Yulduzlar jangi

«Star Wars» (ingl. Star Wars), keyinçalik «Star Wars. Episode IV: A New Hope» nomi bilan çiqarilgan — 1977-yilda suratga olingan epik kosmik opera. Uni rejissyor va ssenariy muallifi George Lucas yaratgan. Bu uning uçinçi töliq metrajli filmi va Lucasfilm kompaniyasi çiqargan ikkinçi film. Film franşizaning birinçi çiqarilgan qismi, asl «Star Wars» trilogiyasining birinçi qismi, çiqariliş yili böyiça «Skaywalkerlar saga»sining birinçi qismi va syujet xronologiyasi böyiça törtinçi qismdir (A New Hope voqealaridan bevosita oldin 2016-yildagi «Rogue One: A Star Wars Story» spin-off filmining voqealari bölib ötadi, u saga voqealarini töldiradi).

1974-yilda Flash Gordon seriali kabi kosmik operalardan, Edgar Rays Burroughsning John Carter haqidagi romanlaridan, Akira Kurosavaning samuray filmlaridan (ayniqsa «The Hidden Fortress» filmidan) va Joseph Campbellning «The Hero with a Thousand Faces» kitobidan ilhomlangan Lucas «Star Wars» ustida işlaşni boşladi. 11 million dollar byudjet bilan film 1977-yil 25-mayda ekranlarga çiqdi va öşa davrning eng maşhur filmlaridan biriga aylandi. Faqat prokat davrida u AQŞda 215 million dollar, butun dunyoda esa 337 milliondan ortiq dollar yiğdi. Şuningdek, film Amerika Kinoakademiyasining 6 ta mukofotini oldi. Film bir neça marta qayta çiqarilgan, köpinça sezilarli özgarişlar bilan. Eng maşhur versiya yangilangan maxsus effektlar va qayta yaratilgan sahnalar bilan 1997-yildagi Special Edition hisoblanadi. Filmga sönggi marta özgartirişlar 2019-yilda kiritilgan.

Mark Hamill — Lyuk Skaywalker

Harrison Ford — Xan Solo

Carrie Fisher — Leia Organa

David Prowse — Dart Veyder

James Earl Jones — (ovoz berdi)

Peter Cuşing — Uilhaff Tarkin

Alec Guinness — Obi-Van Kenobi

Anthony Daniels — C-3PO

Kenny Baker — R2-D2

Peter Mayhew — Çewbacca

Phil Brown — Ouen Lars

Şelagh Fraser — Beru Lars

Larry Ward — Jabba Xatt (ovoz berdi)

Denis Lawson — Wedge Antilles

Jack Purvis — Jawa boşliği

Alex McCrindle — general Yan Dodonna

Eddie Byrne — general Vanden Uillard

Drew Henley — Garven Dreis

Garrick Hagon — Biggs Darklighter

Jack Klaff — Jon Di Branon

William Hootkins — Jack Tono Porkins

Paul Blake — Greedo

1975-yilda rejissyor Alejandro Jodorowskiyning uzoq vaqt tayyorlangan, Frank Herbertning kultli «Dune» romani asosidagi ekranlaştiriş loyihasi bekor qilingaç, loyihaning ayrim ğoyalari va vizual konsepsiyalari «A New Hope» filmini suratga olişda işlatildi. Köpçilik Lucasning romanni öqiganini va undan yana bir narsani özlaştirganini ham taxmin qiladi. Herbert bu haqda hazillaşib: «Menimça, Lucas menga heç bölmasa keçki ovqat berişi kerak», deb aytgan.

1978-yilda The Hollywood Reporter naşriga bergan intervyusida Lucas tuşuntirdi: «Menga şunçaki Ölim yulduzi uçadigan filmni tezroq suratga oliş istagi bor edi. U esa faqat törtinçi qismda paydo böladi. Şuning uçun aynan undan boşladim».

