«Dawn of the Dead» (rus. «Rassvet mertvetsov») — George Romero tomonidan 1978-yilda suratga olingan zombilar haqidagi film bölib, uni boşqa maşhur dahşat ustasi Dario Argento bilan hammualliflikda yaratgan. U «Night of the Living Dead» (1968) filmining davomi hisoblanadi va «Night of the Living Dead» seriyasidagi ikkinçi film. Premyerasi 1978-yil 2-sentabrda bölib ötgan. Film dahşat janrining eng yaxşi filmlaridan biri hisoblanadi, şuningdek, Romero ijodidagi eng yaxşi asarlardan biridir. Filmning byudjeti 1,5 million dollar deb baholangan, dunyo böylab kassa yiğimi esa 66 million dollarni taşkil etgan. Rotten Tomatoes saytida filmning maʼqullaş reytingi 92% ni taşkil etadi. Tanqidçilarning fikriça, u «zombilar haqidagi eng qiziqarli va eng hayajonli filmlardan biri».
1Treylerlar
▶2Rollarda
Ken Foree, Gaylen Ross, David Emge
3Syujet
Nomaʼlum kelib çiqişga ega pandemiya boşlanadi. Yirik şaharlarda tartibsizliklar boşlanib, ommaviy isteriya…
Nomaʼlum kelib çiqişga ega pandemiya boşlanadi. Yirik şaharlarda tartibsizliklar boşlanib, ommaviy isteriya hukm suradi. Asosiy qahramonlar — telestudiya xodimi Fran, uçuvçi Stiven, uning bölajak farzandining otasi, hamda elita politsiya bölinmasi SWAT ning ikki jangçisi Rojer va Piter. Ular şahardan vertolyotda qoçib, şahar çetidagi ulkan supermarketda boşpana topişadi. Binoning atrofi va savdo zallarida köplab tirilgan öliklar maqsadsiz ravişda u yoqdan-bu yoqqa kezib yurişadi (Qahramonlar vertolyotni supermarket tomiga qönişadi va savdo zallaridan deyarli butunlay ajratilgan yuqori qavatdagi xizmat xonasiga — çerdakka joylaşişadi). Peştaxtalarda mollarning va omborlarda zaxiralarning mavjudligi qahramonlarni binoda qolib, imkon qadar uzoq çidaşga undaydi. Şu orada supermarketning barça tizimlari heç kim boşqarmasdan, xuddi odatdagi ish kuni kabi işlaşda davom etadi. Rojer va Piter yuk maşinalari bilan çiqiş yöllarini tösişadi, şundan söng törttalasi binoni öliklardan tozalaydi, ularning jasadlarini esa supermarketning muzlatgiçlariga olib borişadi. Rojerni tişlaşadi, u va Piter xizmatdagi oldingi tajribalaridan kelib çiqib, bir neça kundan söng Rojer inson bölişdan töxtaşini tuşunişadi. Fran Rojerning ahvolini kuzatadi, unga tobora yomonlaşib borayotgan Rojerga Piter nihoyat unga va Stivenga xonadan çiqib ketişni buyuradi. Rojer undan özi haqida ğamxörlik qilişni söraydi va «qaytmaslikka» harakat qilişini vaʼda beradi. Biroq bir muddatdan söng u baribir tirilib qaytadi va Piter uni boşiga öq uzib öldiradi. Rojerni supermarket boğida, butalar orasida odamlarça dafn etişadi.
Uç kişi qolgaç, qahramonlar bir muddat tinç-totuv yaşaşadi. Stiven Franʼga uylaniş taklifini kiritadi, biroq Fran öz vaqtida va örinli bölmagan bu taklifga javob berişdan boş tortadi. Stiven Franʼga pilotlikning asoslarini örgatadi, agar unga biror narsa yuz bersa, guruhda vertolyotni boşqara oladigan kamida yana bir kişi bölişi uçun. Öquv parvozi paytida Franʼning vertolyotini omon qolgan omborlar va boşqa boşpanalarni talon-taroj qiliş bilan şuğullanadigan bir guruh mototsikl talonçilari payqab qolişadi. Talonçilar supermarketga hujum qilib, talon-tarojni boşlaşadi; asosiy qahramonlar bilan otişma boşlanadi, uni Stiven boşlaydi, garçi talonçilarni asosiy qahramonlarning özi unçalik qiziqtirmasa ham. Talonçilarning ortidan binoga zombilar olomoni bostirib kiradi. Talonçilik bilan yetarliça şuğullanib, zombilarga öz xohişiça öq otib va ularni masxara qilib bölgaç, mototsikl talonçilari supermarketni tark etişadi. Supermarketda 4–5 nafar talonçi oçköz öliklar tomonidan halok böladi. Stivenni tişlaşadi — va u zombiga aylanadi, ammo eski odatlariga köra, çerdakdagi mustahkamlangan boşpanaga qaytişga harakat qiladi va şu tariqa beixtiyor boşqa zombilarni ham öziga ergaştirib keladi. Stivenni yangi holatida körgan Piter Franʼga uni kutmasdan vertolyotda uçib ketişni aytadi. Özi esa joniga qasd qilmoqçi böladi, lekin sönggi daqiqada fikridan qaytib, jang bilan tomga çiqadi, vertolyotga ötiradi va Fran maşinani havoga kötaradi.
