çiqadi, ammo soxta nogiron allaqaçon burçakdan burilib ketgan böladi. Bir neça qadam taşlagaç, qörqoq omadsiz Gapiruvçi özini işonçli, hokimona yuzli kuçli erkakka sezilmas tarzda aylantiradi. Kasallik belgilari yöqoladi, u işonç bilan sigaret tutatadi — filmning boşida Kayzerning qölida bölgan öşa zajigalka bilan. U maşinaga ötiradi, uning rulida hikoyada Kobayasi sifatida tilga olingan odam ötirgan böladi va ular ğoyib bölişadi.

= Filmni yaratiş =

Kevin Spacey Singerning birinçi filmi "Jamoat kirişi"ni körgandan söng u bilan işlaşga kelişib oladi. "Sandance" festivalida muxbirning savoliga ssenariy muallifi Makkuarri, uning yangi filmi politsiya bölimiga guvohlik uçun çaqirilgan statistlar sifatida uçraşgan jinoyatçilar guruhi haqida bölişini aytdi. Şu ğoya asosida — ssenariy yozilişidan oldin ham — filmning posteri tuğildi.

Kartina nomini Singerning köziga tuşgan jurnal maqolasi sarlavhasi bergan — bu klassik "Kasablanka" filmidagi iqtibos. Asl nusxada iqtibos Round up the usual suspects şaklida yangradi, uni "Odatiy gumonlanuvçilarni qamang" deb tarjima qiliş mumkin, yaʼni şubha odatda tuşadigan odamlarni yiğiş haqidagi buyruq. Singer filmining nomini rus tiliga sözma-söz tarjima qilsak — "Odatiy gumonlanuvçilar" böladi, "Taniş barça yuzlar" degan variant ham körib çiqilişi mumkin.

Ssenariy yozişda Makkuarri özining bir neça avvalgi, naşr etilmagan asaridan foydalangan, unda qahramon öz oilasini qirib taşlagaç, uzoq vaqt jinoyat olami va politsiya nazaridan ğoyib böladi. Sozе obrazi Jon Listning şaxsiga asoslangan, u 1971 yilda onasini, xotinini va uçta farzandini öldirgan va faqat 1989 yilda hibsga olingan. Makkuarri ilgari işlagan Los-Anjelesdagi firmada Kayzer Sumi ismli advokat işlagan, Makkuarri aynan şu yerda "Şubhali şaxslar" ğoyasini öylay boşlagan. "Soze" sözini u ingliz-turk sözligidan topgan, bu "gap-söz" degan maʼnoni anglatadi (boş qahramonning laqabiga işora). Singer keyinçalik "Şubhali şaxslar"ni "Raşomon" va "Ikki karra suğurta" (klassik noir) gibridi sifatida taʼriflagan. U şuningdek filmning tuzilişini "Garazdan tirik" va "Anderson magnit lentalari" filmlari bilan ham soliştirgan.

Politsiya bölimidagi sahna suratga olinayotganda, qahramonlar "Kalitlarni ber, qahbaning öğli" iborasini aytişi kerak edi — suratga oliş jadvaldan orqada qoldi va Singerni ğazablantirdi. Boldwin va Pollack har bir dublda Byrneni kuldirişga urinişgan, Del Toro esa köp gaz çiqargan.

Film nisbatan kiçik, 5,5 million dollarlik byudjet bilan 35 kunda suratga olingan. Hikoya davomida Kayzerning şaxsiga oid kalitlar şunçalik köp tarqatilganki, ular filmni qayta körişga undaydi. Reklama kampaniyasi "Kayzer Sozе kim ekanini bilasizmi?" şiori ostida olib borildi. Keyinçalik "Oskar" olganida Kevin Spacey hazil qilib dedi: "Kayzer Sozе kim bölmasin, sizga kafolat beraman, bu keça u ölguday mast böladi".