George Lucas dastlab Obi-Van Kenobi, keyin esa Dart Veyder rolini Akira Kurosavaning filmlari yulduzi, maşhur kino-samuray Toşirō Mifuneʼga taklif qildi, lekin aktyor taklifni rad etdi, çunki 1960–1970-yillardagi köplab ilmiy-fantastik mahsulotlar kabi film ham primitiv va arzon körinib qolişidan qörqdi.

Xan Solo rolini Kurt Russell, Robert Englund, Sylvester Stallone, Perry King, Christopher Walken, Jack Niçolson, Al Pacino, Steve Martin sinab körgan yoki körib çiqilgan, malika Leia rolini esa Terri Nunn, Amy Irving va Cindy Williams sinab körgan.

Lucas özining oldingi filmi «American Graffiti» postprodakşni davrida prodyuser Gary Kurtz bilan «kosmik opera» konsepsiyasini köp marta muhokama qildi. 1973-yil yanvarida Lucas bu ğoya ustida işlay boşladi va may oyiga kelib, kinostudiyalar uçun möljallangan yangi loyihaning asosiy syujet fabulasi bölgan 14 sahifali qoralamani tayyorladi. Harakat oçiq kosmosda bölişi kerak bölgani uçun syujet öşa paytda eng maşhur bölmagan janr — «ilmiy fantastika» sifatida körib çiqildi. Kino xöjayinlarini köndiriş uçun Lucas keyinçalik «kosmik fantastika» atamasini «kosmik fentezi»ga almaştirişni taklif qildi. Lucas dastlabki qoralamalarini Universal Studios va United Artists studiyalari körib çiqişga taqdim etdi, lekin ikkala studiya ham loyihani rad etdi. Lucas yirik studiyalar bilan işlaşni özining ikkita oldingi filmi — «American Graffiti» va «THX 1138» davridan yoqtirmasdi, ular ham uning roziligisiz, naşr qiluvçi studiya körsatmasi böyiça tahrirlangan edi. Lekin yirik studiyasiz loyihani amalga oşiriş imkonsiz bölgani uçun u loyihani öşa paytdagi 20th Century Fox studiyasi rahbari Alan Ladd Jr.ga taklif qildi. Lady texnik tomonini yaxşi tuşunmagan bölsa-da, yoş Lucasning isteʼdodini tan oldi. Keyinçalik intervyularida Lucas Laddga nisbatan şunday degan edi: «U menga sarmoya kiritdi, u filmga emas, menga sarmoya kiritdi».

Lucas ssenariy ustidagi işini 1974-yil may oyida tugatdi. Loyiha ustida işlaş davomida asosiy qahramonlarning obrazlari sezilarli özgarişlarga uçradi. Dastlabki bosqiçlarda Lyuk Skaywalker 60 yoşli, gnomlar avlodidan bölgan general edi, korellianlik kontrabandaçi Xan Solo esa jabralari bölgan katta yaşil monstr bölişi kerak edi. Çewbacca obrazini Lucasning Indiana ismli, Alyaska malamuti zotidagi iti ilhomlantirgan. U köpinça rejissyorning maşinasida old yölovçi örindiğida ötirib, «ikkinçi uçuvçi» vazifasini bajargan. Kuç, yaʼni sirli energiya, dastlabki rejaga köra, «galaktik Muqaddas Kosa» hisoblangan Kyber kristalida jamlangan edi. Yakuniy ssenariy bitta filmga siğadigan darajada juda katta bölib çiqdi, lekin Lucas uni qisqartirişdan boş tortdi. Buning örniga u ssenariyning birinçi uçdan bir qismini kengaytirdi va şu qism böyiça film suratga olindi, qolgan qismini esa keyingi filmlar uçun qoldirdi va şu tariqa «Star Wars» asl trilogiyasining asosini amalda qöydi.

