Total Recall

Total Recall (ingl. *Total Recall*) — Amerikaning fantastik jangari badiiy filmi, rejissyor Paul Verhoeven, 1990-yilda çiqqan. Boş rolni Arnold Sçwarzenegger ijro etgan. Filmda, şuningdek, Rachel Ticotin, Sharon Stone, Ronny Cox va Michael Ironside suratga tuşgan. Film Philip K. Dickning «We Can Remember It for You Wholesale» (1966) hikoyasi asosida yaratilgan bölib, qurilişçi Duglas Kuveyd (Sçwarzenegger) haqida hikoya qiladi. Unga Marsga sarguzaşt haqidagi xotira implantatsiya qilinadi. Keyinçalik u bu sarguzaştning haqiqatda öziga yuz bera boşlaganini aniqlaydi: soya taşkilotining agentlari uning öz ötmişi, yaʼni Marsda yaşirin agent sifatida faoliyati haqidagi xotiralarni tiklaşiga tösqinlik qiladi. Mars diktaturasini, yaʼni Vilos Kohaagen (Cox) hukmronligini töxtatiş uçun u öşa yerda kuraşgan edi.

Şusett Dik hikoyasining huquqlarini 1974-yilda ming dollarga sotib oldi va ÖBannon bilan birgalikda ssenariy işlab çiqdi. Katta miqyosli loyiha bölişiga qaramay, loyiha ön olti yil davomida «işlab çiqariş dözaxi»da qolib ketdi. Şu vaqt içida qirq variant ssenariy yozildi, yetti xil rejissyor almaşdi va Kuveyd rolini ijro etiş uçun köplab aktyorlar sinovdan ötdi. «Total Recall»ga suratga olişga tayyorgarlik 1987-yilda Dino De Laurentis boşqargan De Laurentiis Entertainment Group kompaniyasi homiyligida boşlandi, kompaniya bankrot bölişidan ozgina oldin edi. Loyihaga uzoq vaqtdan beri qiziqqan Sçwarzenegger De Laurentis tomonidan boş rol uçun mos kelmaydigan ijroçi sifatida rad etilgan edi. U Carolco Pictures kompaniyasini huquqlarni sotib olişga va film suratga olişga köndirdi, unda özi boş rolni ijro etişi kerak edi. Byudjet 48—80 million dollarni taşkil etdi, bu uni öz davrining eng qimmat filmlaridan biriga aylantirdi. Suratga oliş olti oy davom etdi, Meksikadagi keng Estudios Çurubusco kinostudiyasida ötkazildi.

«Total Recall» yilning eng muvaffaqiyatli filmlaridan biri bölişi kutilgan edi. Film butun dunyo böylab taxminan 261,4 million dollar yiğdi va yil davomida eng köp daromad keltirgan filmlar orasida beşinçi örinni egalladi. Tanqidçilar şarhlari aralaş böldi: filmda şaxsiyat mavzusi va boş qahramon haqiqatining noaniqligi maqtalgan, biroq uning mazmuni vulgar va şafqatsiz deb tanqid qilingan. «Total Recall» eng yaxşi ovoz va eng yaxşi ovoz effektlari montaji uçun «Oskar» mukofotiga nomzod bölgan, ammo vizual effektlar uçun maxsus «Oskar»ni olgan. Keyinçalik Jerry Goldsmithning filmdagi musiqasi uning eng yaxşi işlaridan biri deb topildi.

Prokatga çiqqanidan beri «Total Recall» noaniq finali uçun yuqori baho olgan. Bu final Kuveydning sarguzaştlari haqiqatmi yoki xayolmi, degan savolni oçiq qoldiradi. Filmni avtoritarizm va mustamlakaçilik mavzularini tahlil qiliş sifatida ham talqin qilişgan. Retrospektiv şarhlarda uni Sçwarzeneggerning eng yaxşi filmlaridan biri deb ataşgan va barça davrlarning eng yaxşi ilmiy-fantastik filmlari qatoriga qöyişgan. Komikslar va video öyinlardan taşqari, «Total Recall» 1999-yildagi «Total Recall 2070» teleserialiga moslaştirildi. «Ο‘ziga xos fikr» («Minority Report») hikoyasi asosidagi davomni suratga olişga qilingan dastlabki uriniş 2002-yildagi «Minority Report» mustaqil filmiga aylandi. 2012-yildagi, xuddi şu nomdagi remeyk esa asl film muvaffaqiyatini takrorlay olmadi.

