Amistad

1839 yil. Bu jahon tarixidagi şunday davr ediki, Ispaniya qiroliçasi Izabella II sözlariga köra, qul savdosi biznes muzokaralari stoli edi (filmda uni 15 yoşli Anna Paquin ijro etadi). Ispaniya kemasi «Amistad» («La Amistad», ajablanarlisi şundaki, ispan tilidan tarjimada «Döstlik») ustida qullar isyon kötarib, qul savdogarlari jamoasining deyarli barçasini, jumladan oşpazni ham, şafqatsizlarça öldiradilar va Afrika sohillariga – öz vatanlari Syerra-Leonega qaytişga urinadilar. Şarqqa suzib ketişlariga yordam bera oladigan ikki oq tanlini tirik qoldirib, qullar yulduzlar böyiça yöl izlaydilar.

Bermud uçburçagi hududida olti hafta adaşib yurgan qora tanli erkinlik uçun kuraşçilar AQŞga yetib boradilar, u yerda ularni isyonçi sifatida sudga beradilar, avval esa zanjirband qilişadi. Konnektikut ştatining federal sudi (qullar erkin bölişi mumkin bölgan yagona ştat) tupikda: Ispaniya öz mulkini (yaʼni qullarni) qaytarişni talab qiladi, AQŞ qirğoq qöriqlaş xizmati esa çet el mulkini (kemani) qutqariş uçun pul tovon olişni xohlaydi, Nyu-York biznesmeni (va qul savdosiga qarşi yorqin kuraşçilardan biri) Tappan (Stellan Skarsgård) esa qora tanli asirlarni ozod qiliş kerak deb hisoblaydi. Bundan taşqari, AQŞ davlat kotibi Jon Forsayt (uning taşabbusi bilan esa öşa paytdagi mamlakatning 8-prezidenti Martin Van Buren) Ispaniya saroyining daʼvolarini qöllab-quvvatlaşni taklif qiladi. Ispaniyaga qullarni topşirişni maʼqullovçilarning fikriça, AQŞda itoatda uşlab turilişi kerak bölgan 4 million afroamerikalik bor. Va bu Madrid saroyiga tegişli 44 isyonçidan muhimroqdir. Ayniqsa, qonunsiz tortib olingan mulkni qaytariş töğrisidagi Ispaniya bilan şartnoma hali 1795 yilda imzolangan edi.

Qonunga köra, asirlarga himoyaçi beriladi, u mulk huquqi böyiça sud işlari ustasi Rojer Boldvin böladi. Dastlab advokat okrug prokuroridan aniq yutqazadi: ayblovçi Ispaniyaning qullarga bölgan huquqlarini tasdiqlovçi hujjatlarni körsatadi. Ayblovga sudda hatto AQŞ davlat kotibining iştiroki ham yordam beradi. Boldvinda esa isbot bazasi yöqligidan taşqari, himoyalanuvçilar bilan köplab muammolar paydo böladi, ulardan asosiylari – tilga tösiq va mahbuslarning oq tanli advokat bilan hamkorlik qilişni istamasligi. Sudlanuvçilar tomonida – abolitsionistlar (qulçilikni bekor qiliş tarafdorlari), ularning yetakçisi, sobiq qul Teodor Joudson qora tanli birodarlarni töliq qöllab-quvvatlaydi (Morgan Freeman ijro etgan qahramon haqiqatda heç qaçon mavjud bölmagan, bu afroamerikalik abolitsionistlarning jamlangan obrazi).

Prezident Van Buren ham raqib sifatida çiqadi, u öz saylov kampaniyasi manfaatlarini közlab, janubiy quldorlarning ovozlarini olişga harakat qiladi. Ammo afrikaliklarning jasur yetakçisi Sinke ittifoqçi ekanini topgan yoş advokat sud jarayonining yönalişini özgartira oldi. Boldvin Sinkega obrazli tarzda körsatdiki, uning vatanidagi barça avvalgi jasoratlari (u toşni otib yovvoyi şerni öldira olgan edi) bu sudda ham foydali bölişi mumkin: «Mana, ikkinçi şer – sud sening yangi şeringdir, va bu yerda oilangni va qarindoşlaringni qutqarişing kerak!». Advokatning özi ham özgardi. Sud boşida Boldvin faqat pafosli dalillar keltira olardi, masalan, ayblanuvçilar tomon qöllarini silkitib: «Mana mening dalillarim!» deb aytardi. Endi esa u ayblanuvçilarning aybsizligini hujjatlar bilan tasdiqlaydi.

