Close Encounters of the Third Kind

«Close Encounters of the Third Kind» (ingl. Close Encounters of the Third Kind) — 1977-yilda suratga olingan amerikalik ilmiy-fantastik drama. Rejissyori Steven Spielberg bölib, u ssenariy mualliflaridan biri ham edi. Filmda maşhur fransuz rejissyori François Truffaut ham rol öynagan.

Syujetning markazida odamlar bilan musofir sivilizatsiyasining uçraşuvi turadi, bu «uçinçi darajali yaqin muloqot»ni ifodalaydi. Nom musofirlar bilan muloqot klassifikatsiyasidan kelib çiqqan. Unda uçinçi daraja odamlarning musofirlarni yoki «jonli mavjudotlarni» kuzatişini bildiradi.

Film byudjeti 20 million dollar bölgan holda prokatda 306 million dollar yiğdi. Musofirlar haqida undan oldin ham, keyin ham film suratga olingan bölsa-da, aynan şu film kultga aylandi. Film «Yulduzli uruşlar» va «Supermen» bilan birga kinematografda ilmiy fantastikaga bölgan munosabatni özgartirdi. U ilmiy-fantastik filmlar juda muvaffaqiyatli bölişi va foyda keltiruvçi kassa bloqbasterlari bölişi mumkinligini, faqat arzon va kam byudjetli B-movie emasligini isbotladi.

Film «Oskar» mukofotiga 8 nominatsiya böyiça, jumladan, eng yaxşi rejissyorlik nominatsiyasi böyiça tavsiya etildi, ammo mukofotni faqat Vilmos Zsigmond eng yaxşi operatorlik ishi uçun oldi. Frank E. Warner esa ovoz effektlarini montaj qilgani uçun maxsus yutuqlar mukofotiga sazovor böldi.

1980-yilda filmning qisqartirilgan va yangi qöşilgan sahnalarni öz içiga olgan maxsus naşri çiqarildi. Spielberg boşlanğiç versiyaga kiritib bölmagan qöşimça sahnalarni qöşiş uçun maxsus naşr tayyorlaşga rozi böldi, ammo studiya musofirlarning onalik kemasi interyerini körsatuvçi bahsli sahnani talab qildi[aniqlang].

Rejissyorning özgartirilgan final sahnasidan norozi bölişi 1998-yilda çiqarilgan uçinçi versiyaga olib keldi. Bu «rejissyor versiyasi» deb nomlandi va filmning eng uzun versiyasi hisoblanadi. Unda Spielbergning ikkala oldingi naşrdan sevimli elementlari birlaştirildi, ammo onalik kemasi içidagi sahnalar olib taşlandi. Keyinçalik film 4K formatida taʼmirlandi va 40 yilligi munosabati bilan 2017-yil 1-sentyabrda kinoteatrlarda qayta namoyiş etildi.

2007-yilda film «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb topilib, Milliy film reestriga kiritildi.

Loyiha uzoq kutilgan edi: rejissyor ilmiy-fantastik film şartnomasini hali 1973-yilda imzolagan edi. Barça suratga oliş işlari begona közlardan iloji boriça yaşirin rejimda, maxfiy joylarda ötkazildi. Filmga jalb etilgan guruh aʼzolari işlar tugaguniga qadar oşkor qilmaslik töğrisida şartnoma imzoladilar.

Musofirlar bilan aloqa haqidagi film ğoyasi Stiven Spielbergda hali yoşligida, u va otasi Arizonada meteor yomğirini kuzatganda paydo bölgan. 1964-yilda ösmir ekanida, Spielberg atigi 500 dollarga «Osmon çiroqlari» (Firelight) nomli töliq metrajli ilmiy-fantastik film suratga olgan. Bu filmning köplab sahnalari «Close Encounters of the Third Kind»da kadrma-kadr qayta suratga olingan.

1970-yilda Spielberg «Tajribalar» nomli qisqa hikoya yozdi, unda Markaziy Ğarbdagi bir vodiy haqida hikoya qilinadi, u yerda bir guruh ösmirlar tungi osmonda «çiroqlar paradi»ni kuzatadi.