Filmni tomoşa qilgandan keyin tomoşabinda savol tuğilişi mumkin: bularning hammasi Kuveydga xotira transplantatsiyasi natijasida körilgan tuşmi yoki hammasi haqiqatda sodir bölganmi? «Mir fantastiki» jurnali muallifi Mixail Popov öz maqolasida şunday yozadi: «Final sirining aniq javobi yöq. Sçwarzenegger öz qahramonining sarguzaştlari haqiqat deb hisoblaydi, lekin Verhoeven boşqa nuqtai nazarga ega. Filmda aytilişiça, xotirani implantatsiya qilişda muammo yuzaga kelganda mijozga lobotomiya qilinadi. Şuning uçun filmning oxiridagi oq çaqnaş rejissyor fikriça, şifokorlar Kuveydning boş suyagini oçişni boşlaganidan dalolat beradi». Şu jurnal boşqa maqolasida yozgan: «Filmning "Gollivudça" baxtli oxiri faqat birinçi qaraşda oddiy: bu ikki tubli çamadon. Film yaratuvçilari final kadrlarni, keyin esa filmning dastlabki daqiqalarini qayta körişni, musiqiy jörligi va boşqa detallarga eʼtibor berişni qatʼiy tavsiya qiladi».

Arnold Sçwarzenegger — Duglas «Dag» Kuveyd / Karl Hauser rolida: Yerdan kelgan, yaşirin ötmişga ega qurilişçi. Personajning boşqa ismi: Karl Hauser — Kaspar Hauserga işora.

Rachel Ticotin — Melina rolida: Marsdagi erkinlik uçun kuraşçi.

Sharon Stone — Lori rolida: Kuveydning xotini, u kuzatuv uçun joylaştirilgan maxfiy agent bölib çiqadi.

Ronny Cox — Vilas Kohaagen rolida: Marsdagi koloniya gubernatori.

Michael Ironside — Rixter rolida: Kohaagenning şafqatsiz banditi.

Marshall Bell — Jorj / Quato (ovozi) rolida: Quato — Marsdagi mutantlar qarşilik harakatining rahbari, egizak akasi Jorj bilan birlaşgan.

Michael Champion — Helm rolida, Rixterning öng qöli.

Mel Johnson Jr. — Benni rolida: Marslik taksiçi.

Roy Brocksmith — doktor Edgmar rolida: «Rekall» kompaniyasi xodimi.

Rosemary Dunsmore — doktor Renata Lull rolida: «Rekall» kompaniyasi dasturçisi.

Filmda Yerda Ray Baker «Rekall» vakili Bob MakKleyn rolini, Robert Constanzo Duglasning xayoliy dösti Garri rolini, Alexia Robinson esa MakKleynning kotibasi Tiffani rolini ijro etgan. Robert Picardo avtomatlaştirilgan taksi haydovçisi «Jonni Kebi»ning taşqi körinişiga asos bölgan va uni ovozlantirgan.

Marsdagi koloniyada aktyorlar tarkibiga Lişia Naff — mutant fohişa Meri rolida, uç kökrakli; Mark Alaimo — kapitan Everett rolida; Dean Norris — Toni rolida; Debbi Li Carrington — Tumbelina rolida; Sasha Rionda — mutant bola rolida; Micky Jones — konçi rolida; Priscilla Allen esa «semiz ayol» rolida kirgan.

