Ed Wood

Ed Wood (ingl. Ed Wood) — Tim Burtonning rejissyorligidagi, Johnny Depp boş rolda iştirok etgan amerikan drama-komediya filmi. U Rudolf Greyning «Nightmare of Ecstasy» (ingl. Nightmare of Ecstasy) biografik kitobi asosida suratga olingan. Filmning boş qahramoni — Edvard Vud-kiçik, «barça davrlarning va xalqlarning eng yomon rejissyori» degan şuhrat qozongan rejissyor, prodyuser va ssenariy muallifi. Asar uning eng maşhur filmlarini suratga olgan davrini qamrab oladi hamda uning Bela Lugosi bilan döstona munosabatlariga eʼtibor qaratadi. Filmda Martin Landau ham rol öynagan, u şu rol uçun «Oskar» va «Oltin globus» mukofotlariga sazovor bölgan. Şuningdek, Sarah Jessica Parker, Bill Murray va boşqalar iştirok etgan.

Film ğoyasi ssenariyçilar Scott Alexander va Larry Karaszewskiga Janubiy Kaliforniya universitetining kino sanʼati maktabida öqib yurgan paytlarida keldi. Oilaviy filmlar uçun ssenariy yozişdan ikkalasi ham çarçagan edi va ular Burton hamda Denise Di Novi bilan biografik film yaratiş böyiça şartnoma tuzdilar. Dastlab rejissyor etib Michael Lehmann tayinlangan edi, ammo keyinçalik rejissyorlik kursisini Burton egalladi. Filmni avvaliga Columbia Pictures studiyasi moliyalaştirgan edi, lekin studiya Burtonning qora-oq rangda suratga oliş qarorini rad etdi. Şu tariqa loyiha Walt Disney Pictures qöliga ötdi va kompaniya filmni özining Touchstone Pictures yorliği ostida çiqardi.

Film biografik bölişiga qaramay, ayrim holatlar buzib körsatilgan. Film tanqidçilar tomonidan maʼqullandi, ammo tijorat muvaffaqiyatiga erişa olmadi. «Ed Wood» ikkita «Oskar» mukofotining sovrindori böldi: «Eng yaxşi grim» va «Eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli» nominatsiyalarida.

Depp sözlariga köra, Tim Burton unga filmda rol öynaşni taklif qilganidan keyin 10 daqiqa ham ötmay rozi bölgan. Öşa paytda aktyor kinosanʼatdan biroz hafsalasi pir bölgan edi, bu rol esa Deppga «töla böy çözilib, zavqlaniş» imkoniyatini berdi. Martin Landau bilan işlaş esa uning «aktyorlik mahoratiga bölgan muhabbatini tiklagan». Öşa paytda Depp Edvard Vudning ayrim asarlari bilan John Waters orqali taniş edi, u unga «Glen yoki Glenda» va «Kosmosdan kelgan 9-reja»ni körsatgan. Vud obrazini yaxşiroq yaratiş uçun aktyor 1939-yildagi «Oz mamlakatining sehrgari» filmida Jack Haley ijro etgan rolni örgangan, u yerda Haley temirçi-yoğoçsozni öynagan. Depp Ronald Reaganning bir neçta çiqişlarini körgan, çunki uni kör optimizmning bir turi deb hisoblagan va bu Vudga ideal mos keladi, deb öylagan. Aktyor şuningdek Casey Kasemning past ovozini va «uning ovozidagi juda işonçli va jonli kommivoyajerlik ohangini» taqlid qilişga harakat qilgan. Burtonning maslahati bilan Depp Mickey Rooneyning «Endi Hardi» haqidagi keyingi sarguzaşt filmlardagi öyinini örgangan.

Bela Lugosiga öxşaşlikka erişiş uçun grim ustasi Rick Baker Martin Landauga maxsus protez grim qilgan. Beyker uni şunday qöyganki, Landau his-tuyğularni va grimasalarni körsatişda noqulaylik sezmagan. Öz roli uçun aktyor Lugosi iştirok etgan 25 ta filmni va 1931-yildan 1956-yilgaça berilgan yettita intervyusini körgan. «Kosmosdan kelgan 9-reja»da iştirok etgan aktyor Gregory Walcott filmda kamyo sifatida paydo bölgan. U Vudni Maila «Vampira» Nurmi bilan taniştiradigan odam rolini ijro etgan. Patricia Arquette suratga oliş davrida Kathy ÖHara bilan uçraşgan. Aktrisa uni «yoqimli va juda mehribon» deb topgan.

