Troya

«Troya» (ingl. Troy) — 2004-yilgi epik tarixiy boevik, Wolfgang Petersenning David Benioff ssenariysi asosida suratga olingan öninçi töliqmetrajli filmi. Filmni Maltada, Meksikada va Britaniyaning Şepperton Studios studiyasida suratga olişgan. Unda Brad Pitt, Eric Bana, Peter ÖToole, Julie Çristie, Sean Bean, Diane Kruger, Brian Cox, Brendan Gleeson, Rose Byrne, Saffron Burrows va Orlando Bloom boşçiligidagi aktyorlar ansambli iştirok etgan.

Film syujeti Gomerning «Iliada» epik sheʼri motivlariga asoslangan bölib, ön yillik Troya uruşining butun tarixini bor-yöği ikki haftadan sal köproq vaqtga siqadi, faqat töqqizinçi yildagi Axilles bilan Agamemnon örtasidagi janjal bilan çeklanmaydi. Axilles öz mirmidonlarini boşqa yunon qöşinlari bilan birga olib boradi va Gektor boşçiligidagi troya qöşini himoya qilayotgan tarixiy Troya şahriga bostirib kiradi. Filmning oxiri (Troyaning talon-taroj qilinişi) «Iliada»dan olinmagan, balki Kvint Smirnskiyning «Gomerdan keyingi voqealar» asaridan olingan, çunki «Iliada» Gektorning ölimi va dafn marosimi bilan tugaydi.

«Troya» filmi dunyo böyiça 497 million dollardan ortiq yiğib, çiqqan paytida eng köp daromad keltirgan filmlar orasida 60-örinni egalladi. Şunga qaramay, film noaniq baholarga sazovor böldi: tanqidçilar uning köngiloçar qiymatini hamda Pitt va Bananing öyinini maqtadi, ammo syujetini «Iliada»dan notöğri deb tanqid qildi. Film 77-marotaba ötkazilgan «Oskar» mukofoti marosimida eng yaxşi kostyum dizayni nominatsiyasiga nomzod böldi, dunyo böylab prokatda taxminan 500 million dollar yiğib, 2004-yilning sakkizinçi eng kassa filmi va öşa paytgaça tarixdagi 60-film böldi.

«Troya» filmining ssenariysini yoş yozuvçi David Benioff yozgan, uning romani asosida «25-soat» filmi suratga olingan. Bu yozuvçining hayotidagi ikkinçi ssenariy edi. Ssenariyning birinçi qoralama varianti 2002-yil yanvarda yozilgan. Uning hajmi 180 sahifa edi, bu juda köp bölgani uçun qayta işlangandan keyin ssenariy 140 sahifagaça qisqartirildi. Ssenariy asosiga Gomerning troya uruşlari tarixi (taxminan miloddan avvalgi 1200-yil) haqidagi «Iliada» epik sheʼri olingan. Filmning yakuniy titrlarida «Iliada» sheʼri ssenariy yaratilişiga ilhom bergani aytiladi. Ammo «Iliada» matni Troya uruşining barça epizodlarini qamrab olmaydi, faqat uruşning öninçi yilini tasvirlaydi. Masalan, Troyani Troya oti yordamida egallaş epizodi Gomerning «Odisseya»sida va boşqa antik asarlarda tasvirlangan, Axillesning tovoniga tuşgan öq bilan halok böliş epizodi esa Ovidiyning «Metamorfozalar» sheʼrida bayon etilgan. Şu asarlardan taşqari, ssenariy muallifi yozişda Vergiliyning «Eneida»sidan, «Bulfinç mifologiyasi» töplamidan, şuningdek öz tasavvuridan ham foydalangan. Benioffning sözlariga köra, bu asl nusxaga mos keladigan qayta hikoya emas edi, muallif voqeaning insoniy jihatiga eʼtibor qaratmoqçi bölgan. Şu sababli ssenariyda xudolar yöq. Benioff Axilles va Gektor qahramonlariga qoyil qoladi, ularning qarama-qarşiligi filmning asosiy mavzusiga aylanadi: «Bu yaxşi-yomon toifasiga kiradigan film emas. Bu yaxşilik bilan yomonlik örtasidagi epik jang emas. Bu odamlar va orklar örtasidagi kuraş emas. Bu odamlarning odamlar bilan kuraşi, şuning uçun men bunga uruş haqidagi buyuk va fojiali hikoya deb qarayman».