«Total Recall» ustida işlaş 1974-yilda boşlangan, öşanda prodyuser Ronald Şusett Filipp K. Dikning 1966-yildagi «We Can Remember It for You Wholesale» hikoyasini ekranlaştiriş huquqini 1000 dollarga sotib olgan. Şusett 23 betlik hikoyani öşa paytda hali kam tanilgan muallifning 1966-yilgi «The Magazine of Fantasy & Science Fiction» jurnalining aprel soniʼda öqigan. Dikning hikoyasida Kuveyl ismli kamtar kotib tasvirlanadi. U «Xotiralar» korporatsiyasiga boradi, u yerda unga Marsda yaşirin agent bölganligi haqida xotiralar implantatsiya qilinadi. Biroq jarayonda uning haqiqiy şaxsiyati oçiladi: u Marsga avval taşrif buyurgan yaşirin agent bölib çiqadi va uning ölimi begona sayyoralik bosqinga olib keladi.

Filmni «Total Recall» deb nomlab, Şusett ÖBannon bilan birgalikda ssenariy yozişni boşladi. ÖBannon hikoyadagi materialni tez tugatdi, undan u faqat öttiz betlik, aslida faqat birinçi aktni yozişi mumkin edi. Ikkinçi va uçinçi aktlar uçun esa yangi ğoyalar kerak edi, şuning uçun u Kuveydni Marsga jönatişni taklif qildi. Şusett bilan ÖBannon uçinçi akt böyiça fikr ayirmaçiligiga ega bölişdi: Şusett yanada dramatik narsa xohlagan, ÖBannonning finalida esa begona maşinadagi qöl izi Kuveydning qöl izi bölib çiqadi va unga tegiş uning öz xotiralarini töliq tiklaşiga olib keladi. ÖBannon keyinçalik suratga olingan finalni «muvaffaqiyatsiz» deb atagan. Filipp Dik 1982-yilda vafot etişidan oldin Şusett va ÖBannonning tayyor ssenariylaridan birini öqigan va ÖBannonning sözlariga köra, unga yoqqan. Studiyalar Şusett va ÖBannonning tayyor ssenariysini ambitsiyali va ixtiroçi deb atasa-da, uni amalga oşirib bölmasligini aytişgan. Sababi — talab qilinadigan keng kölamli spetseffektlar va yuqori byudjet.

Keyin Şusett va ÖBannon birgalikda ilmiy-fantastik qörqinçli film «Çujoy» (1979) ssenariysi ustida işladi. Uning muvaffaqiyati Şusettga Disney studiyasida loyiha ustida işlaş şartnomasini keltirdi. U «Total Recall» loyihasi bilan ham şu studiyada şuğullangan. Dastlab uning byudjeti taxminan 20 million dollar deb baholangan, ammo ğoya rivojlanmadi, çunki ssenariyning uçinçi akti bilan boğliq muammoni hal qilib bölmadi. Loyiha 1982-yilda Dino De Laurentisning De Laurentiis Entertainment Group (DEG) kompaniyasiga sotildi.

De Laurentis rejissyor lavozimiga Richard Rush, Lewis Teague, Russell Mulcahy va Fred Skepsi nomzodlarini körib çiqdi, 1984-yilda tanlov David Cronenbergga tuşdi. Cronenberg Dikning ijodi bilan taniş emas edi, lekin ssenariyga qiziqdi. Biroq uçinçi akt bilan boğliq muammolar hal bölmay qoldi va Cronenberg bir yil davomida ularni qandaydir hal qiliş uçun ön ikki alohida qoralama yozdi. Uning yakuniy ssenariy variantida Kuveydning haqiqiy şaxsiyati — Yer diktatori, Mandrell raisi bölib, u öz xotirasini bostirgan taşkilot tomonidan qilingan muvaffaqiyatsiz qasddan keyin Marsning maʼmuri Kohaagen bilan qarşilik körsatişga qaror qiladi. Keyin Kohaagen Kuveydning Mandrell rolini bajariş uçun tanlangan kiçik davlat xizmatçisi ekanini oşkor qiladi, u Kohaagenga Yer ustidan nazoratni egallaşga yordam berişi kerak. Kuveyd Kohaagenni yengadi va Mandrellning şaxsini qabul qiladi. Cronenberg mutant personajlarni, şu jumladan Quatoni (dastlab Kvato deb nomlangan) işlab çiqişga masʼul edi va Şusettning Marsning kanalizatsiyasidagi mutant hayvonlar haqidagi ğoyasini rivojlantirdi, ularni Ganzibullar deb atadi. Cronenberg ularni mutatsiyaga uçragan tuyalarga aylantirdi.