Film ğoyasi ssenariyçilar Scott Alexander va Larry Karaszewskiga Janubiy Kaliforniya universitetining kino sanʼati maktabida öqiyotganlarida keldi. Alexander hatto ikkinçi kursda Vud haqida hujjatli film suratga olişni rejalaştirgan edi — «Angora sviterli odam». Biroq Karaszewski bu ğoyaga öşa paytda şubha bilan qaragan. Keyinçalik Alexander va Karaszewski birgalikda «Qiyin bola» va «Qiyin bola 2» filmlari uçun ssenariy yozişgan, ammo faqat oilaviy filmlar uçun ssenariy yoziş ikkalasiga ham zerikarli bölib qolgan. Şunda ular Vud haqidagi film uçun 10 sahifalik qoralama ssenariy yozişdi va ğoyani ular kino sanʼati maktabida tanişgan rejissyor Michael Lehmannga taqdim etişdi. Ssenariy taklifining asosini Rudolf Greyning «Ekstazning dahşati: Edvard D. Vud-kiçikning hayoti va ijodi» (ingl. Nightmare of Ecstasy: The Life and Art of Edward D. Wood, Jr.) biografik kitobi taşkil etdi. Lehmann loyihani siz bilan «Jinsiy istak» filmida işlagan prodyuser Denise Di Noviʼga taqdim etdi. Di Novi öz navbatida avval Tim Burton bilan «Qayçi qölli Edvard», «Betmen qaytadi» va «Rojdestvo oldidagi dahşat» filmlarida hamkorlik qilgan edi. Natijada şartnomaga köra Lehmann Vud haqidagi biografik filmning rejissyori, Burton va Di Novi esa prodyuserlar bölişi kerak edi.

Burton «Ekstazning dahşati» kitobini va Vudning ayrim maktublarini öqişga kirişdi. U maktublarda rejissyor öz filmlari haqida «xuddi „Grajdanin Keyn“ni suratga olayotgandek» yozgani bilan hayratga tuşdi, garçi odamlar uning filmlarini butun tarixdagi eng yomonlari deb hisoblasa ham. Burton har doim Ed Vudning muxlisi bölganini tan oldi, şuning uçun film Vud ijodini masxara qiliş emas, balki uni uluğlaş sifatida çiqdi. Filmdagi Burton va Lugosi örtasidagi munosabatlar Burtonning özi sanami Vincent Price bilan yaqin munosabatlarini eslatadi. Burton intervyusida şunday degan: «Vincent bilan tanişuv menga ğoyatda katta taʼsir körsatdi; Edga ham öz sanami bilan uçraşuvi şunday taʼsir körsatgan bölişi kerak edi».

Öşa vaqtda Burton Columbia Pictures uçun Winona Ryder boş rolda iştirok etadigan «Meri Reyli»ni rejalaştirayotgan edi. Biroq studiya bu rolni Ryderga emas, balki Julia Robertsga berişga qaror qilgani sababli Burton loyihadan çiqib ketdi. Bu uni «Ed Vud»ni öz qöliga olib, filmni qisqa muddatda suratga oliş fikriga undadi. Natijada u özi rejissyorlik kursisini egalladi, Lehmannga esa ijroçi prodyuser lavozimini berdi. Alexander va Karaszewski 147 sahifalik ssenariyni olti haftada yozib tugatişdi. Burton uni öqib çiqdi va heç qanday özgartiriş yoki tahrirsiz darhol tasdiqladi. «Ed Vud» Burtonga film suratga oliş imkonini berdi, u qahramonlari orqali rang-barang bölib çiqdi, uslubi orqali emas. U intervyusida şunday degan: «Bunga öxşaş kartinada tomoşabin, menimça, maxsus raskadrovkaga muhtoj emas. U asosan aktyorlar bilan işlaydi; effektlar yöq, şuning uçun spontan bölişga töğri keladi». Burtonga Vudning ommaviy tomoşabinlar orasida kam tanilganligi yoqardi, bu esa filmni «eng yomon rejissyor» haqidagi latifalar doirasiga qamab qöymagan. Lekin u eng muhim narsa Vud va uning jamoasi öz işini iştiyoq bilan qilgani deb hisoblardi.