Filmni 2003-yil aprel-iyun oylarida Londonda, Maltada va Meksikada suratga olişgan. Dastlab yakuniy suratga olişlar Marokaşda ötkazilişi rejalaştirilgan edi, ammo 2003-yil may oyida Marokaşning eng yirik şahri Kasablankada terror hujumi sodir bölgandan keyin va yaqinlaşib kelayotgan Iroq uruşi sababli yangi terror hujumlaridan xavotirda Marokaşdagi suratga olişlar bekor qilindi. Film yaratuvçilari bunday xavfni oldindan körib, Ispaniya va Meksikada suratga oliş joylarini oldindan izlab topişgan. Oxir-oqibat, qolgan materialni suratga oliş uçun Meksika tanlandi.

Suratga oliş Londonda boşlandi. U yerda barça pavilyon sahnalari suratga olingan.

Maltada Troya devorlari içida böladigan barça sahnalar suratga olingan. Asosiy dekoratsiyalar (şahar, darvozalar, podşoh saroyi) Malta orolidagi «Rikasoli» qalʼasida qurilgan. Şuningdek, baʼzi sahnalar «Golden Bay» (ingl. Golden Bay) plyaji, Malta şimolidagi Mellieha qişloğida va Komino orolidagi «Kök laguna» plyajida suratga olingan.

Janglar Kabo-San-Lukas meksikalik kurortidan bir neça kilometr uzoqlikdagi çöl plyajida suratga olingan. Bu plyajda qonun bilan himoyalangan kaktuslar ösadi va u yöqolib ketiş arafasidagi toşbaqalarning yaşaş joyi hisoblanadi. Şu sababli botanika mutaxassislari yollanib, kaktuslarni vaqtinça maxsus boğlarga köçirib ötkazgan va ularning joylaşgan barça joylarini belgilagan. Boşqa mutaxassislar esa toşbaqa tuxumlarini yiğib, ularni inkubatorga köçirgan. Statist sifatida Örta yer dengizi aholisiga öxşagan meksikaliklar va Sofiyadagi Milliy sport akademiyasining bolgar sportçilari yollangan. Ular janglarni yaqindan suratga oliş uçun işlatilgan. Meksikada suratga oliş paytida meksikalik va bolgar statistlari özaro janjallaşib qolgan, şu sababli politsiya yordamiga murojaat qilişga töğri kelgan. Bundan taşqari, bolgar statistlari haq-tölovni oşirişni talab qilib, ish taşlaşgan.

Film suratga olinayotganda kulgili vaziyatlar ham bölgan. Suratga olişning eng oxirida, faqat Gektor va Axillesning jangini suratga oliş qolganda, Brad Pitt Axilles payidagi pay suyagini jarohatlab olgan. Bu ramziy hol edi, çunki Gomer asarida Axillesning halok bölişiga aynan şu joyga tuşgan öq sabab bölgan. Bir neça kun ötib esa Marti böroni Troya devorlarini uçirib ketgan. Natijada suratga oliş 3 oyga keçiktirilgan va bu vaqt içida ikkala aktyor ham jismoniy şaklini saqlab turişga majbur bölgan.