Flashback orqali Sinke va uning qabilasidagi odamlarning qulga qanday tuşganlari körsatiladi: ularni boşqa qabila jangçilari qölga olib, miltiqlarga oq tanli qul savdogarlariga almaştirgan. Qullar Kubaga dahşatli şaroitda, mol kabi kema ombori içida olib kelinadi, ispanlarga qul bozorida sotiladi va «Amistad» kemasiga yuklanadi. Böron paytida tunda Sinke ozod bölişga va isyon kötarişga muvaffaq böladi.

Qari sudya Jottson tobora köproq himoya dalillariga moyil bölib bormoqda. Şunda prezident Van Buren sudyani almaştiradi – uning örniga yoş va şuhratparast Koglinni qöyadi, şu bilan birga abolitsionistlarning taʼsirçan nutqlariga işonişi mumkin bölgan hakamlarni ham olib taşlaydi. Ammo sudning yangi tarkibida ham himoya nostandart yöllarni topadi. Boldvin himoya guvohlari orasida ingliz kapitani Fitsjeraldni çaqiradi, uning kemasi qul savdosiga qarşi kuraş uçun Ğarbiy Afrika sohillarini patrul qilgan edi (Angliyada qulçilik öşa paytda allaqaçon taqiqlangan edi). Sinkening qulçilarining zulmi haqidagi sözlarini tasdiqlovçi dalillar topildi. Isbotlandiki, Sinke olib ketilgan portugal kemasi «Tekora» ekipaji yölda qullarni yöq qilgan va ellikka yaqin odamni dengizga şafqatsizlarça taşlab yuborgan bölişi mumkin. Dalillar beğubor.

Sudya Koglinning hukmi prokuror uçun quloqqa yoqimli sözlar bilan boşlandi – prezident va ispan qiroliçasini qöllab-quvvatlaş haqida. Ammo keyin sudyaning nutqi davom etar ekan, ayblov vakillari jimgina ingrab yuboradilar: isyon paytida qutulib qolgan ikki ispan qul savdosi va zolimona muomala uçun sud zalidan hibsga olinadi. Sudya Koglin esa qora tanli asirlarni darhol ozod qilişni va federal hokimiyat hisobidan ularni vatanlariga jönatişni talab qiladi. Ğalaba?

Ammo ayblovning yana bir urinişi bor – hukmga AQŞ Oliy sudida eʼtiroz bildiriş. Prokuror uçun bu yerda imkoniyat katta: Oliy sud aʼzolarining köpçiligi janubliklar, boy yer egalari va qul savdogarlari oilalaridan. Tarqalgan miş-mişlarga köra, agar işni qullar yutsa, butun Janub junbuşga keladi va bu fuqarolar uruşiga olib keladi. Himoya uçun kuçli dalillar kam, bu yerda kuçli şaxslar va kuçli dalillar kerak.

Sud jarayoni yönalişini faqat sobiq (oltinçi) prezident, Oq uydan ketgandan keyin Massaçusets ştatidan konggressmen bölib işlagan Jon Kuinsi Adams (Anthony Hopkins) aralaşuvi özgartiradi. Bundan oldin (sudning birinçi bosqiçida) u ikki marta iştirok etişdan boş tortgan edi. Ammo Oliy sudda çiqiş qiliş unga öziga xos jozibali tuyulgan va u qatʼiyat bilan himoyani qöllab-quvvatlagan. Adams AQŞ asosçi otalari eʼlon qilgan erkinlik uluğlanadigan yorqin nutq sözlaydi. Nutq paytida Adams birinçi olti prezidentning byustlarini aylanib çiqadi va öz otasi – 2-prezident Jon Adamsning oq rangli byustida töxtaydi. Sobiq prezidentning bu lavhasi sudyalarni hayratga soladi va ular qullarni Ispaniyaga topşiriş uçun huquqiy asos topa olmay, asirlarning erkinlik va uyga qaytiş huquqlarini tasdiqlaydilar. Ispaniya bilan şartnoma şartlari ham çetlab ötiladi: u bu holatga tatbiq etilmaydi, çunki qora tanli asirlar Ispaniyadan qonunsiz tortib olinmagan edi.