Film operatori Stefan Czapsky edi, Burton u bilan «Qayçi qölli Edvard» va «Betmen qaytadi» filmlarida işlagan edi. Rejissyor Vud filmlariga taqlid sifatida filmni qora-oq rangda suratga olişga qaror qildi. Suratga oliş uçun yoritiş ham monoxrom tasvirga mos ravişda örnatildi va tanlandi, bu esa öşa davr suratga olişining realistik effektini berdi.

Dastlab film yaratiş böyiça şartnoma Columbia Pictures bilan tuzilgan edi. Ammo 1993-yil aprelida kompaniya raisi Mark Canton suratga oliş boşlanişiga bir oy qolganda, Burton bilan kelişmovçiliklar tufayli loyihani rad etdi. Burton filmni qora-oq rangda suratga olişni talab qilgan va töliq ijodiy erkinlik söragan edi. Şundan söng ekranlaştiriş huquqlariga qiziqiş bildirgan kompaniyalar jiddiy ravişda Paramount Pictures, Warner Bros., 20th Century Fox böldi, ammo Burton The Walt Disney Company taklifini qabul qildi, u bilan u allaqaçon «Rojdestvo oldidagi dahşat» ustida işlagan edi. Xuddi öşa filmga öxşab, «Ed Vud» ham Touchstone Pictures tarqatuvi ostida çiqdi. Disney loyihani öz qöliga oldi, çunki Burton kelgusida ham u bilan işlaşda davom etişiga umid qilgan edi, lekin keyingi filmi bilan u Warner Bros.ga qaytdi. Kompaniya byudjetga 18 million dollar ajratdi va Burtonga töliq ijodiy mustaqillik berdi, çunki unga filmda özi uçun katta xavf körinmagan edi. Şuningdek, rejissyor loyiha ustida işlagani uçun öz haqidan voz keçdi. Asosiy suratga oliş 1993-yil avgust oyida boşlanib, 72 kun davom etdi. Burtonning oldingi olti filmi uçun musiqani Danny Elfman yozgan bölsa-da, rejissyor bastakor örniga Howard Şoreʼni tanladi. Burton u va Elfman «Rojdestvo oldidagi dahşat» ustida işlaganda «ijodiy kelişmovçiliklar» yuzaga kelganini tan oldi. Şunday qilib, öşa paytda «Ed Vud» Burtonning Elfman musiqa yozmagan ikkinçi töliq metrajli filmi böldi (ular keyinçalik «Mars hujum qiladi!» filmida yana birga işlaşadi). Howard Şore filmga musiqa yaratiş uçun Vudning asl filmlaridan ayrim musiqiy mavzularni işlatgan.

Tarixiy noaniqliklar haqida gapirar ekan, Burton şunday tuşuntirgan: «Bu qattiq realistik biografik film emas». Şuningdek, rejissyor Vudni haddan taşqari optimist şaxs qilib körsatganini eslatgan. U Vud va uning jamoasi ortiqça xayrixohlik bilan tasvirlanganini tan olgan va allaqaçon masxara qilingan odamlarni masxara qilişni istamasligini aytgan. Burton Vudning hayotidagi qoronğu tomonlarni filmga kiritmaslikni afzal körgan, çunki uning maktublarida bunday jihatlar heç qaçon tilga olinmagan, ular optimizmga töla bölgan. Oxir-oqibat Burton filmni öz qahramoni közi bilan suratga olmoqçi bölgan.

Filmda Lugosi yolğiz va baxtsiz holda vafot etadi. Haqiqatda uning birinçi xotini, u bilan 20 yil yaşagan, 1953-yilda uni tark etgan, ammo 1955-yilda Lugosi Hope Lininger bilan yangi nikoh tuzgan. Ular uning vafotigaça birga bölişgan. Bu, şuningdek, ösmir yoşli öğli Bela G. Lugosi haqidagi har qanday eslatmalar filmda tuşirib qoldirilgan. Buning sababi Lugosi va Vud örtasidagi munosabatlarga diqqatni jamlaş edi. Şuningdek, Vudning Orson Welles bilan Musso & Frank Grill restoranidagi uçraşuvi töliq uydirma. Haqiqatda Lugosining katta zotli itlari bölgan, filmda körsatilganidek çihuahua emas. «Kosmosdan kelgan 9-reja» Los-Anjelesda heç qaçon prokatga çiqmagan, Pantages teatrida premyerasi esa bölmagan.