1973-yil oxirida, «The Sugarland Express» filmi postproduksiyasi paytida, Spielberg Columbia Pictures bilan ilmiy-fantastik lentani işlab çiqariş şartnomasini imzoladi, ilgari şunga öxşaş taklifni 20th Century Fox rad etgan edi. Prodyuserlar sifatida Julia Phillips va Michael Phillips tanlandi.

Dastlab Spielberg NLO ga işonadigan odamlar haqida kam byudjetli hujjatli film suratga olmoqçi edi, ammo keyin u ilğor texnologiyalar mavzusidagi yaxşi filmni 2,5 million dollarlik byudjetga yaratib bölmasligi xulosasiga keldi. «The Thing from Another World» filmidagi iborani olib, Spielberg loyihasini «Osmonga qarang» deb nomladi va kelgusi filmning mavzusini «Project Blue Book» loyihasi bilan boğladi.

Bu ğoyani u Willard Huyck va Gloria Katz bilan örtoqlaşdi. Katz eslaşiça, «Uning kosmosdan Robertson bulvarida (Los-Anjeles, Kaliforniya) qönayotgan uçar likopçalari bor edi. Bu men eşitgan eng yomon ğoya edi». Spielberg 1973-yil dekabrda asosiy ssenariyni yoziş uçun Paul Schrader ni taklif qildi, suratga oliş 1974-yil oxirida boşlanişi kerak edi, ammo Spielberg «Jags» filmi ustida işlaşni boşladi va NLO haqidagi loyihasini bir neça yilga surib qöydi.

«Jags»ning moliyaviy muvaffaqiyati va ijobiy tanqidlar tufayli Spielberg Columbia Pictures tomonidan katta ijodiy erkinlik va öz loyihalari ustidan nazorat, jumladan, filmni xohlagança suratga oliş huquqini oldi. Şrader öz ssenariysini kelgusi loyihaga kiritdi, uni Spielberg «yirik studiya va nomdor rejissyor uçun professional tomonidan yozilgan eng besönaqay ssenariylardan biri» va «NLO bilan umuman aloqasi bölmagan dahşatli hikoya» deb atadi. Ssenariy «Hereafter» («Keyingi dunyo») nomi bilan atalgan va 45 yoşli AQŞ Harbiy-havo kuçlari ofitseri Pol Van Ouen haqida hikoya qilgan, u «Project Blue Book» loyihasida 15 yil işlab, musofirlar bilan aloqa örnatişga harakat qiladi.

Spielberg va Schrader ijodiy kelişmovçiliklar tufayli bir-birini tuşunişmadi, natijada yangi ssenariy yoziş John Hill ga topşirildi. Işning bir bosqiçida boş qahramon politsiyaçi bölgan. Ammo Spielberg rejalaştirilgan qahramonning «yelkali odam» obraziga zörğa mos kelişini sezdi, rejissyor oddiy qahramonni körsatişni xohladi, unda oddiy tomoşabinlar özlarini körişi mumkin edi. Spielberg Hill ssenariysini ham rad etdi va Schrader va Hill hikoyalari «Jeyms Bond» sarguzaştlariga köproq öxşaşini taʼkidladi.

Ssenariyni qayta yoziş bilan David Giler şuğullandi. Spielbergning döstlari Hal Barwood va Matthew Robbins musofirlar tomonidan bola öğirlanişini syujetga kiritişni taklif qilişdi. Ssenariyni yozişda rejissyorning özi ham qatnaşdi. Ssenariy uslubiga «Pinokkio» multfilmidagi «When You Wish upon a Star» qöşiği taʼsir körsatdi. «Men hikoyani bu qöşiq bergan kayfiyat ostida yaratdim», — dedi Spielberg. Suratga oliş ssenariysini Spielberg Jerry Belson bilan birgalikda yozdi. Postproduksiya paytida filmning nomi «Close Encounters of the Third Kind»ga özgartirildi. Kartoşka pyuresidan toğ yasaydigan oila boşliği Roy Neari roli uçun Jack Niçolson va Dustin Hoffman sinovdan ötdi. Klod Lakomb roli uçun Lino Ventura körib çiqilgan edi.