Cronenberg va Şusett filmning kelajakdagi ohangi böyiça kelişmadi. Şusett va De Laurentis Filipp Dikning birinçi ekranlaştirilgan asari — «Androidlar elektr qöylar haqida orzu qiladimi?» (1968) romani asosidagi «Blade Runner» (1982) filmi kabi jiddiy bölişini xohlamadilar. Şusett Cronenbergning işini filmni Dikning asl hikoyasiga qaytariş deb taʼriflagan, ular esa «Indiana Jones: Yöqolgan ahd ovi» ruhiga yaqinroq sarguzaşt xohlaşgan. Cronenberg bunday uslubda film suratga olişni xohlamadi va ketişga qaror qildi. Şuningdek, u Şusett va De Laurentis bilan nizosidan, hamda boş rol uçun Richard Dreyfussni tanlaşdan norozi edi. Dreyfuss ham ssenariyga qöşimça özgartirişlar kiritişni söradi, toki Kuveyd uning oldingi filmlaridagi oddiy odam obrazini aks ettirsin, Şusett/ÖBannon hikoyasidagidek harakatga emas. Cronenberg esa boş rolga William Hurtni olişni va personajining xotira va şaxsiyat konsepsiyalariga köproq eʼtibor qaratişni xohlagan. Kuveyd rolini ijro etiş uçun Christopher Reeve, Jeff Bridges va Harrison Ford ham körib çiqilgan. De Laurentis Cronenbergni loyihadan ketgani uçun sudga beriş bilan tahdid qildi, ammo nizo Cronenberg boşqa filmda u bilan işlaşga rozi bölgaç hal böldi. Bir neça yil ötib De Laurentis Cronenbergga «Total Recall»ni xohlaganidek suratga oliş imkoniyatini taklif qildi, ammo Cronenberg bu vaqtga kelib loyihaga butunlay qiziqişni yöqotgan edi va Şusett bilan muzokaralarni qayta boşlaşni xohlamadi.

De Laurentis «Dyuna» (1984) filmining moliyaviy muvaffaqiyatsizligidan keyin byudjetni past saqlaşga intildi va Marsni butunlay çiqarib taşlab, xarajatlarni maksimal darajada qisqartirmoqçi böldi. Şusett va ÖBannon bunga qarşi çiqdi. Ssenariyni tugatiş va yuqori byudjet yöqligi bilan boğliq muammolar keyingi bir neça yil davomida «Total Recall» ustidagi işni töxtatib turdi. 1987-yilda De Laurentis yana Richard Ruşni rejissyor sifatida yollaş imkoniyatini körib çiqdi, ammo De Laurentisga öşa paytda taklif qilingan finalga yoqmadi, unda Marsda nafas oliş uçun yaroqli atmosfera yaratilgan edi, Rush esa bu ğoyani qöllab-quvvatladi. De Laurentis rejissyor Bruce Beresfordni yollagandan söng öz xatosini tan oldi, u ham finalni qöllab-quvvatladi. Taxminan şu vaqtda ssenariy muallifi Gary Goldmanga ssenariyni yakunlaş taklif qilindi, ammo u Warner Bros. Pictures studiyasida rejissyor Paul Verhoeven bilan işlab çiqayotgan öz loyihasi «Warrior»ga eʼtibor qaratiş uçun rad etdi. Beresford esa şu paytda «Total Recall» versiyasini tayyorlaşni boşladi, uni Şusett köproq «Spilberg» ruhida, kamroq qattiq deb taʼriflagan. Kuveyd rolini Patrick Swayze ijro etişi kerak edi. Dekoratsiyalar Avstraliyada qurilayotgan edi, şu vaqtda DEG 1988-yilda bankrot bölganini eʼlon qildi. Taxminan 80 nafar suratga oliş guruhi aʼzosi işdan böşatildi, dekoratsiyalarni esa yöq qilişga töğri keldi. Şu paytgaça loyiha işlab çiqarişdan oldingi xarajatlar uçun 8 million dollar sarflagan edi, yana 6 million dollar esa «turnaround» — boşqa studiyalarga ğoyani sotib oliş imkonini bergan jarayon — xarajatlariga ketgan edi.