Burtonning biografi Ken Hanke filmda Dolores Fullerning tasvirini tanqid qilgan: «Haqiqiy Fuller — energiyali, zukko, hazilga moyil ayol». Hanke şuningdek yozgan: «Parkerning öyini uni [Fullerni] filmning birinçi qismida ahmoqlar uçun sitkom turi sifatida, keyingi sahnalarda esa ança subyektiv va umuman yoqimsiz qahramon sifatida körsatadi». Fuller Vud bilan yaşagan yillarda «Queen for a Day» va «The Dinah Şore Show» loyihalarida televideniyada işlagan, bu filmda aks etmaydi. Fullerning özi ham Parker ijro etgan obrazini tanqid qilgan, ammo filmga ijobiy baho bergan. U şunday degan: «Afsuski, ular çuqurroq sevgi hikoyasini körsata olmadilar, çunki biz haqiqatan ham bir-birimizni sevardik. Biz birgalikda investorlarni topişga intilardik; men Edni qöllab-quvvatlaş uçun juda qiynalardim».

Filmda Burton ataylab «eng yomon rejissyor»ning past byudjetli uslubini simulyatsiya qiladi. Şunday qilib, film böron paytida arvoh uyidagi epizod bilan boşlanadi, bunda qahramonlardan biri tobutdan turib, tomoşabinni kelgusi kartina bilan taniştiradi. Keyin butaforik qabristondagi qabr toşlariga yozilgan boşlanğiç titrlar keladi va bularning hammasi bir yoqdan ikkinçi yoqqa tebranib turgan uçar likopça bilan yakunlanadi. Hanke «Ed Vud filmlarining qisqaça bayoni» deb atagan bu epizod şu rejissyor kino asarlarining uslubida suratga olingan.

Filmning premyerasi Nyu-York kinofestivalining 32-chi festivali doirasida Lincoln Centerʼda bölib ötdi. Köp ötmay u 21-chi Telluride kinofestivalida, keyin esa 48-chi Kann kinofestivalida namoyiş etildi.

«Ed Vud» 1994-yil 30-sentabrda faqat ikkita kinoteatrda çeklangan prokatga çiqdi va 71 566 dollar yiğdi. Şu yilning 7-oktabrida film 623 ta kinoteatrda keng prokatga çiqdi va birinçi haftada 1 903 768 dollar yiğdi. Keyingi ikki haftada kassa yiğimlari keskin tuşib ketdi. Masalan, ikkinçi haftada «Ed Vud» 992 427 dollar, uçinçi haftada esa 470 996 dollar yiğdi. Çeklangan prokatni hisobga olganda, filmning tört haftalik kassa yiğimlari jami 4 838 456 dollarni taşkil etdi, byudjeti esa 18 million dollar edi. Şu bilan birga, filmning byudjeti öşa paytgaça çiqarilgan Vud filmlarining barçasi birgalikdagi byudjetidan 100 marta katta edi.

Filmning kassa muvaffaqiyatsizligiga qaramay, köp tanqidçilar kartinani ijobiy qabul qilişdi. Rotten Tomatoes maʼlumotlariga köra, «Ed Vud» 59 ta tanqidçi şarhiga asoslanib 8/10 bahoga ega, ularning 92 foizi filmni yoqtirgan.

Taqqoslaş uçun: Metacritic 19 ta şarhga asoslanib filmga örtaça 70/100 ball bergan. AQŞ Milliy kino tanqidçilari kengaşi «Ed Vud»ni 1994-yilning eng yaxşi 10 ta filmi röyxatiga kiritgan.