Loyihalaştiriş bosqiçida Stiven Spielberg turli hisobotlar, NLO haqidagi barça turdagi maʼlumotlarni diqqat bilan örgandi, inson olami uçun nomaʼlum hodisalarga qandaydir tarzda duç kelganini daʼvo qilgan odamlar bilan uçraşdi. Ilmiy maslahatçi sifatida ufolog Joseph Allen Hynek yollandi, u ilgari BBC US bilan «Project Blue Book» loyihasida işlagan edi. Hynek öşa paytda şunday degan edi: «Film fantastik bölsa-da, u asosan NLO haqidagi maʼlum faktlarga asoslangan va bu hodisaning mohiyatini aniq ifodalaydi». Spielberg kuçli bosim ostida edi: «Jags»ning ulkan muvaffaqiyatidan keyin u blokbasterlarni davom ettirişi kerakligi aniq edi, ammo u NLO haqida film suratga olişni tanladi. Şu bilan u öz karyerasini xavf ostiga qöydi. AQŞ BBC va NASA film yaratuvçilari bilan hamkorlik qilişdan boş tortdi. Bundan taşqari, NASA Spielbergga yigirma sahifalik xat yubordi, unda filmni çiqariş şunçaki xavfli ekani taʼkidlangan edi.

Bir intervyuda Spielberg şunday degan edi: «Hukumat filmga qarşi ekanini eşitganimda men haqiqatan ham işonç topdim. Agar NASA mendan 20 sahifali xat yozişga vaqt ayamagan bölsa, demak, nimadir sodir bölişi kerak edi, deb angladim».

Filmni suratga oliş jarayoni 1976-yil 16-mayda boşlandi, garçi Associated Press hisobotida suratga oliş 1975-yil avgustda boşlangani xabar qilingan edi. «Jags» ustida işlagandagi salbiy tajribadan keyin Spielberg natura sahnalaridan qoçdi va dastlab barça sahnalarni faqat studiya павильонларида suratga olmoqçi edi, ammo keyin bu fikridan voz keçdi.

Suratga oliş jurnalistlar va jamoatçilikdan yaşirin ravişda AQŞning Vayoming, Alabama va Kaliforniya ştatlarida hamda Hindistonda ötkazildi. «Şayton minorasi» joylaşgan Vayomingdagi lokatsiyaga nisbatan eng yuqori maxfiylik saqlandi, şunda filmning premyerasigaça uning tasvirlari OAV ga tuşmaydi. Bu toğdan taşqari, suratga oliş maydonçalari Kaliforniyadagi Burbank, Alabama ştatidagi Mobil şahridagi sobiq Brookley harbiy aviabazasida Ikkinçi jahon uruşi davridagi ikkita taşlab qöyilgan dirijabl angarlarida павильонлар, Luisvill va Naşvill temir yöl депо hamda Alabamadagi Minette körfazi böldi. Barri öğirlangan uy Alabama ştatining Fayerhop şahri çegarasidan taşqarida joylaşgan. Boş qahraman Roy Neari uyi Mobil şahridagi Carlisle Drive tumanining şarqida joylaşgan. Yer xaritasidagi baʼzi lokatsiyalar boşqa joylarda suratga olindi, masalan, Sonora çöli örnida Kaliforniyadagi Dumont qumtepalari körsatildi, Dharamsala şahri çekkasi lokatsiyasi örnida esa Bombeydan 56 kilometr uzoqlikdagi Halapur şahri yaqinidagi Hal qişloği körsatildi.

Yaqinlaşuv sahnalari suratga olingan angar uzunligi deyarli 150 metr, balandligi 30 metr edi. U dunyodagi eng katta ovoz sahnasidan olti baravar katta bölib, «Menni sevgan josus» filmida işlatilgan, uçta tölaqonli atom suvosti kemasi maketi bölgan ulkan павильондан ham oşib ketdi. Suratga oliş paytida jamoa turli texnik va byudjet muammolariga duç keldi. Bir paytlar Spielberg «Close Encounters» yaratiş jarayoni «Jags» ga qaraganda ikki baravar qiyin va qimmatga tuşganini tan oldi.