Arnold Sçwarzenegger «Total Recall» filmi ustidagi işni 1980-yillarning örtalarida bilib olgan, yoki «Commando» (1985) yoki «Raw Deal» (1986) filmi ustida işlayotgan paytda. Unga ssenariy yoqqan va u «Predator» (1987) filmini suratga oliş vaqtida prodyuser Joel Silver bilan birgalikda bu ustida işlaşni istagan, biroq loyiha byudjetining haddan taşqari yuqoriligi va De Laurentis Sçwarzeneggerni boş rol uçun mos kelmaydi deb hisoblagani tufayli amalga oşmagan. DEG bankrot bölgandan keyin Sçwarzenegger mustaqil studiya Carolco Pictures egalari Andrew Vajna va Mario Kassarni, u ular bilan «Red Heat» (1988) filmini suratga olgan edi, huquqlarni 3 million dollarga, işlab çiqarişdan oldingi xarajatlar bilan birga sotib olişga köndirgan. Sçwarzenegger ssenariy özi qoniqqudek darajada qayta işlansa, filmda özi ham rol öynaşni xohlagan, uning şuhrati va xalqaro maşhurligi studiyaning zarur byudjetga sarmoyasini oqlaydi. Carolco DEG aktivlarining katta qismini 1989-yil aprelida sotib olişni yakunladi. Sçwarzenegger loyihaga sezilarli taʼsir körsatdi: u Şusettni ssenariy muallifi va prodyuser sifatida saqlab qoldi, prodyuser Buzz Feitşans bilan birga ssenariyni qayta körib çiqişni, aktyorlarni tanlaş qarorlarini va dekoratsiyalar qurilişini boşqardi. U özini filmning amalda ijroçi prodyuseri deb taʼriflagan, ammo xavf va tegişli masʼuliyatsiz: u jarayonda faol iştirok etgan, çunki loyiha muvaffaqiyatli bölişini xohlagan. Uşbu ish uçun u 10—11 million dollar haq va filmning foydasidan 15 foiz oldi.

Sçwarzenegger Verhoevenni rejissyor etib tayinlaşni talab qildi, u Verhoevenning ilmiy-fantastik «RoboCop» (1987) filmidan taʼsirlangan edi, bu filmda u ham boş rol uçun körib çiqilgan edi. Şusett ilgari Verhoevenni «Oranjevyy soldat» (1977) filmidagi tajribasiga tayanib filmni rejissyorlik qilişga taklif qilgan, ammo u ilmiy fantastika uni qiziqtirmagani uçun rad etgan edi. Şunga qaramay, Verhoeven Sçwarzeneggerning taklifini marsliklar mehmonxonasidagi sahnani öqigandan keyin qabul qildi, u yerda doktor Edgmar Kuveydni hali ham Yerda ekanligiga işontirişga harakat qiladi. «RoboCop»dan keyin Verhoeven köp spetseffektli filmlardan qoçmoqçi edi va spetseffektlar bilan qança ish talab qilinişini tasavvur qilmaganini aytdi. U Goldmanni ssenariyni qayta yozişda yordam beriş uçun, şuningdek «RoboCop»da u bilan işlagan baʼzi asosiy xodimlarni, jumladan operator Jost Vacanoni, badiiy rassom William Sandellni va spetseffektlar mutaxassisi Rob Bottinni jalb qilişni söradi. Şu vaqtga kelib, Şusettning ÖBannon, John Povill yoki Stephen Pressfield bilan hammualliflikda yozgan taxminan öttiz qoralama ssenariy varianti tayyor edi. Verhoeven ularning har birini öqib çiqdi va Goldman qaysilariga tayanişi kerakligini belgilab oldi.