Barça ğam-taşvişlardan söng Sinke Syerra-Leonega qaytadi. U yerda vatanida fuqarolar uruşi ketayotganini, oilasi esa izsiz yöqolgani va miş-mişlarga köra qulga sotilgani haqida bilib oladi. Van Buren esa prezident sifatida qayta saylanmadi, 1840 yilda Oq uyning egasi general Garrison böldi.

Morgan Freeman — Teodor Joudson

Nigel Hawthorne — AQŞ prezidenti Martin Van Buren

Anthony Hopkins — AQŞ konggressmeni Jon Kuinsi Adams, sobiq AQŞ prezidenti

Djimon Hounsou — Sinke

Matthew McConaughey — Rojer Boldvin

David Paymer — AQŞ davlat kotibi Jon Forsayt

Pete Postlethwaite — okrug prokurori Xolaberd

Stellan Skarsgård — abolitsionist Lyuis Tappan

Razaak Adoti — Yamba

Abu Bakar Fofana — Fala

Anna Paquin — qiroliça Izabella II

Tomas Milian — Anxel Kalderon de la Barka i Belgrano

Chiwetel Ejiofor — Jeyms Kovi

Gino Silva — Xose Ruis

Jon Ortiz — Pedro Montes

Ralph Brown — leytenant Tomas L. Gedni

Darren E. Burrows — leytenant Richard V. Mide

Allan Rich — sudya Endryu T. Jattson

Paul Gilfoyle — advokat

Peter Firth — kapitan Fitsjeraldd, ingliz patrul kemasi komandiri

Xander Berkeley — Ledjer Xammond

Jeremy Northam — sudya Koglin

Arliss Howard — AQŞ senatori Jon Koldvell Kelhun, AQŞ sobiq vitse-prezidenti

Austin Pendleton — professor Gibbs

Kevin J. ÖConnor — missioner

Gerald Molen — sudya

Ssenariy muallifi: David Franzoni

Rejissyor: Steven Spielberg

Prodyuserlar:

Steven Spielberg

Debbie Allen

Colin Williams

Operator: Janusz Kamiński

Kompozitor: John Williams

Montaj: Michael Kahn

Rassom: Rick Carter

Kostyum rassomi: Ruth E. Carter

1998 — Broadcast Film Critics Association Awards mukofoti eng yaxşi erkak ikkinçi darajali rol uçun (Anthony Hopkins).

1998 — Yevropa kinoakademiyasi mukofoti jahon kinosiga Yevropa hissasi uçun (Stellan Skarsgård).

1998 — NAACP (Milliy oq bölmagan aholini rivojlantiriş assotsiatsiyasi) ikkita Image Award mukofoti: eng yaxşi erkak roli (Djimon Hounsou), eng yaxşi erkak ikkinçi darajali roli (Morgan Freeman).

1998 — Amerika prodyuserlar gildiyasining Vision Award mukofoti «kinoteatrlarda körsatiş uçun eng yaxşi badiiy film» nominatsiyasida.

1998 — «Sputnik» mukofoti eng yaxşi operator ishi uçun (Janusz Kamiński).

1998 — «Golden Globe» mukofotiga törtta nominatsiya: eng yaxşi film — drama; rejissyor (Steven Spielberg); dramatik aktyor (Djimon Hounsou); ikkinçi darajali aktyor (Anthony Hopkins).

