«Otilgan otlarni otib taşlaşadi, şunday emasmi?» (ingl. They Shoot Horses, Donʼt They?) — 1969-yilda suratga olingan amerikalik psixologik drama filmi. Rejissyori Sidney Pollack, ssenariy mualliflari Robert E. Thompson va James Poe. Badiiy asosi Horace McCoy ning 1935-yilda yozilgan şu nomli romani. Boş rollarda Jane Fonda, Michael Sarrazin, Susannah York, Gig Young, Bonnie Bedelia va Red Buttons ijro etgan. Filmda Amerikadagi Buyuk depressiya davrida raqs marafonida ğalaba qozonişga umid qilgan odamlar guruhi haqida hikoya qilinadi.
Film AQŞ prokatiga 1969-yil 10-dekabrda çiqdi. U tanqidçilardan yuqori baho oldi va prokatda 12,6 mln dollar yiğdi, byudjeti esa 4,86 mln dollar böldi. 1969-yilning eng kassa filmlari röyxatida 17-örinni egalladi. Şarhlovçilar rejissyorlikni, ssenariyni, depressiya davri tasvirini va aktyorlar öyinini (ayniqsa, Fonda, York va Youngning) yuqori baholadi.
Film 42-chi «Oscar» mukofoti marosimida töqqizta nominatsiyaga ega böldi, jumladan «Eng yaxşi rejissyor», «Eng yaxşi aktrisa» (Fonda), «Eng yaxşi ikkinçi plan aktrisasi» (York), «Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy» nominatsiyalari bor edi. Young «Eng yaxşi ikkinçi plan aktyori» nominatsiyasida ğolib böldi. 2022-yil holatiga köra, film «Oscar» nominatsiyalari soni böyiça rekordçi bölib qolmoqda, lekin «Eng yaxşi film» sifatida nomzod qilib körsatilmagan.
1Rollarda
Jane Fonda, Michael Sarrazin, Gig Young
2Syujet
Bir vaqtlar buyuk kinorejissyor bölişni orzu qilgan Robert Syverton özini sudlanuvçilar örindiğida olib…
Bir vaqtlar buyuk kinorejissyor bölişni orzu qilgan Robert Syverton özini sudlanuvçilar örindiğida olib kelgan voqealar zanjirini eslaydi. Bolaligida u ot oyoğini sindirganini, şundan söng bir çol azob çekmasligi uçun uni miltiq bilan otib öldirganini körgan edi. 1932-yilda, Buyuk depressiya davrida, Robert Kaliforniyadagi Santa-Monika pirsida, Tinç okeani sohilida joylaşgan eski «La Monica» raqs zalida boşlanişga tayyor turgan raqs marafoniga tasodifan kirib qoladi. Tez orada marafon taşkilotçisi va ведущий Rocky Robertni Gloria Beattyning juftligi sifatida yollaydi. Gloriyaning oldingi şerigi bronxit tufayli saralaş bosqiçida diskvalifikatsiya qilingan edi. Tanlovda köp odam qatnaşadi, jumladan nafaqadagi dengizçi Harry Kline, şoli işçisi James va uning homilador xotini Ruby, Hollywood agentlari eʼtiborini tortib, ish taklif qilişlarini umid qilayotgan yoş aktyorlar Alice va Joel.
Raqs marafonining ğoliblariga 1 500 dollarlik mukofot va‘da qilinadi. Qoidaga köra, iştirokçilar juft-juft bölib keça-kunduz raqsga tuşişi kerak. Eng uzoq parketda qolgan juft ğolib böladi. Har ikki soatda ön daqiqa dam olişga ruxsat beriladi. Taşkilotçilar iştirokçilarni sutkasiga yetti marta ovqatlantiradi. Baʼzan juftliklar umumiy zerikarli aylanişdan çiqib, tomoşabinlar taşlagan mayda tangalar uçun yakkaxon raqslarini namoyiş etadi.