4Rollarda
Gaylen Ross — Fransin…
Gaylen Ross — Fransin Parker
Devid Emij — Stiven Endryus
Skott X. Reyniger — Rojer DeMarko
Ken Foree — Piter Vaşington
Devid Krouford — doktor Foster
Devid Erli — Berman
Tom Savini — Bleyds, boş talonçi
Jozef Pilato — politsiyaçi
Xovard Smit — reporter
Taso Stavrakis — Sanki, talonçi, zombilar tomonidan öldirilib, yeb yuboriladi
5Mukofotlar va nominatsiyalar
1980 — «Saturn» mukofotiga eng yaxşi grim uçun nominatsiya (Tom…
1980 — «Saturn» mukofotiga eng yaxşi grim uçun nominatsiya (Tom Savini)
2005 — «Saturn» mukofoti, DVDʼdagi eng yaxşi klassik film uçun
6Filmning turli versiyalari
Dastlab uç xil versiya mavjud bölgan, qolgan barça variantlar ana şu versiyalarga asoslangan. Ulardan…

Dastlab uç xil versiya mavjud bölgan, qolgan barça variantlar ana şu versiyalarga asoslangan. Ulardan ikkitasini bizzat George Romero yaratgan. Moliyaviy sabablarga köra u filmning maxsus yozilgan italyan guruhi «Goblin» musiqasidan taşqari, «De Wolfe» musiqa kutubxonasining juda köp bepul arxiv musiqasidan ham foydalangan. «Library music» janrining Jek Tromby, Saymon Park, Per Ervi, Erik Tauren, Gerbert Çappel va boşqa köplab klassiklarining asarlari işlatilgan.
Uzaytirilgan versiya (Long version) — 1977-yilda Kann xalqaro kinofestivalida namoyiş etiş uçun şoşilinç ravişda tayyorlangan versiya. 1994-yilda bu versiya Yaponiya kinoteatrlarida «rejissyor versiyasi» sifatida çiqarilgan. Şunga qaramay, bu köproq marketing harakati bölgan, çunki Romeroning özi bu montaj versiyasini tugallanmagan, işçi versiya deb hisoblaydi. 1990-yillarda Gollivudda maxsus naşrlar (special edition) çiqariş avj olgan davrda Romero filmning kengaytirilgan versiyasini lazer diskda çiqardi — bu Kannda namoyiş etilgan öşa tahrir ekanligini tasdiqlovçi heç qanday dalil yöq, biroq aynan şu versiya muxlislar orasida eng uzuni hisoblanadi va AQŞda eng keng tarqalgani ham şudir. U 139 daqiqa davom etadi.
Amerika kinoversiyasi (American theatrical cut) — Romeroning afzal körgan versiyasi bölib, 1979-yilda AQŞda kinoprokatga çiqarilgan; yengil qisqartirilgan şaklda u Kanada va Buyuk Britaniyada ham çiqarilgan. Bu versiya Romeroning montaj ustidagi işining yakuniy natijasini ifodalaydi. Uzaytirilgan versiyaga nisbatan ayrim ahamiyatsiz sahnalar olib taşlangan; unda Goblin musiqasi ham köproq. Bundan taşqari, montajda ayrim özgarişlar kiritilgan, natijada voqealar yanada mantiqiy ketma-ketlikda bir-birini izlaydi. U 126 daqiqa davom etadi.
Argento versiyasi (Argento cut) — filmning 50 % moliyasini taʼminlagan Dario Argento tomonidan montaj qilingan versiya, buning evaziga u Romerodan ingliz tilidan boşqa mamlakatlar uçun (Lotin Amerikasidan taşqari) öz montaj versiyasi va uşbu mamlakatlarda prokat huquqlarini olgan. Argento versiyasida (şuningdek, «italyança versiya» yoki «yevropaça versiya» nomi bilan ham taniş) bir neça dialog va qahramonlar xarakterini oçib beruvçi sahnalar olib taşlangan; unda sarguzaşt va zöravonlik jihatlari ustunlik qiladi. Argento, şuningdek, hazil sahnalarini kesib taşlagan va musiqa sifatida deyarli faqat «Goblin» musiqasidan foydalangan. Natijada Argento montaj versiyasida Romero versiyasining ijtimoiy-tanqidiy fikrlari bir oz zarar körgan, biroq surʼat va ritm jihatidan bu versiya biroz yutadi. Argento versiyasi Romeroning ikki versiyasidan qisqa bölsa-da, unda ularda yöq bölgan bir neça sahna mavjud. Yevropadagi versiyalarning köpçiligi aynan şu variantga asoslangan bölib, u «Zombie» nomi bilan prokatga çiqqan. George Romero bu montaj variantini yoqtirmagan, u taxminan 117 daqiqa davom etadi.