Lucas konsept-art böyiça rassom Ralph McQuarrieʼni yolladi, u ssenariydagi ayrim sahnalarni vizuallaştirişi kerak edi. Lucas ssenariyni studiya vakillariga taqdim etganda, unga McQuarrie işlarining bir qismini qöşgan edi. 20th Century Fox rahbarlari 8 250 000 dollar byudjetni tasdiqladi, «American Graffiti»ning ijobiy şarhlari esa Lucasga Alan Ladd Jr. bilan şartnomasini qayta körib çiqiş va film hamda uning davomlari huquqlarini öziga qoldiriş imkonini berdi. Bu kelişuv Lucasga yozilmagan materiallarni ham öz içiga olgan barça «Star Wars» materiallari böyiça eksklyuziv huquqlarni saqlab qoliş va turli reklama va yordamçi mahsulotlar savdosidan olinadigan foydaning katta qismiga huquqni saqlab qoliş imkonini berdi.

1975-yilda Lucas vizual effektlar bilan şuğullanuvçi Industrial Light & Magic (ILM) kompaniyasiga asos soldi, çunki u 20th Century Fox studiyasi barça vizual effektlar bölimlarini tarqatib yuborganini aniqladi. ILM jamoasi «Star Wars» ustidagi işini Kaliforniyaning Van Nuys şahridagi omborda boşladi. Vizual effektlarning köpçiligi Jon Dikstra rahbarligida yaratildi, u kameraning harakatini boşqariş uçun 12 kanalli «Dykstraflex» tizimini işlab çiqdi. Bu tizim miniatyura maketlaridan, harakatlanuvçi niqob va fotoköçiriş texnikasidan foydalanib, ulkan kölam illyuziyasini yaratiş imkonini berdi. Kosmik janglar sahnalarining barçasi Van Nuysdagi, Kaliforniyada ijaraga olingan angarda suratga olindi. 32 hafta davomida optik çop etiş orqali trюк-maşinada 560 ta fragmentni — harakatlanuvçi niqob usulida olingan kadrlarni — birlaştiruvçi 365 ta kombinatsiyalangan sahna va yana 900 ta yordamçi detal yaratildi. Bunga sayyoralar, yulduzlar, lazer nurlari va raketa dvigatellarining alangasi kiradi. Kema modellari Lucasning muvofiqlaştirişi ostida Jo Jonston tomonidan tayyorlangan çizmalar va McQuarrie rasmlari asosida yaratildi. Jang sahnalarining asosi esa Ikkinçi jahon uruşi davridagi havo janglari xronikasi böldi. Modellarni yaratişda Lucas ilmiy fantastikaning «silliqligi»dan voz keçib, barça qurilmalar, kemalar va binolar eski va iflos körinadigan «işlatilgan koinot»ni yaratmoqçi edi.

Suratga oliş 1976-yil 22-martda Tunis qismidagi Sahroi Kabirning Tauzar yaqinidagi Şott-el-Jerid köli qirğoğida boşlandi. Undan oldin ikki oy davomida bu yerda va Nefta oazisi yonida Tatuin sayyorasidagi aholi punktlarining dekoratsiyalari qurilgan edi. Suratga oliş boşlanişi bilanoq loyiha birinçi qiyinçiliklarga duç keldi. Lucasning jamoasi birinçi haftadayoq jadvaldan orqada qoldi, sababi Tunis uçun kam uçraydigan jala, nosoz rekvizit va elektronika işlamay qolişi böldi. Aktyor Anthony Daniels birinçi marta C-3PO kostyumini kiyganida, çap oyoğini uning plastik qoplamasi bilan jaroholadi. Tunisda tabiiy şaroitda suratga oliş ikki yarim hafta davom etgandan söng, suratga oliş guruhi London yaqinidagi Elstree Studiosʼga köçib ötdi, u yerda barça interyer epizodlari suratga olindi. Buning uçun töqqizta pavilyon ijaraga olindi, unda öttizta ğor, «Ölim yulduzi» koridorlari va kosmik kemalar dekoratsiyalari qurildi. Yana bir qöşimça guruh Tatuinning çöllarini Death Valleyʼda suratga oldi, Yavinning örmonlarini esa Gvatemalaning şimolidagi qadimgi Tikal xarobalari yonida suratga olişdi.