«Eneida» va boşqa asarlarda keltirilgan afsonaga köra, axeylar uzoq va natijasiz qamaldan keyin hiyla işlatişga majbur bölişgan: ular ulkan yoğoç ot yasab, uni Troya devorlari yonida qoldirişgan, özlari esa Troada qirğoqdan suzib ketayotgandek köriniş berişgan. Otning içiga eng yaxşi jangçilardan iborat otryad yaşirilgan. Bu hiyla öylab topilişi eng ayyor yunon sarkardasi Odisseyga boğlanadi. Otni körgan troyalik ruhoniy Laokoon: «Bu nima bölmasin, men sovğa keltirgan bölsa ham, daneylardan qörqaman!» deb baqirgan. Priamning qizi va başoratçi Kassandra ot tufayli Troyaning qulaşi va şoh oilasining halokatini oldindan aytgan. Ammo troyaliklar ularning ogohlantirişlariga quloq solmasdan, otni harbiy trofey deb öylab, şaharga sudrab kirişgan. Keçasi yunonlar otdan çiqib, qöriqçilarni öldirgan va qaytib kelgan qöşinlarni şaharga kiritgan.

«Troya» filmi uçun yasalgan ot pölat qoziqlar va şişa tolasidan qilingan. Uning balandligi 11,4 metr, oğirligi 11 tonna edi. Uni taşiş uçun qismlarga ajratib, keyin yana yiğişgan. Bu ot dunyo böylab ança sayohat qilgan. Maltada va Meksikada suratga olingaç, uni Berlinga olib borib, 2004-yil may oyida filmning jahon premyerasi uçun Potsdam maydonida örnatişgan. Undan keyin otni reklama kampaniyasining bir qismi sifatida Yaponiyaga olib ketişgan, oxirida esa u Turkiyada öz manziliga joylaşgan. Turkiya turizm vazirligi ot foydalaniş uçun «Warner Bros.» kompaniyasi bilan şartnoma imzolagan. Ot Çanakkale şahrida, taxminiy tarixiy Troya joyidan 30 km uzoqlikda örnatilgan va Turkiyaga kelayotgan sayyohlar uçun maşhur diqqatga sazovor joyga aylangan.

Filmning byudjeti taxminan 170 million dollarni taşkil etgan, ayrim manbalar undan ham katta summalarni körsatadi. Bu film zamonaviy kinematografdagi eng qimmat filmlardan biriga aylantiradi, uning yaratilgan paytida esa dunyodagi eng qimmat film hisoblangan. Filmning jahon premyerasi 2004-yil 9-mayda Berlinda bölib ötgan. 2004-yilgi Kann festivalida «Troya» filmining premyerasi tanlov taşqarisida ötkazilgan. 2004-yil may-iyun oylari davomida film butun dunyo böylab prokatga çiqqan: Avstraliya, Argentina va Portugaliyada film birinçi marta 2004-yil 13-mayda namoyiş etilgan, Bahrayn, Isroil va Islandiyada 2004-yil 19-mayda, Buyuk Britaniya, Rossiya va Tayvanda 2004-yil 21-mayda, Hindistonda esa 2004-yil 25-iyunda namoyiş etilgan.

Film AQŞ va Kanada hududida 133 million dollar yiğib, bu jahon kassa tuşumining 27 foizini taşkil etgan. Qolgan mamlakatlarda kassa tuşumi 364 million dollarni taşkil etgan. Jahon prokatidagi umumiy yiğim 497 409 852 dollarni taşkil etgan va şu tufayli «Troya» filmi eng köp daromad keltirgan yuz filmga kirgan.

«Troya» filmi tanqidçilar va matbuot orasida noaniq şarhlarga sazovor bölgan. Tanqidçilarning ijobiy şarhlari salbiylaridan biroz köp. Metacritic.com filmga 43 ta tanqidçi şarhi asosida 5,6 ball qöygan. rottentomatoes.com saytida film 217 ta tanqidçi şarhi natijasida 55 foiz reytingga ega. Oddiy tomoşabinlar orasida «Troya» yuqoriroq reytingga ega (imdb.com saytida 10 balldan 7 ball, rottentomatoes.com saytida 74 foiz). Uçta tanqidçining şarhlariga asoslanib, ekranka.ru sayti filmga 5 balldan 3,5 ball qöygan, bu «yaxşi film» unvoniga töğri keladi.