1998 — «Oskar» mukofotiga törtta nominatsiya: ikkinçi darajali aktyor (Anthony Hopkins); operator ishi (Janusz Kamiński); kostyum rassomi (Ruth E. Carter); kompozitor (John Williams).

1998 — «David di Donatello» mukofotiga nominatsiya eng yaxşi xorijiy film uçun (Steven Spielberg).

1998 — AQŞ rejissyorlar gildiyasi mukofotiga nominatsiya eng yaxşi rejissyorlik uçun — badiiy film (Steven Spielberg).

1998 — AQŞ kino aktyorlari gildiyasi mukofotiga nominatsiya eng yaxşi erkak ikkinçi darajali roli uçun (Anthony Hopkins).

1998 — Amerika kinooperatorlari jamiyati mukofotiga nominatsiya (Janusz Kamiński).

1999 — «Grammy» mukofotiga nominatsiya TV yoki badiiy film uçun yozilgan eng yaxşi instrumental kompozitsiya uçun (John Williams).

Jami film 22 ta nominatsiyani oldi, lekin Kino sanʼatkorlari gildiyasi, rejissyorlar gildiyasi, Siyosiy filmlar jamiyati va Kino tanqidçilari jamiyati mukofotlarini qölga kiritmadi. 1998 yilda olingan mukofotlar böyiça katta raqib «Titanic» edi. Jurnalistlar hazillaşib aytganidek, «Titanic» halokati ostida Spilberg ijodi ham kiradigan köplab qiziqarli kino asarlarining mukofot umidlari kömilib ketgan edi.

Oywenning kitobini ekranlaştiriş huquqlari 1984 yilda sotib olingan edi, ammo bölajak film prodyuseri Debbie Allen «Şindler röyxati» filmini suratga olgandan keyin Spilbergga rejissyor bölişni taklif qildi. Bu Spilberg «DreamWorks SKG» kinostudiyasida suratga olgan birinçi film edi, u yerda u hamkor egasi va asosçisi edi.

Filmni ekranga çiqarişdan oldin yozuvçi Barbara Chase-Riboud Spilbergga qarşi sud ishi qözğatdi va filmning asosi göyoki Italiyada naşr etilgan uning «Şerlar sadosi» romani ekanini daʼvo qildi. Sudda Spilberg studiyasi ğalaba qozondi.

Film ekranga çiqqandan keyin noaniq baho oldi:

AQŞda Yuta ştatidagi Brigham Yang universitetida (mormon çerkoviga tegişli) filmni universitet kinoteatrida namoyiş etiş taqiqlandi, buning sababi uning şafqatsizligi va erotikligi deb körsatildi. Universitet yotoqxonasi rahbariyati «Amistad»ni tahrirlaş juda qiyin bölişini aytdi – çunki 1994 yilda «Şindler röyxati» filmi bilan ham talabalar uçun mos versiya tayyorlaş uçun şunday qilişga töğri kelgan edi.

«Amistad» şxunasi roli uçun Baltimordan kelgan «Pride of Baltimore» klipperi suratga tuşdi. 2000 yilda öşa Baltimorda xuddi şu nomdagi «Amistad» şxunasi suvga tuşirildi va har yili köngillilar guruhi uning bortida sayohatda qatnaşadi.

Film AQŞ prokatida yoş böyiça çeklovlar oldi (R) (u yerdagi şafqatsiz zöravonlik sahnalari va yalanğoç tanalar epizodlari uçun). Rossiyada filmga prokat guvohnomasi yoş çeklovlarisiz berildi. Rossiyada filmning litsenziyalangan videokassetasi tarqatuvçisi 1999 yilda «Premyer Video Film» kompaniyasi böldi, DVD (5-mintaqa) uçun esa 2001 yilda «Premyer Multimedia» çiqdi. Film Spilbergning kinokompaniyasi uçun muvaffaqiyatli tijorat loyihasi bölmadi. Kassa yiğimi zörğa byudjetdan oşdi va prokatda 44,1 million dollar keltirdi.