Çöldan studiyaga köçiş loyiha iştirokçilariga motivatsiya qöşmadi, u boşidanoq juda past edi. Jamoaning katta qismi loyihani «bolalar filmi» deb hisobladi, şu sababli ular öz işiga kamdan-kam jiddiy munosabatda bölişdi. Keyinçalik aktyor Kenny Baker filmni muvaffaqiyatsiz deb hisoblaganini tan oldi. Harrison Ford filmni ğalati deb topdi, çunki unda soçidan «gulça» qilgan malika va «maymun kostyumidagi gigant», ismi Çewbacca bölgan qahramon bor edi. Şuningdek, Fordga qiyin talaffuz qilinadigan murakkab dialoglar yoqmadi va bir kuni u Lucasga şunday dedi: «Jorj, sen bu bemaʼnilikni yozişing mumkin, lekin buni aytib berolmaysan». Qöşimça qiyinçilik Angliyadagi suratga oliş maydoni va Kaliforniyadagi vizual effektlar studiyasi örtasidagi masofa edi, u kosmik janglarning bir xil sahnalarining qöşni montaj kadrlarini suratga olardi.

Suratga oliş davomida Lucasning operator-postanovşik Gilbert Taylor bilan töqnaşuvlari böldi, Gary Kurtz uni «eski maktab vakili» va «öjar» deb atagan. Bundan taşqari, mustaqil kinematografiyada katta tajribaga ega bölgan Lucas filmning köpgina elementlarini şaxsan boşqarişga odatlangan edi. Uning kamera böyiça körsatmalarini Taylor qabul qilmadi, u Lucas körsatmalari bilan uning şaxsiy maydonini çeklayotganini hisoblardi. Oxir-oqibat Lucas kostyumlar, dekoratsiyalar va filmning boşqa elementlari «Star Wars» haqidagi dastlabki tasavvuriga mos kelmayotganidan ruhan tuşkunlikka tuşdi. U aktyorlar bilan kam gaplaşa boşladi, ular Lucas ulardan haddan taşqari köp talab qilayotganini his qilib, ularga faqat «tezroq» va «jadalroq» kabi qisqa körsatmalar berardi.

Ladd Lucasga studiya yordamini taklif qildi. U byudjetning oşişi böyiça kuçayib borayotgan taşviş tufayli boşqaruv aʼzolari tomonidan tayinlangan edi. Jamoa işlab çiqariş jadvalidan ikki hafta orqada qolgandan keyin Ladd Lucasga, agar u bir hafta içida işlab çiqarişni tugatmasa, loyihani yopişga majbur bölişini aytdi. Suratga oliş guruhi uç qismga bölinişga qaror qilindi: birini Lucas, ikkinçisini Kurtz, uçinçisini esa yetakçi postanovşik Robert Watts boşqardi. Bu qaror samara berdi va loyiha muddatida yakunlandi. ILM 1977-yil 22-aprelda vizual effektlar ustidagi işini tugatdi va buni Yulduzli vayron qiluvçi modeliga öq otiş bilan nişonladi.

Dastlab «Star Wars»ning çiqarilişi 1976-yil Rojdestvosiga möljallangan edi, lekin keçikişlar tufayli filmning relizi 1977-yil yozgaça köçirildi. Filmning tez çiqişidan hayajonlangan Lucas birinçi monteaj qilingan versiyasini körib, uni «töliq falokat» deb topdi. Monteajçini filmni yana bir bor qayta monteaj qilişga köndirişga urinişi natija bermagaç, Lucas monteajçini Pol Hirş va Richard Çew bilan almaştirdi. U şuningdek, öşa paytda uning rafiqasi bölgan Marcia Lucasni monteaj jarayoniga jalb qildi, u Lucasning dösti Martin Scorseseга «New York, New York» filmi ustida işlaşda yordam bergan edi. Richard Çew filmda tez hikoya ritmi yöqligini aniqladi. Lenta kitobona usulda monteaj qilingan edi, unda umumiy kadrlar yirik planlarga ötib turardi. U şuningdek, hikoya temposi monteaj bilan emas, balki aktyorlarning harakatlari bilan belgilanganini ham sezdi. Hirş va Çew bir vaqtning özida ikkita pленka ğaltagi bilan işladi: bittasi ustidagi işni tugatişlari bilanoq, darhol keyingisiga ötişardi.