Goldman Filipp Dikning asarlarini kam bilar edi, ammo asl material va oldingi ssenariyçilarning işiga hurmat bilan qaraşga harakat qildi. U filmning ikkinçi yarmini anʼanaviy Gollivud syujetlariga berilgan imtiyoz deb hisoblagan va şuning uçun Bereresfordning suratga oliş ssenariysi tuzilişining katta qismini saqlab qolgan. Ijodiy guruh filmni tez orada boşlaşni xohlagani uçun, Goldman ssenariyga jiddiy özgartiriş kiritiş erkinligi yöq deb hisoblagan va mavjud mazmunni yakunlaş hamda ilmiy jihatlarning işonçliligini oşirişga eʼtibor qaratgan. Verhoeven va Sçwarzenegger doktor Edgmarning Kuveydga Marsdagi taşrifidan keyin ssenariydagi barça voqealar umuman işlamayotganiga kelişib oldilar. Verhoeven doktor Edgmar haqiqatni aytişi mumkinligini va Yerdagi Kuveydning aslida asabiy buziliş holatida ekanligini körsatiş uçun jiddiy özgarişlar kiritmoqçi böldi. Goldman ssenariyni şunday qayta yozdiki, filmdagi barça voqealarni bir vaqtning özida haqiqat va fantaziya sifatida qabul qiliş mumkin edi. U Hauserni Kohaagenning ittifoqçisi qildi, Kuveyd va Hauserni alohida şaxslar sifatida aniq belgiladi. Goldman agar Hauserni yomon qilsa, Kuveydning dastlabki şaxsiyatiga qaytmasligini yaxşiroq asoslaş mumkin deb hisobladi. Şuningdek, bu Hauserning nega Kuveydga aylanişini ham tuşuntirardi: telepat mutantlardan öz niyatlarini yaşiriş uçun. Goldman Bennini yovuz qildi, çunki uning fikriça, afro-amerikaliklar odatda ijobiy qahramonlar sifatida tasvirlanadi va bu yönalişda uning şaxsini oçiş kutilmagan bölardi.

Ssenariyni Sçwarzeneggerning jangari filmlar qahramoni sifatidagi ommaviy qiyofasiga mos keladigan qilib qayta işlaş ham zarur edi, şuning uçun Goldman uni oldingi filmlarning baʼzilariga qaraganda kamroq komik qilişga harakat qildi. Kamtarin kotib Kuayl Dan Quayl, öşa paytdagi vitse-prezidentga işoralardan qoçiş uçun Kuveydga özgartirildi va u muskulli qurilişçiga aylandi, janglar sahnalari esa köproq kuç usullarini öz içiga oladigan, kamroq jangovar sanʼat yoki yuguriş böladigan qilib qayta yozildi. Ikkinçi suratga oliş guruhi rejissyori va tryuk koordinatori Vic Armstrong, Sçwarzenegger bilan «Conan the Barbarian» (1982) va «Red Sonja» (1985) filmlarida işlagan boşqa dublyorlar qatorida, uning jismonan qodir bölgan hamma narsasini bilişlarini va şu bilan birga ahmoqona körinmasliklarini taʼkidladi. Sçwarzenegger şuningdek Kuveydning duşmanlarini yöq qilişning ijodiyroq usullarini xohladi, çunki uni «Commando»da öq otar qurollardan haddan taşqari foydalanganlikda tanqid qilişgan edi. Ssenariyning birinçi qayta işlanişidan keyin Goldman uni Verhoeven, Sçwarzenegger, Şusett, Vajna va Kassar bilan muhokama qildi. Sçwarzenegger va Şusett kulminatsiyada hissiyot yetişmasligini aytdi, bu esa Verhoevenning ongli tanlovi edi: u marslik qözğolonçilar haqidagi syujetni juda jiddiy qabul qilmagan va hikoyaning intellektual jihatlariga ustunlik bergan edi. Sçwarzeneggerni xursand qiliş uçun Goldman Kohaagenning Venusvilldagi mutantlarning kislorodini öçiriş usulini öylab topdi. Şundan keyin deyarli ön olti yillik işlab çiqiş, yetti rejissyor, tört hammuallif va qirq ssenariy qoralamasidan söng «Total Recall» işlab çiqarişga topşirildi.