Film premyerasidan oldinroq Roger Ebert film «The Rocky Horror Picture Show» bilan «Sunset Boulevard» örtasidagi narsa böladi, deb taxmin qilgan edi, ammo uning kutganlari oqlanmadi. Tanqidçining sözlariga köra, film Edvard Vudni uluğlaydi, uni masxara qilmaydi. Şuningdek, u Deppning qahramonini «iliqlik va ğayrat bilan» ijro etganini va bu Burtonning Beetlejuice, Edvard Qayçi qölli yoki Jack Skellington kabi çetda qolgan qahramonlar haqidagi navbatdagi filmi ekanini taʼkidlagan. Rolling Stone jurnalining Peter Travers filmni «şafqatsiz bölmagan komediya, kibrsiz satira va sentimentalsiz taʼsirçan» deb atagan hamda uni Burtonning eng şaxsiy va provokatsion filmi deb topgan. Travers Landauning işini juda maʼqulladi: «Beş ön yillik karyerada, bu Landauning ekranda eng yaxşi ikki soati».

The New York Times gazetasining Janet Maslin Deppning «kafolatlangan buyuk aktyor» sifatida «özini tasdiqlaganini» yozgan.

Variety jurnalining Todd McCarthy Burton nega şunday şubhali obröga ega odamning biografiyasini suratga olganiga savol bergan. Tanqidçi javobni rejissyorning Vud va Orson Welles uçraşuvi sahnasida topgan deb taxmin qilgan, bu sahnada Welles yoş rejissyorga öz işida öz qaraşlariga qatʼiy amal qilişni maslahat beradi. McCarthy şuningdek, Vincent DʼOnofrio Wellesning rolini mukammal ijro etişga layoqatli, çunki u 30-yillardagi rejissyorning aynan nusxasi ekanini taʼkidlagan.

Jason Horsley Deppning öyinini «taʼsirli» deb atagan bölsa-da, filmni asosan köngli tölmagan, şarhlovçining sözlariga köra, uning mraçnyy mavzusi tufayli. Tanqidçi tuşuntiradiki, Burton filmini «ğalati» va «yoqimli» qilmoqçi bölgan, lekin Edvard Vudning hayoti aslida ança «qoronğu mavzu», çunki u özining rejissyorlik isteʼdodi hajmi haqida adaşgan.

Entertainment Weekly jurnalining Owen Gleiberman Landauning öyinini yorqin deb atagan, filmning «gözalligini» esa Burtonning mağlublarga bölgan muhabbati bilan izohlagan. The Washington Post gazetasining Hal Hinson «Ed Vud» — jinsiy oğişlar haqida suratga olingan, ehtimol, eng quyoşli film, deb yozgan. Şarhlovçi aktyorlar tarkibini maqtagan, Deppning öyinini «hayratlanarli darajada mahoratli ish», Landauning öyinini esa «hayratlanarli» deb atagan va ikkinçi darajali tarkibdan alohida ravişda Bill Murrayni ajratib körsatgan. San Francisco Chronicleʼning tanqidçisi Edward Guthmann ham Landauning öyinini yuqori baholab, aktyorni filmning «şubhasiz ğolibi» deb atagan. Filmga salbiy baho James Berardinelli bergan. Uning fikriça, filmning muammolaridan biri şundaki, unda yagona «yaxşi rivojlangan» qahramon Bela Lugosi, qolganlari esa «ataylab köpirtirib» öynagan. Filmcritic.com sayti muharriri David Bezanson yozadi: «Burtonning filmi bizni Gollivudning oltin davriga qaytaradi, bu beçora rejissyorga sönggi hurmat va xulosa çiqarmaslik».