Marafon boşida kuçsiz juftliklar tez çiqib ketadi, Rocky esa tomoşabinlarni xursand qiliş uçun kuçli iştirokçilarning kamçiliklarini masxara qiladi. Raqs maydonida soxta şifokorlar işlaydi, ular iştirokçilarga yetkazilayotgan jiddiy jismoniy va ruhiy zararni yaşiradi. Alice köylaklaridan biri yöqoladi (keyinçalik Robert uni Rockyning tomoşabinlarni qiziqtiriş uçun özi öğirlaganini bilib oladi). Gloria esa Aliceni Robert eʼtibor berayotgani uçun norozi. Gloriya öç oliş uçun Joelni şerigi qilib oladi, lekin Joelga ğarbiy film (vestern)da rol taklif qilinib, tanlovdan çiqib ketgaç, u Garrining şerigi böladi.
Marafon davomida tomoşabinlarni xursand qiliş uçun Rocky bir qator poygalar taşkil qiladi. Bunda iştirokçilar raqs maydoni perimetri böylab ön daqiqa davomida harakatlanişlari kerak, ammo oxirgi uçta juft mukofot uçun kuraşdan çiqib ketadi. Poygalardan birida Garrida yurak xuruji sodir böladi, lekin Gloria dengizçini orqasiga kötarib finish çiziğidan ötadi. Garrining ölganligi maʼlum bölgaç, Rocky tomoşabinlarga u şunçaki issiq urgan, deb işontiradi va tibbiyot xodimlari jasadni raqs maydonidan olib çiqayotganda olomon uni qöllab-quvvatlaydi. Alice isteriya holatiga tuşadi. Garri jasadi bilan jismoniy aloqadan jirkanib, kiyimini yeçmasdan duş qabul qiladi. Rocky Aliceni marafonda davom eta olmasligini tuşunib, uni tanlovdan çetlaştiradi. Şerigi qolmagan Robert va Gloria yana juft bölib birlaşadi.
Rocky Gloria va Robertga raqs maydonida soxta töy öynaşni taklif qiladi, çunki bu reklama hiylasi homiylardan köplab sovğalar olib kelişini va‘da qiladi. Bunday homiylardan biri marafon davomida juftlikka sovğa berib kelgan boy ayol miss Laydon. Keyinçalik töy sovğalarini sotiş yana bir neça yuz dollar keltirişi mumkin. Gloria esa bu fars bölmasdan ham oxirida köproq pul olişiga işonganidan ğurur bilan rad etadi. Rocky unga sirni oçib beradi: mukofot ğoliblarga topşirilişidan oldin ovqat, tibbiy xizmat va boşqa xarajatlar uçun hisob-kitoblar taqdim etiladi, ular butun yutuqni yutib yuboradi. Davom etişning foydasizligini tuşungan Gloria tanlovni tark etadi. Çarçagan va maʼnan böşaşgan Gloria va Robert pirsda suhbatlaşadi. Yaşaşning maʼnosini körmayotgan Gloria özini otişga urinadi, lekin tepkini bosa olmaydi. Umidsizlikka tuşib, u Robertdan buni qilib berişni söraydi va u uni otib öldiradi. Politsiya xodimi uning harakat sababini söraganda, Robert javob beradi: «Otilgan otlarni otib taşlaşadi, şunday emasmi?». Şu orada 1491 soat davom etayotgan marafonda hali ham bir neça juft qatnaşmoqda.
3Rollarda
Jane Fonda — Gloria…
Jane Fonda — Gloria Beatty
Michael Sarrazin — Robert Syverton
Susannah York — Alice LeBlanc
Gig Young — Rocky Gravo
Bonnie Bedelia — Ruby Bates
Red Buttons — Harry Kline (dengizçi)
Michael Conrad — Rollo
Bruce Dern — James Bates
Robert Fields — Joel Girard
Ellen Ann McLerie — Şirl
Madge Kennedy — miss Laydon
4Suratga oliş va tanqid
Jane Fonda öz avtobiografiyasida filmda suratga tuşişga dastlab qiziqmaganini, çunki ssenariysi unga…

Jane Fonda öz avtobiografiyasida filmda suratga tuşişga dastlab qiziqmaganini, çunki ssenariysi unga yoqmaganini yozgan. Ammo eri, rejissyor Roger Vadimning iltimosi bilan (u 1953-yilda şu romanga asoslangan ssenariyni Brigitte Bardot uçun yozgan edi), u Sidney Pollack bilan uçraşib, Gloria rolini öynaşga rozi böldi. Buttons bilan birga ular rolga kiriş uçun holdan toyguniça raqs tuşib körişga qaror qilişdi. Ammo Fondaning sözlariga köra, ikki kundan keyin unda gallyutsinatsiyalar boşlangan.