Rollarga taklif qilinganlar orasida jahon kinosining taniqli aktyorlari ham bor edi: şotlandiyalik Sean Connery prezident Adams roli uçun tanlanmadi (uning örnini ingliz Hopkins egalladi), Denzel Washington va Cuba Gooding esa Sinke roliga taklif qilingan edi. Ehtimol, Sinke roliga daʼvogarlarni Spilbergning rolni faqat mende tilida ovoz beriş talabi çöçitgandir. Butun rol davomida bu qahramon atigi oltita ingliz sözini aytadi.

Anthony Hopkins prezidentlar rollari uçun «Oskar» olmadi: «Nixon» nomli filmdagi Nixon va bu yerdagi Adams uçun.

Kino tanqidçilari filmning «siyosiy töğrilik» deb ataladigan qismini umuman olganda maʼqulladilar. Şu bilan birga, köpçilik filmning çözilib ketganini va sekin harakatini, şuningdek kuçli axloqiy xulosalarini qayd etdi, bu ularga tarixiy epik filmdan köra zamonaviy sud dramasini eslatdi. «Qalam ahllarining» köpçiligi asosiy qahramonlarning nozik ijro uslubiga rozi böldi, jumladan yangi kelgan Djimon Hounsou va uning taniqli hamkasblari – Hopkins, Freeman va Hawthorne, şuningdek yoş Paquin ham şular jumlasidan.

Jozef Sinkening haqiqiy ismi Sengbe Pye edi. Konggress yiğilişi paytida bir konggressmenning (filmning boşida) kreslo suyançiğiga yonboşlab ötirgan Adamsga murojaat qilgan va şundan söng noqulay sukut hukm surgan sahna uning haqiqiy ölimi holatlariga işora qiladi: Jon Kuinsi Adams Vaşingtonda konggress majlisi paytida sodir bölgan miyaga keng qon quyilişidan vafot etgan. Advokat Boldvin tarixiy jarayon paytida 47 yoşda edi. Voqealar tasvirlangandan söng bir muddat ötib u Konnektikut ştatining gubernatori böldi. Van Buren ikkinçi muddatga qayta saylaniş uçun saylov kampaniyasini olib bora olmadi, buning bitta muhim sababi bor edi: öşa paytda saylov kampaniyalari yuritilmasdi. Prezident saylov kampaniyalari AQŞda faqat XIX asr oxirida moda böldi. Bundan taşqari, uning saylovçilar orasidagi obrösi 1837 yil inqirozining oqibatlari bilan şunçalik buzilgan ediki, qayta saylaniş imkoniyati deyarli yöq edi.

Jobson: Lekin bizda hokimiyat tarmoqlarining bölinişi bor-ku!

Adams: Bundan köp emas, mana bu yerda (Vaşingtondan olib kelingan, idişda ösayotgan atirgul butasini körsatadi)

Boldvin: Bizda muammo bor. Sudya almaştirildi, bundan taşqari endi hakamlar bölmaydi.

Sinke: Şunday qiliş mumkinmi? Qabila boşliğini almaştiriş mumkinmi?

Agar sizda sud ustidan hokimiyat bölmasa, demak sizda umuman hokimiyat yöq (Ispaniya elçisi Kalderon AQŞdagi sud işlari haqida).

Jobson (Tapponga): Haqiqat şundaki, janob Tappon, baʼzi odamlar uçun qulçilikka nafrati hamma narsadan muhimroq. Hatto qullarning özidan ham muhimroq!

Men isbot qilmoqçiman, inson tabiiy holati – bu erkinlikdir! (Adams Oliy sudda nutqida).

Ingliz kemasi kapitani qalʼani öqqa tutayotganda: «Olov!» (diktant) «Uning hurmatli Amerika Qöşma Ştatlari davlat kotibi Jon Forsaytga. Katta mamnuniyat bilan xabar beraman, siz haq çiqdingiz. Syerra-Leonedagi qullar qalʼasi endi mavjud emas!»

Sinke (AQŞ Oliy sudining hukmidan keyin): Ularni işontiriş uçun qanday sözlarni aytdingiz?

Adams: Sening sözlaringni!