New York Post gazetasidan Jonathan Forman yozadi: «„Troya“ filmi Gollivud tarixidagi sönggi eng yomon aktyor tanlovlaridan biri bilan buzilgan: rejissyor yollagan xira ansambl taʼsirçan dekoratsiyalar va ommaviy sahnalar ostida ezilib ketadi».

A. V. Club naşridan Kate Phipps ham aktyorlardan norozi: uning fikriça, Gektor rolidagi Eric Bana va Agamemnon rolidagi Brian Coxdan taşqari hamma aktyorlar eng yomon öynagan. Tanqidçi filmning özini faqat yaxşi körinadigan deb ataydi, lekin tomoşa davomida film «harakatlarga boy, ammo şaxslar, insoniy drama va aql-zakovatga kambağal, quloqni kar qiladigan böş narsa» kabi tuyula boşlaydi.

Eng maşhur kino tanqidçilaridan biri Roger Ebert filmga 4 yulduzdan 2 yulduz qöygan. Şarhida u «Gomerning mulki sud qilinişi kerak» («Iliada» haqida) deb yozgan. Tanqidçi yunon xudolarining yöqligini, qahramonlarning jangovar filmlar qahramonlariga öxşab tasvirlanişini va kompyuterda yaratilgan qöşinlarni yoqtirmaydi. Yunon dramasida qahramonlar filmda körsatilganidek murakkab va ziddiyatli emas. Ebert «Troya»ni öxşaş syujetga ega bölgan «Alamo qalʼasi» vesternи bilan soliştiradi. Ammo uning fikriça, ikkinçisida dialoglar yaxşiroq berilgan.

Filmning «Oskar» mukofotiga eng yaxşi kostyum dizayni nominatsiyasiga nomzod bölişiga qaramay, filmdagi kostyumlarning tarixiyligi tarixçilar orasida köplab eʼtirozlarga sabab bölgan:

Köplab tanqidçilar, jumladan filmni yuqori baholamaganlar ham, podşo Priamning Axillesdan Gektorning jasadini söraş sahnasidan qattiq taassurot olgan. A. V. Club naşridan Kate Phipps bu sahnada jang sahnalarining heç biridagidan köra köproq keskinlik borligini yozgan. Roger Ebert esa bu sahnani filmning eng yaxşi sahnasi deb atagan.

Kino tanqidçisi John Silverning sözlariga köra, syujet sxemasi Gomerdan olingan, voqealar ketma-ketligi «Iliada»da berilgani kabi saqlangan. Maxsus çekinişlar yöq. Tanqidçi ssenariy muallifi Gomer dostonlarini mangu qilib turgan poetikani olib taşlagan va faqat asosiy qahramonlar töplamini va ularning harakatlarini olgan, deb taʼkidlaydi. Ammo Alex Exler taʼkidlaganidek, «bu Gomerning ekranlaştirilişi deb öylaş kerak emas». Filmda asl nusxadan jiddiy farqlar bor. Katerina Byçkova, kinomania.ru tanqidçisi, «Na aniq tarixiy aniqlik, na Gomer dostonining tafsilotlari, na maşhur xudolar haqidagi ertaklar bor. Bularning hammasi kadrdan taşqarida qolgan», deb yozadi va şu bilan birga film bundan unçalik zarar körmaganini qöşimça qiladi.

