Batman

Batman

Batman (ingl. Batman) — Tim Burton rejissyorligidagi superqahramon film. U DC Comics komikslaridagi maşhur Batman qahramoni asosida yaratilgan. Film Burtonga xos «gotik» vizual uslub va ğamgin atmosferaga ega. Boş rolni Michael Keaton ijro etgan, filmda Jack Niçolson, Kim Basinger, Robert Wuhl va Jack Palance ham iştirok etgan. Filmda Batman Joker taxallusi bilan tanilgan yovuz odamga qarşi kuraşadi. Uşbu film Warner Bros. kompaniyasining Batman haqidagi filmlar seriyasining birinçi qismi böldi.

Burton rejissyor etib tayinlangaç, avval Steven Englehart va Julie Hickson syujet qoralamalarini tayyorladi, söng Sam Hamm ssenariy yozişga kirişdi, ammo suratga oliş hali boşlanmagan edi. Filmga «yaşil çiroq» faqat Tim Burtonning boşqa filmi — 1988 yilda çiqqan «Beetlejuice» muvaffaqiyatidan keyin yoqdi. Batman rolu uçun köplab taniqli aktyorlar körib çiqildi. Niçolson Jokerning rolini faqat unga yuqori haqning, kassa daromadidan uluşning hamda qulay suratga oliş jadvalining vaʼda qilinganidan keyin qabul qildi.

Film suratga oliş Pinewood Studiosʼda 1988 yil oktabridan 1989 yil yanvarigaça davom etdi. Dastlabki 30 million dollarlik byudjet sezilarli darajada oşib, 48 million dollarga yetdi. 1988 yildagi ssenariyçilar kasaba uyuşmasi ish taşlaşi tufayli Hamm loyihani tark etişga majbur böldi. Ssenariyni Warren Skaaren, Charles McKeown va Jonathan Gems yakunladi, ammo ularning ismlari titrlarda körsatilmadi. «Batman» moliyaviy jihatdan muvaffaqiyatli bölib, jami 400 million dollardan ortiq daromad keltirdi. Film bir neça «Saturn» mukofoti nominatsiyasiga sazovor böldi, «Golden Globe» uçun nomzod böldi hamda «Oscar» mukofotini qölga kiritdi. Filmning 1992 yildagi ulkan muvaffaqiyati «Batman» multserialining yaratuvçilariga ilhom berdi, bu multserial «Emmy» mukofoti bilan taqdirlandi. Film butun Gollivudga katta taʼsir körsatib, superqahramonlar janrining rivojlanişiga hissa qöşdi.

Filmning uçta davomi bor: 1992 yilgi «Batman Returns» (Burton va Keaton iştirokida), 1995 yilgi «Batman Forever» (rejissyor — Joel Sçumaçer, boş rolda Val Kilmer) va 1997 yilgi «Batman & Robin» (rejissyor — Sçumaçer, Batman obrazida George Clooney). Keaton 2023 yilgi «The Flash» filmida, DC kengaytirilgan olami doirasida, yana Batmanni öynadi.

1985 yilda çiqqan «Pee-weeʼs Big Adventure» filmining moliyaviy muvaffaqiyatidan keyin Warner Bros. Tim Burtonni Batman haqidagi film rejissyori sifatida yolladi. Şundan söng Burton öz dösti Julie Hickson bilan yangi, 30 sahifali talqin yozdi, çunki Tom Mankiewiczning ssenariysi eskirgan deb hisoblardi. «The Dark Knight Returns» va «Batman: The Killing Joke» komikslarining muvaffaqiyati Warner Bros.da ekranlaştirişga «qiziqiş» uyğotdi. Burton heç qaçon komikslarning muxlisi bölmagan, ammo bu asarlarda tanlangan qoronği va jiddiy hikoya ohangi unga katta taassurot qoldirgan edi. Warner Bros. 1986 yil martida yangi ssenariy yozgan Steve Englehartni jalb qildi. Dastlab unda boş yovuz odamlar sifatida Joker va Rupert Thorne bor edi, Penguin, Silver Cloud va Dick Grayson esa kamyo tarzida iştirok etardi. Englehart syujetni «Strange Apparitions» kitobida (ISBN 1-56389-500-5) batafsil bayon qilgan. Warner Bros. bundan juda xursand bölgan, ammo Englehart bitta film uçun bu juda köp ekanini his qildi. Şu sababli u 1986 yil may oyida tugallangan ikkinçi variantdan Penguin va Dick Graysonni olib taşladi.