Suratga oliş davomida aktyorlar jamoasi Lucasning kayfiyatini kötarişga intilib, u tez-tez tuşkunlikka tuşardi. Bir paytda loyiha Lucasni şunçalik çarçatdiki, uni kasalxonaga yotqizişdi, u yerda gipertoniya va holsizlik taşxisi qöyildi. Şifokorlar unga yukni kamaytiriş va stressdan qoçiş haqida ogohlantirdilar. Biroq postprodakşn jarayoni ham 20th Century Fox tomonidan Lucasga bosimning oşişi tufayli kam taranglik bilan ötmadi. Bundan taşqari, Mark Hamill avtohalokatda yuzini şikastladi, bu esa uning iştirokidagi qayta suratga oliş yoki qöşimça sahnalarni suratga olişni imkonsiz qildi.

Şu orada ILM spetseffektlarning misli körilmagan sifatiga erişiş uçun astoydil harakat qilardi. Kompaniya ajratilgan byudjetining yarmini törtta kadrni suratga olişga sarfladi, bu Lucasning ğazabini uyğotdi. Bundan taşqari, ILM xodimlarida intizom yetişmasligi aniq böldi, şu sababli Lucas işni belgilangan jadvalga siğdiriş uçun tez-tez aralaşişga majbur bölardi. ILM mutaxassislari yuzlab tugallanmagan kadrlar ustidagi işni olti oy içida tugatişlari kerak edi, holbuki ular ustida bir yil davomida işlaş rejalaştirilgan edi. Eski harbiy filmlardagi havo janglari sahnalaridan ilhomlangan Lucas ILMga kosmik jang sahnalarini qurişda tez-tez yordam berardi.

Işlab çiqariş va postprodakşn xaosi içida jamoa film uçun ovoz dizayni yeçimlarini izlardi: personajlarni ovozlaştirişdan tortib tovuş effektlarigaça. Ovoz muhandisi Ben Burtt Lucas «organik saundtrek» deb atagan tovuşlar kutubxonasini yaratdi. Çewbaccaʼning uvillaşi uçun Burtt it huvillaşi, ayiq, şer, yölbars va morj ovozlarini yozib, ularni birlaştirdi va bu kombinatsiya asosida söz va gaplarga öxşaş tovuşlar yaratdi. R2-D2 ovozini yaratiş uçun Lucas va Burtt öz ovozlarini yozib, ularni elektron sintezatordan ötkazib qayta işladilar. Vaderning öziga xos nafas olişi akvalang va u orqali nafas olgan Burttning niqobi yordamida, unga mikrofon biriktirilgan holda olingan. Lucas heç qaçon kostyumda Dart Veyderni öynagan David Prowseʼning ovozidan foydalanişni niyat qilmagan, çunki Prouseʼning kuçli ğarbiy ingliz aksenti bor edi. Vaderning «ovozi» uçun u dastlab Orson Wellesni taklif qilmoqçi edi. Biroq Lucas Wellesning ovozi juda tanilgan bölişini tuşunib, bu rolni kamroq maşhur aktyor James Earl Jonesga berdi. Lucas, şuningdek, C-3PO ovozi sifatida Anthony Danielsning ovozidan foydalanişni ham istamagan. C-3PO ovoziga daʼvogarlik qiliş uçun Sten Freberg ham kiradigan, yaxşi ovozga ega öttiz aktyor prosluhdan ötgan. Lekin Daniels aytganidek, köpçilik ovoz aktyorlari bu rol uçun aynan Danielsning ovozini tavsiya qilgan.