Töliq versiya (Complete Cut) — XT Video kompaniyasi tomonidan 2018-yilda Blu-rayʼda çiqarilgan filmning eng yangi va töliq versiyasi. Bu versiya uzaytirilgan va Argento versiyalarining birlaştirilgan hamda kesilgan sahnalar qöşilgan şaklidir. U 155 daqiqa davom etadi.
7Işlab çiqariş
Filmning ğoyasi 1974-yildagi voqeaga borib taqaladi, öşanda Romeroning dösti va investorlaridan biri Mark…

Filmning ğoyasi 1974-yildagi voqeaga borib taqaladi, öşanda Romeroning dösti va investorlaridan biri Mark Mayon unga Pensilvaniya ştatining Monroevill şahridagi savdo markazini (SM) körsatişga qaror qilgan. Savdo markazini közdan keçirayotganda Romeroga bunday bino falokat yuz bergan taqdirda boşpana bölib xizmat qilişi mumkin degan fikr kelgan. Keyinçalik aynan şu SM filmning asosiy suratga oliş joyi bölgan.
Suratga oliş 1977-yil 13-noyabrda boşlangan. Kadrda körsatilgan barça savdo galereyalari va deyarli barça dökonlar ham aynan öşa SMda suratga olingan. Istisno faqat qurol dökoni (uni Pitsburgda suratga olişgan), lift şaxtasi va qahramonlar özlari uçun turar joyga aylantirgan omborxonalar edi (ular Romeroning kompaniyasi joylaşgan binoda suratga olingan). Suratga oliş faqat tunda, soat 23:00 da yopilgandan keyin ötkazilgan. SM soat 10:00 da oçilgan bölsa-da, soat yettiga yaqinlaşganda suratga olişni töxtatişga töğri kelgan, çunki şu vaqtda ovozli eʼlonlar avtomatik ravişda ijro etila boşlagan va ularni qanday öçirişni heç kim bilmagan. Yangi yilga uç hafta qolganda SMda suratga oliş töxtatilgan, çunki Rojdestvo xaridlari mavsumi boşlangan va savdo markazi egalari içkarini köplab bezaklar bilan bezagan, şu sababli suratga oliş guruhi har bir suratga olişdan oldin ularni olib taşlaşga juda köp ortiqça vaqt sarflagan bölardi. Şu davrda SMdan taşqarida böladigan sahnalar (xususan, filmning telestudiyadagi boşlanişi) suratga olingan, şuningdek, Romero mavjud kadrlarning birinçi montajini boşlagan. SMda suratga oliş 1978-yil 3-yanvarda qayta boşlangan. Butun suratga oliş jarayoni fevralda yakunlangan.
Grim rassomi Tom Savini Romeroning birinçi kartinasi — «Night of the Living Dead» ustida ham işlamoqçi bölgan, biroq uni harbiy xizmatga çaqirişgan va u Vetnamga borib qolgan. Uning eʼtirofiga köra, Vetnam uruşi tajribasi «Dawn of the Dead» filmidagi işiga kuçli taʼsir körsatgan. Zombi grimini öylab topayotganda u aktyorlarning yuzini kulrang yoki kök grim bilan böyaşga qaror qilgan. Baʼzan jasad çirişi effektini kuçaytiriş uçun sariq rang qöşilgan. Tanaffuslarda zombi rolini öynayotgan ayrim statistlar öşa yerdagi, SMdagi barlarga kirib, içib olişgan. Romero bunday xatti-harakatni umuman olganda maʼqullagan (çunki statistlarning mast holdagi harakatlari zombilarning harakatlaniş uslubiga juda mos tuşgan), biroq bu boşqa muammolarning ham manbai bölgan — bir safar bir juft statist içib olib, öşa yerdagi dökondan golf-kar öğirlab, galereyalar böylab haydaşgan, to ustunlardan biriga urilib, uni sindirib qöyişgan (umumiy zarar 7 ming dollar deb baholangan).
8Musiqiy jörligi
Film саундтреки italyan progressiv-rok guruhi Goblin tomonidan…
Film саундтреки italyan progressiv-rok guruhi Goblin tomonidan yozilgan.
9Kadrlar
4
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB
4 · TMDB10Franşiza tartibida
3 film
11Öxşaş filmlar
Matn: maqola tarjimasi «Рассвет мертвецов (фильм, 1978)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.