= Qabul qilinişi =

Prokatda film özini töliq oqladi, faqat Şimoliy Amerikada 23 milliondan ortiq dollar yiğdi. Hurmatli The New York Times naşri filmga ijobiy şarh eʼlon qildi, unda uni Tarantinoning "Qutirgan itlar" bilan soliştirib, potensial "kult film" deb atagan, ammo aslida bu ijodkorlarning sovuqqon hisob-kitobining natijasi ekani va hikoya tomoşabin hissiyotlariga deyarli taʼsir qilmasligi qayd etilgan. Rojer Ebert esa syujet burilişlarida adaşib qolganini va kutilmagan yakunidan hayratga tuşganini tan olgan holda filmni yerga urgan; keyinçalik u filmni özining eng yoqtirmagan filmlari qatoriga kiritgan.

Onlayn ensiklopediya Allmovie tuzuvçilari filmni ötgan yillar nuqtai nazaridan baholab, uni ön yillikning eng mukammal trillerlaridan biri deb ataşgan: "Beayb uslubli va har bir yangi sahnada murakkablaşib boruvçi film tomoşabinlarni [qahramonlar] çalkaşligini baham körişga, qayerda illyuziya va qayerda haqiqat ekanini ajratişga çorlagan, göyo sehrgar namoyişida qatnaşayotgandek".

"Şaytonning eng katta hiylasi — dunyoni u yöqligiga işontiriş edi" — deydi Gapiruvçi hikoyasi davomida. Bodlerning bu aforizmida ("Parij splini", nasriy sheʼrlar (1860). XXIX. "Saxovatli öyinçi") şunday işora bor: tizim öralgan super-yovuz odam umuman şahar afsonasi emas.

"Juda qörqinçli kino" (Scary Movie, 2000) parodiyasida "Şubhali şaxslar" finali keltirilgan — boş qahramonaning keç anglaşi va gumon qilinuvçining nogironlikdan soğlom, kuçli odamga oniy aylanişi.

"Aybsiz ayblangan" (Wrongfully Accused, 1998) parodiyasida butun filmni qisqaça takrorlaydigan sahna bor: qahramon köz oldidagi buyumlar nomlaridan darhol hikoya öylab topadi.

= Mukofotlar =

1995 — AQŞ Milliy kinotanqidçilar kengaşining ikkita mukofoti: eng yaxşi aktyorlar ansambli, eng yaxşi ikkinçi darajali rol ijroçisi (Kevin Spacey)

1995 — Syetl kinofestivalining ikkita mukofoti: eng yaxşi rejissyor (Bryan Singer), eng yaxşi aktyor (Kevin Spacey)

1995 — Tokio kinofestivalining kumuş mukofoti (Bryan Singer)

1996 — ikkita "Oskar" mukofoti: eng yaxşi original ssenariy (Kristofer MakKuarri), eng yaxşi erkak ikkinçi darajali rol (Kevin Spacey)

1996 — ikkita "Saturn" mukofoti: eng yaxşi aksion / sarguzaşt filmi, eng yaxşi musiqa (Jon Ottman)

1996 — ikkita BAFTA mukofoti: eng yaxşi original ssenariy (Kristofer MakKuarri), eng yaxşi montaj (Jon Ottman)

1996 — Edgar Allan Po mukofoti, eng yaxşi badiiy film uçun (Kristofer MakKuarri)

1996 — ikkita "Mustaqil ruh" mukofoti: eng yaxşi ssenariy (Kristofer MakKuarri), eng yaxşi ikkinçi darajali aktyor (Benicio del Toro)

= Nominatsiyalar =

1996 — "Saturn" mukofotiga eng yaxşi rejissura uçun nominatsiya (Bryan Singer)

1996 — BAFTA mukofotiga eng yaxşi film uçun nominatsiya (Bryan Singer, Maykl MakDonnell)

1996 — "Sezar" mukofotiga eng yaxşi xorijiy film uçun nominatsiya (Bryan Singer)

1996 — "Oltin globus" mukofotiga eng yaxşi erkak ikkinçi darajali rol uçun nominatsiya (Kevin Spacey)

1996 — "Mustaqil ruh" mukofotiga eng yaxşi operator ishi uçun nominatsiya (Newton Thomas Sigel)

1996 — AQŞ kinoaktyorlari gildiyasi mukofotiga eng yaxşi erkak ikkinçi darajali rol uçun nominatsiya (Kevin Spacey)