Lucas filmning dastlabki versiyasini döstlariga körsatganida, ularning orasida rejissyorlar Brian De Palma, John Milius va Stiven Spielberg ham bor edi, ularning reaksiyasi işonarli emas edi. Spielberg, filmni zalda faqat özi yoqtirganini aytib, salbiy reaksiya vizual effektlar tayyor bölmagani bilan boğliq deb hisobladi. Keyinroq Lucas guruhning fikri samimiy bölganini va ular filmdan hayratda qolganga öxşaşini aytdi. Rejissyorlardan farqli ölaroq, Alan Ladd Jr. va 20th Century Foxʼning boşqa vakillari filmni juda yoqtirişdi, şu qadar yoqdiki, kompaniya rahbarlaridan biri Arthur Wiggin Lucasga şunday dedi: «Bu men körgan eng buyuk film!» — va hatto tomoşa paytida yiğlab yuborgan edi. Bunday şarh Lucasni hayratga soldi va ilhomlantirdi, u studiya rahbarlaridan heç qaçon bunday ijobiy baho olmagan edi. Film byudjetdan oşib ketib, hisoblangan 8 million dollar örniga 11 million dollarga tuşgan bölsa-da, u «Star Wars» sagasining eng arzon filmi bölib qoldi.

1990-yilda film SSSRda prokatga çiqdi — undan oldin trilogiya past sifatli deb tanqid qilingan va sovet voqeligi bilan atayin parallellar ötkazilgan deb ayblangan edi, şuningdek, AQŞning SOI harbiy dasturi tufayli, uni sovet rasmiy va tarğibot materiallarida köpinça «Yulduzli uruşlar» deb ataşgan. «Episode IV» çiqişi uçun törtta original sovet plakati yaratildi, ular kollektsion noyob mahsulotga aylandi va 2015-yilga kelib 1 ming dollardan 3 ming dollargaça narxda sotilmoqda.

Rossiyada film 1992-yil 4-oktabr keçqurun TRK «Ostankino»ning 1-kanalida körsatilişi rejalaştirilgan edi, lekin boşlanişiga 3 soat qolganda «pirat» deb namoyişdan olib taşlandi.

2010-yil 28-sentabrda barça olti film 3D formatga ötkazilişi eʼlon qilindi. Ularni içki xronologiya tartibida, 2012-yil fevralda çiqarilgan birinçi epizoddan boşlab qayta naşr etiş rejalaştirilgan edi. Biroq The Walt Disney Company kompaniyasining 2012-yil 30-oktabrda Lucasfilmʼni sotib olişi va 2015-yilda «Star Wars»ning yangi epizodi çiqişi haqidagi xabar tufayli bu ğoyadan voz keçilib, barça kuçlar yangi trilogiya ustida işlaşga yönaltirildi.

Dösti Stiven Spielbergning tavsiyasiga köra Lucas bastakor John Williamsni yolladi. Williams Spielberg bilan «Jags» filmi saundtreki ustida işlagan va uning uçun «Oskar» mukofotini olgan edi. Lucas film vizual jihatdan turli olamlarni körsatişini bilar edi, lekin musiqiy şerik tomoşabinlarda hissiy assotsiatsiyalar uyğotadi; u «Star Wars» uçun buyuk musiqiy tovuş, farqni taʼminlaş uçun leytmotivli musiqa istardi. Şuning uçun u saundtrek uçun özining sevimli orkestr asarlarini yiğdi, Williams uning musiqasi noyob bölişiga işontirmagunça. 1977-yil martda «Star Wars» saundtrekini yoziş uçun Williams London simfonik orkestrini yiğdi, u 14 seansda tayyor musiqaning 90 daqiqasini yozib oldi.