Burton komikslar muxlisi bölgan Sam Hammni ssenariyni qayta yoziş uçun yolladi. Hamm qahramon kelib çiqişi haqidagi hikoyani ssenariyga kiritmaslikka qaror qildi, çunki uning fikriça, bu maqsad uçun xotiralar yaxşiroq mos keladi, «sir oçilişi» esa syujetning bir qismi bölib qoladi. U buni şunday asosladi: «Agar biz Bruce Waynening Batmanga aylaniş jarayonini aniq körsatsak, tomoşabinning işonçini butunlay yöqotgan bölardik». Hamm Silver Cloud örniga Vicki Valeʼni, Rupert Thorne örniga esa özi yaratgan qahramon Carl Grissomni kiritdi. U ssenariysini 1986 yil oktabrida tugalladi; unda Dick Grayson kamyo sifatida tilga olinardi, doimiy qahramon sifatida emas. Hamm ssenariyida yoş James Gordonning ham sahnasi bor edi — u Bruce Wayne ota-onasi öldirilgan keçada navbatçi edi. Ammo Hamm ssenariysi qayta yozilganda bu sahna olib taşlandi.

Warner Bros. filmni suratga olişga unçalik qiziqmasdi, garçi Hammning ssenariysi Batman mualliflaridan biri Bob Kane tomonidan ijobiy qabul qilingan bölsa ham. Hammning ssenariy nusxasini Amerikadagi har qanday komikslar dökonidan topiş mumkin edi. Nihoyat Batman «yaşil çiroq» oldi va suratga olişga tayyorgarlik 1988 yil aprelida, Tim Burtonning «Beetlejuice» filmi muvaffaqiyatidan keyin boşlandi. Burton boş rolni Michael Keatonga berişni xohlaşini bilgaç, muxlislar orasida film janri haqida bahslar boşlandi. Hamm bunga şunday javob berdi: «Ular Tim Burton nomini eşitib, «Pee-weeʼs Big Adventure»ni öylaydi, Mike Keaton nomini eşitib, bu u bilan yana bir komediya deb öylaydi. Ular 1960 yildagi Batman haqidagi komediya seriyasini öylay boşlaydi, ammo bu serial bizning filmimizga butunlay qarama-qarşi. Biz Batmanni uning odatiy jiddiy va qoronği ohangida körsatmoqçi edik, ammo muxlislar bizga işonmadi». Filmni yaratişga qarşi salbiy qaraşlarni yengiş uçun Batmanning hammualliflaridan biri Bob Kane kreativ maslahatçi sifatida yollandi.

Batman roli uçun Mel Gibson, Kevin Costner, Charlie Şeen, Pierce Brosnan, Tom Selleck va Bill Murray körib çiqildi. Dastlab Tim Burton bu rol uçun yana bir boevik aktyorini tanlamoqçi edi. Ammo keyinroq prodyuser John Peters Keatonni taklif qildi va uning «kerakli fazilatlari» borligini taʼkidladi. Burton uni «Beetlejuice» filmida «sinab körgaç», Keatonning Batmanni öynaşiga rozi böldi.

Keatonning boş rolga tanlanişi komikslar muxlislarining salbiy hissiyotlarini uyğotdi, Warner Bros. ofisiga taxminan 50 000 norozilik xati yuborildi. Bob Kane, Sam Hamm va Michael Uslan ham Burtonning tanlovini salbiy qabul qilişdi. Ular bu rol uçun Adam Westning köproq mos kelişini hisoblaşdi. Tim Burton keyinçalik tan oldi: «Komikslar muxlislari Keatonni Batman roli uçun salbiy qabul qilişgani aniq. Menimça, ular bizning 1960 yildagi serialga öxşaş yana bir narsa yaratmoqçi ekanimizni öylaşdi. Bu fikr bilan rozi bölmaslik qiyin edi, çunki hamma Keatonni «Mr. Mom» va «Night Shift» kabi filmlardan va şunga öxşaş boşqa asarlardan bilardi». Ilhom oliş uçun Keaton «The Dark Knight Returns» komiksini öqidi.

Jokerning roli uçun Timothy Carey, Willem Dafoe, David Bowie va James Woods körib çiqildi. Robin Williams ham bu rolga qiziqiş bildirdi. Prodyuser Michael Uslan va yozuvçi Bob Kane Jack Niçolsonni hali 1980 yilda tanlagan edilar. John Peters aktyor bilan 1986 yilda, «The Witches of Eastwick» filmini suratga oliş paytida muzokaralarni boşladi. Niçolsonning qöşimça ish soatlari yöq edi. Uning şartnomasida suratga oliş maydonçasida ötkaziladigan soatlar soni va belgilangan vaqtda keliş şarti körsatilgan edi. Ammo u özining barça sahnalari 3 hafta içida suratga olinişini talab qildi, garçi uning filmdagi iştirok jadvali oxir-oqibat 106 kunga çözildi. Ishi uçun u 6 million dollar va kassa daromadidan katta foiz oldi, natijada jami summa 50 million dollardan ortiq böldi.