Columbia Pictures moliyaviy qiyinçiliklarga uçraganda vaziyat yomonlaşdi. 1973-yilda Columbia bilan şartnoma tuzilganda Spielberg film 2,7 million dollar turişini daʼvo qilgan edi, ammo keyinçalik u prodyuser Julia Phillipsga byudjet bir neça baravar oşişi mumkinligini ogohlantirdi. Natijada yakuniy byudjet 19,4 million dollarni taşkil etdi. Columbia studiyasi rahbari John Veitç esladi: «Agar bu şunçalik qimmatga tuşişini bilganimizda, bunday loyihaga ruxsat bermagan bölardik, çunki bizda şunçaki bunday pul yöq edi».

Muammolar 1976-yilda Atlantikada tösatdan boşlangan böron mavsumi bilan yanada kuçaydi. Alabamadagi köplab павильонлар çaqmoq urişi natijasida vayron böldi. Studiya 7 million dollar mablağni uçta manbadan yiğişga majbur böldi: Time Inc., EMI va Germaniyadagi offşorlardan.

Art-direktor sifatida Spielberg ilgari «Jags» filmini suratga olişda iştirok etgan Joe Alves ni taklif qildi. Operator-postanovşik Vilmos Zsigmond kuzatişiça, film suratga olinayotganda Spielberg har keça filmlar tomoşa qilib, yangi ğoyalar topgan, bu esa işlab çiqariş grafigini çözib yuborgan, çunki u doimo yangi sahnalar qöşib borgan. Zsigmond ilgari «Jags» ni yaratişda iştirok etişdan boş tortgan edi. Prodyuser Julia Phillips «Youʼll Never Eat Lunch in This Town Again» (1991) kitobida Spielberg, Zsigmond va Truffaut haqida juda keskin fikrlarni yozgan (postproduksiya paytida kokain qaramligi tufayli işdan böşatilgan). Phillips Spielbergni perfektsionizmga intilişda ayblagan. Miş-mişlarga köra, Spielberg va Zsigmond örtasidagi janjallardan birida operator Truffaut tomon qarab, «filmni haqiqiy rejissyor qöliga topşiriş mantiqan töğri bölişi mumkin», deb aytgan.

NLO ning kompyuter modellari bilan tajriba ötkazgan rejissyor kompyuter grafikasi juda qimmat va samarasiz ekanini xulosa qildi (CGI 1970-yillarning örtalarida hali boşlanğiç bosqiçda edi). Şuning uçun vizual effektlar böyiça asosiy mutaxassis sifatida Douglas Trumbull işlaşga kirişdi, musofirlar dizaynini esa Carlo Rambaldi amalga oşirdi. Trumbull vizual effektlarga ajratilgan 3,3 million dollarlik byudjetdan yana bir qöşimça film suratga oliş mumkin edi, deb hazil qilgan. Uning Magicam tizimi aktyorlik sahnalarini kamaytirilgan maketlar fonida, kamera harakatlarini takrorlaş texnologiyasi bilan suratga oliş imkonini berdi: personajlar oddiy obʼyektiv bilan, maket esa makro-nasadkali maxsus periskop bilan suratga olingan. Film uçun turar-joy binolari, landşaft fragmentlari, şuningdek, «Şayton minorasi» va «Onalik kemasi» modellari kabi önlab kamaytirilgan obʼyektlar maketlari yaratildi. Oxirgisi Ralph McQuarrie tomonidan loyihalaştirildi va Greg Jein tomonidan qurildi. Rejissyor rejasi böyiça musofirlar kemasi ulkan va qoronği bölişi kerak edi, ammo Hindistonda suratga oliş paytida Spielberg keçasi yoruğ yoritilgan neftni qayta işlaş zavodi yonidan tez-tez ötgan va bu gözal manzaradan maftun bölib, rejalarini özgartirgan. Natijada filmda musofirlar kemasi ulkan va yorqin «çiroqlar şahri» sifatida tasvirlangan.