Rejissyorning sözlariga köra, [aniqlaştiriş kerak] huquqni birinçi bölib Charlie Chaplin sotib olgan. Şundan söng yana ön tört nafar rejissyor turli vaqtlarda romanni ekranlaştirişga urinib körgan, ammo prodyuserlar syujet juda qoronği, deb qörqib, pul ajratmagan. Uning fikriça: «…yetmişinçi yillar öttizinçi yillarni juda eslatadi, hatto kiyim kesimida ham. Bugungi Amerika hayotining axloqiy muhiti öşa davrniki bilan bir xil: noaniqlik, taşviş, isteriya, siniş». Pollack Gig Young Rocky rolига mos kelmaydi, deb hisoblab, boşqa aktyor — Lionel Standerni tanlaşga moyil edi.
Film çiqqandan söng tanqidçilardan yaxşi şarhlar oldi. Fondaning öyini qayd etildi. Bu uning «Barbarella» kabi filmlardan keyin birinçi jiddiy roli edi. Unga Nyu-York kino tanqidçilari mukofoti Gloria roli uçun eng yaxşi aktrisa sifatida berilganda, u filmni «kapitalistik tizimni juda keskin qoralaş» deb atadi. Prodyuser sifatida iştirok etgan 35 yoşli Pollack uçun bu film ham yutuq, ham karyerasidagi muhim yutuq böldi.
Rejissyor keng formatda suratga olişni yaxşi körardi va asosan xonada bölib ötadigan voqealarga qaramay, keng formatda suratga olişni talab qildi. Buni u quyidagiça tuşuntirdi: «Agar „Otlar“ni oddiy kadrda suratga olganimda, siz faqat ikki raqsga tuşayotgan odamni körardingiz va ularning atrofida qanday aqldan oziş sodir bölayotganini sezmasdingiz».
Pollack film uçun rolikli konkida uçişni örgandi va raqs sahnalarining ayrim epizodlarini oliş uçun paraşyutçilar kamerasini şlemiga mahkamladi, çunki öşa paytda Steadicam texnologiyasi hali mavjud emas edi.
Film Sovet televideniyesida körsatilgan birinçi Hollywood filmi hisoblanadi.
5Mukofotlar va nominatsiyalar
«Oscar» mukofoti eng yaxşi ikkinçi plan erkak roli uçun (Gig…

«Oscar» mukofoti eng yaxşi ikkinçi plan erkak roli uçun (Gig Young).
«Oscar»ga sakkizta nominatsiya: eng yaxşi rejissyor (Sidney Pollack), eng yaxşi aktrisa (Jane Fonda), eng yaxşi ikkinçi plan aktrisasi (Susannah York), ssenariy-ekranlaştiriş (James Poe, Robert E. Thompson), badiiy rassom (Garry Horner, Frank R. McKelvy), montaj (Frederic Steinkamp), musiqa (Johnny Green, Albert Woodbury), kostyum dizayni (Donfeld).
«Oltin globus» mukofoti eng yaxşi ikkinçi plan erkak roli uçun (Gig Young) va beşta nominatsiya.
BAFTA mukofoti eng yaxşi ikkinçi plan ayol roli uçun (Susannah York) va beşta nominatsiya.
6Kadrlar
4
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB
4 · TMDB7Öxşaş filmlar
Matn: maqola tarjimasi «Загнанных лошадей пристреливают, не правда ли?» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.