Köplab tanqidçilar eʼtibor qaratadigan birinçi farq — «Iliada»da Troya uruşida muhim rol öynagan qadimgi yunon xudolarining yöqligi. Filmda ular haqida köp gapiriladi, ammo özlari körsatilmaydi, bu filmni sirliligi, afsonaviyligi, monumentalligi va taqdir hissidan mahrum qiladi. Xudolarning yöqligi, masalan, quyidagi effektga olib keladi: filmda Parис Yelenani Troya elçilari Spartada tinçlik muzokaralari ötkazayotgan paytda ayblaydi, bu esa uning harakatini ilohiy sovğa olişdan köra ança qörqoqona qiladi. Yunon mifologiyasida Parисning tanlovi bor edi: hokimiyat (Gera), kuç (Afina) yoki ayol (Afrodita) örtasida. Parисning tanlovi şaharning qulaşini oldindan belgilab qöygan. Filmning vaqt doirasi ham asl nusxaga mos kelmaydi. Asl nusxada uruş ön yil davom etgan va «Iliada»da uruşning oxirgi yili tasvirlangan. Filmda esa uruş bir neça haftaga, hatto bir neça kunga siqilgan. New York Post gazetasidan Jonathan Forman öz maqolasida bu haqda şunday yozgan: «Siz kutganingizdan ham köproq, „Troya“ jiddiy erkinliklarga yöl qöyadi: bu versiyada öğirlangan Yelenani qutqariş uçun uruş bor-yöği bir neça kun davom etadi; Menelay filmning boşida öldiriladi; Axilles omon qoladi, keyin Troya otining içida yaşirinadi; Parис va Andromaxa esa Troyaning qulaşidan keyin ham omon qolişadi». «Kinoman» jurnali tanqidçilaridan biri yozişiça, agar Axillesning halokati asl nusxadagidek körsatilganida, bu sahna «jonsiz yonayotgan şahar böylab sevgilisini izlab yuguriş va qahramonning şonsiz ölimi tasvirlangan şablonli sahnadan» köra ança yaxşi körinardi. Bundan taşqari, filmda başoratçi Kassandra, Agamemnonning otasi tomonidan qurbon qilingan qizi Iphigeneia, Yunon qöşini hiyla haqida ogohlantirişga harakat qilgan Apollon ibodatxonasining ruhoniysi Laokoon kabi qahramonlar yöq (uning örniga buni Parис qilişga harakat qiladi). Filmda körsatilgan jang texnikasi yunonlarning jang texnikasidan keskin farq qiladi. Asl nusxadan baʼzi çekinişlar ssenariy muallifi tomonidan ataylab qilingan, Benioffning sözlariga köra, «baʼzan samaradorlik uçun, baʼzan esa men filmga eng yaxşi deb hisoblagan narsani tanlaganim uçun». Şunday qilib, mifologiyaga köra Agamemnon Mikenlarga qaytganida xotini Klitemnestra va/yoki uning sevgilisi Egist tomonidan öldirilgan. Filmda u Troya talon-taroj qilinayotganda Brisеyda qölidan halok böladi. Benioff bu özgarişni «bizda barça turli hikoyalarni aytib berişga vaqt yöq» deb izohlagan.

Asl nusxadan odatiy çekinişlardan taşqari, The Guardian gazetasidan Alex von Tunzelmann aniq anaxronizmni ham topgan: yunonlar Troyaga qönganda qörqib qoçayotgan mahalliy aholi körsatilgan, ular orasida ikkita lama ham bor edi. Lamalar Janubiy Amerika hayvonlari bölib, ular öşa zamonlarda Yevropa yoki Osiyoga borişi mumkin emas edi.

Bundan taşqari, filmdagi şahar hajmi aniq börttirilgan. Tarixçilarning taxminlariga köra, Troya aholisi taxminan 8–10 ming kişini taşkil etgan, bu öşa davr yirik şaharlari aholisining örtaça soniga mos keladi.

Ammo syujetdagi farqlarga qaramay, The Japan Times gazetasidan Giovanni Fazio şuni taʼkidlaydiki, nafaqat şaraf, qadr-qimmat va jasorat, balki şahvat, hasad, manmanlik, ikkiyuzlamaçilik, yolğonçilik kabi inson hissiyotlarini körsatişda ham film tarixiy haqiqatga eng yaqin turadi.

«Troya» filmi 3 ta mukofot oldi va yana 17 ta mukofotga nomzod böldi, şu jumladan eng yaxşi kostyum dizayni uçun «Oskar» mukofotiga nomzodlik ham bor.