Alison McMahan filmni tahlil qilib, Edvard Vudning hayoti Burton uçun ideal biografik mavzu ekanini yozgan, çunki uning fikriça, ikkala rejissyor ham patafizik filmlar suratga olgan, Vud esa Burtonning qahramonlari kabi jamiyatdan çetda qolgan odam. Biroq McMahanning yozişiça, bu biografik film patafizik emas, çunki u fantaziyaning bir qismini öz içiga olsa-da, fakt asosida yaratilgan. Jim Hoberman filmning Vudni kanonlaştirişini, «kino sanʼatiga bölgan realistik bölmagan, eʼtiborsiz va abadiy muhabbatni romantiklaştirişini» taʼkidlaydi, Vudning ğalatiligi esa tanqidçining sözlariga köra, «uning kinoişlab çiqarişga bölgan iştiyoqining zarur aksessuari». Kate Booker «Ed Vud»ni postmodern kartina deb hisoblaydi. U filmda Gollivud postmodernizmiga xos, ança-munça buyuk kino arboblariga eʼtiborsizlik va eng yomon rejissyorlarga keng qiziqiş, şuningdek 1950-yillarga, «şunday soddalik davriga, bunday tanqidga siğmaydigan filmlar hatto suratga olinişi va tarqatilişi mumkin bölgan davrga» postmodern nostalgiyani köradi. Booker fikriça, bu janrning yana bir belgisi — Vudning beparvo va past byudjetli uslubini simulyatsiya qilişdir. Tanqidçi şuningdek Deppning «ahmoqona optimizm»ni va Vudning ğayratini yaxşi yetkazganini, Landauning «yorqin» öyinini taʼkidlagan va uning qahramonini şunday izohlagan: «Filmda Lugosi açinarli şaxs sifatida tasvirlangan, özining avvalgi soyasi, özining erta filmlari virtual muzeyida yaşaydigan va karyerasi çöqqisida bölgan 1930-yillarga nostalgiya bilan botgan».

Dastlab «Ed Vud»ning DVD naşri birinçi mintaqada çiqadigan sana sifatida 2002-yil 13-avgust eʼlon qilingan edi, ammo 25-iyulda Buena Vista Home Entertainment oldindan rejalaştirilgan çiqariliş muddatini yangi sanani eʼlon qilmasdan keçiktirişini xabar qildi. Faqat 2003-yil noyabr boşida kompaniya yangi sanani — 2004-yil 3-fevralni eʼlon qildi, ammo çiqariliş yana keçiktirildi va DVD faqat öşa yilning 19-oktabrida sotuvga çiqdi. Naşrga 1.85:1 keng ekranli anamorf formatdagi film, ingliz tilidagi Dolby Digital 5.0 audio, ingliz subtitrlari, animatsion menyu (masalan, tomoşabinlar opsiyalar örtasida ötişlarda ekranga popkorn otişi mumkin edi) va qöşimça materiallar kirgan: Tim Burton, Martin Landau, Scott Alexander, Larry Karaszewski, Stefan Czapsky va kostyum rassomi Colleen Atwoodning audioşarhlari; Jonny Depp şarhi bilan suratga oliş maydonçasidan kadrlar körsatilgan 14 daqiqalik «Letʼs Shoot this F#*%@r!» roligi; Howard Şorening filmga musiqa haqidagi hikoyasi bölgan 7 daqiqalik «The Theramin» roligi; Landauning Bela Lugosiga qanday «aylanganligi» haqidagi «Making Bela» roligi; rassom-dekorator Tom Duffieldning qora-oq film suratga olişdagi qiyinçiliklar haqidagi 13 daqiqalik «Pie Plates over Hollywood» hikoyasi; hamda umumiy hisobda beş daqiqa davom etadigan beşta öçirilgan sahna (ulardan birinçi ikkitasi xörozning öğirlanişi sahnasi bilan boğliq, uçinçisi — Tor Johnson oilasi bilan sahna, törtinçisi — Ed va Dolores örtasidagi janjal, beşinçisi — Bunny Breckinridge maraçilar bilan birga göştqadoqlaş zavodida «Que Sera Sera» qöşiğini kuylaydi). Naşrda şuningdek Pasxa tuxumi — yana bir öçirilgan sahna ham bor edi, unda Bela romantik filmda öynamoqçi böladi, lekin uni doktor Akula rolini öynaşga köndirişadi.

2003-yil 7-iyulda çiqarilgan törtinçi mintaqa naşriga aktyorlar va film yaratuvçilarining audioşarhlari, filmni yaratiş haqida beşta rolik, animatsion menyu, treyler va musiqiy klip, şuningdek, ikki tilda (ingliz va ispan) törtta audio trek hamda oltita tilda subtitrlar kirgan.

2012-yil martda The Walt Disney Pictures yaqin kuzda «Ed Vud»ning Blu-ray naşrini çiqariş haqida eʼlon qildi. Kompaniya diskda qayta işlangan (remastering) film versiyasi bölişini taʼkidladi. A mintaqada Blu-ray 2012-yil 18-sentabrda, B mintaqada esa 14-noyabrda çiqdi.