«Yulduzli uruşlar» filmidagi kabi metall furnituralar bilan işlangan kosmik kemani körsatiş örniga, Spielberg yorqin rangli çiroqlar bilan yonadigan obʼyektlar obrazini taʼkidlaşni xohladi. NLO modellaridan biri «notöğri» şakli tufayli işlatilgan kislorod niqobi edi, unga çiroqlar biriktirilgan edi.

Hazil sifatida, öşa paytda «Yulduzli uruşlar» ustidagi işini yakunlagan Dennis Muren kema pastki qismiga kiçik R2-D2 modelini joylaştirgan.

Kema modeli bugungi kunda Smitson instituti aviatsiya va kosmonavtika muzeyida, Virjiniya ştatidagi Şantilidagi Dulles xalqaro aeroportida körgazmada turibdi.

«Close Encounters» keng ekranli formatda, anamorfirlaş bilan 35 mm kinoplyonkaga suratga olingan, ammo kombinatsiyalangan sahnalar elementlari tasvir tafsilotlari böyiça zaxira qolişi uçun keng formatli 65 mm plyonkaga olingan. Şu tarzda suratga olingan fragmentlar oraliq pozitivni çop etişda aktyorlik sahnalari bilan трюк-maşina yoki frontproyeksiya yordamida birlaştirilgan. Olingan effekt materiali vizual maʼlumotlarning bir qismini yöqotgan bölsa-da, tiniq va ötkir körinardi. Bu usullardan taşqari, kombinatsiyalangan kadrlar yaratiş uçun keng kölamda qayta çiziş, fotoperekladka va öşa paytdagi boşqa kompozitsiya usullari qöllanildi.

Musofirlar dizaynining asosi sifatida klassik «grey» obrazi olingan. Yakuniy sahnalarda kiçik musofirlarni Mobildan kelgan ellik nafar olti yoşli mahalliy qiz öynagan. Spielberg buni, uning fikriça, qizlar «öğil bolalarga qaraganda çiroyliroq harakatlanişi» bilan izohlagan. Musofirlar iştirokidagi sahnalarni qöğirçoq teatri yordamida suratga olişga ham uriniş bölgan, ammo ğoyani amalga oşiriş paytida u muvaffaqiyatsiz çiqqan. Şunga qaramay, Rambaldi ikki musofirni tasvirlaş uçun ip-qöğirçoqlardan muvaffaqiyatli foydalangan: biri kemadan birinçi bölib çiqqan baland böyli, uzun qölli musofirni, ikkinçisi esa imo-işora bilan muloqot qiluvçi musofirni ifodalagan. Bu sahna tajriba uçun suratga olingan, ammo keyinroq filmning oxiriga qöşilgan.

«Close Encounters of the Third Kind» — Spielberg va montajçi Michael Kahn ning birinçi hamkorligi. Natijada ularning ish munosabatlari keyingi Spielberg filmlarida ham davom etdi. Rejissyor kuzatişiça, u suratga olgan birorta ham film, şundan beri, «Close Encounters»ning sönggi 25 daqiqasi kabi montaj qiliş qiyin bölmagan. U Kahn bilan ming dona film lentalari ustida işlagan, töğri kadrlar va ularning ketma-ketligini tanlaş uçun. Kahn va Spielberg filmning birinçi epizodini yakunlagaç, Spielberg norozi böldi, u «unda heç qanday hayratlanarli narsa yöq» deb hisoblagan. Natijada qöşimça suratga olişlar taşkil etildi, şaxsiy sabablarga köra Vilmos Zsigmond iştirok eta olmagan suratga olişlarga John A. Alonzo, Laszlo Kovacs va Douglas Slocombe rahbarlik qildi. Dastlab Slocombe harbiylar Amazonka örmonlarida 19-zvenoni topadigan sahnani suratga olişni xohlagan, ammo harakat joyi Sonora çöliga köçirildi.

Musiqiy şeriklikni «Jags» filmi uçun ham işlagan Jon Uilyams amalga oşirdi. Uilyams olimlar musofirlar bilan aloqa örnatiş uçun foydalanadigan beş notali motivning 300 dan ortiq variantini yozgan.