Dastlab Vicki Vale rolini Sean Young ijro etişi kerak edi, ammo u suratga oliş boşlanişidan oldin ot miniş paytida jarohat oldi. Burton Yangning örniga Michelle Pfeifferni taklif qildi, ammo u bilan munosabatda bölgan Keaton Pfeiffer bilan işlaş özi uçun noqulay bölişini bildirdi. Keyinçalik u «Batman Returns» filmida Catwoman rolini ijro etdi.

Uşbu kelişmovçiliklar tufayli darhol suratga olişda iştirok eta oladigan aktrisani şoşilinç izlaş boşlandi. Peters Kim Basingerni taklif qildi, u darhol suratga olişga kirişdi.

Burton Michael Goughning muxlisi edi, u Hammer Film Productions studiyasining turli filmlarida suratga tuşgan edi, şu sababli u Bruce Waynening xizmatkori Alfred Pennyworth rolini unga taklif qildi.

Robert Wuhl Alexander Knox rolida tanlandi. Uning qahramoni Jokerning zaharli gazidan halok bölişi kerak edi, ammo filmning yaratuvçilariga bu qahramon yoqib qolgani uçun ular uni yaşaşda davom etişiga «ruxsat berişdi».

Burton Harvey Dent rolini Billy Dee Williamsga berdi, çunki u filmga Ikki Yuzni kiritmoqçi edi, ammo «Batman Forever» filmida bu rol uçun Tommy Lee Jones tanlandi. Bu Williamsni biroz xafa qildi. Niçolson filmmualliflarini Jokerning yordamçisi Bob rolida Tracey Walterni tanlaşga undadi; haqiqiy hayotda ular yaqin döstlardir.

Keyinçalik boşqa aktyorlar ham qabul qilindi: komissar Gordon rolida Pat Hingle, Carl Grissom rolida Jack Palance, Alicia Hunt rolida Jerry Hall, meri Borg rolida Lee Wallace, leytenant Max Eckhardt rolida esa William Hootkins.

Suratga oliş Burbankdagi tabiiy hududda boşlanişi kerak edi, ammo filmga OAVning katta qiziqişi yaratuvçilarni joylaşuvni özgartirişga majbur qildi. Tanlov Angliyadagi Pinewood Studiosʼga tuşdi. U yerda suratga oliş 1988 yil oktabridan 1989 yil yanvarigaça davom etdi. Suratga oliş uçun umumiy maydoni taxminan 0,38 km² bölgan 18 ta pavilon işlatildi. Bundan taşqari, Wayne Manor — Bruce Waynening uyi roli uçun Nebworth House va Hatfield House, şuningdek Acton Lane elektr stansiyasi va Barford kiçik elektr stansiyasidan foydalanildi. Şu sababli dastlabki 30 million dollarlik byudjet 18 million dollarga oşib, 48 million dollarni taşkil etdi. Suratga oliş juda yaşirin ötkazildi. Jack Niçolsonning Joker sifatidagi birinçi suratlari uçun reporterlarga 10 000 funt sterling taklif qilindi. Keyinçalik politsiya taxminan 20 daqiqalik suratga olingan materialli ikkita rulon öğirlanganini aytdi. Suratga oliş paytida muammolar ham böldi, Burton buni «qiynoq, hayotimdagi eng yomon davr!» deb atadi.

1988 yilgi AQŞ Ssenariyçilar gildiyasining ish taşlaşi tufayli Hammga ssenariyni keyinçalik qayta yoziş taqiqlandi. Jonathan Gems, Warren Skaaren va Charles McKeown ssenariyni suratga oliş paytida qayta yozişdi. Hamm bunga salbiy munosabatda bölib, Warner Bros.ni aybladi. Burton buni şunday izohladi: «Men bu nima uçun muammoga aylanganini tuşunmayman. Biz Hammning ssenariysi böyiça suratga olişni boşladik, hammaga yoqdi, garçi uni işlab çiqiş kerakligini ham tan olgan edik». Dick Grayson işçi ssenariyda bor edi, ammo keyinroq u syujetga heç qanday aloqasi yöqligi uçun olib taşlandi. Bob Kane bu qarorni qöllab-quvvatladi.

Dastlabki variantda Jokerning Vicki Valeʼni öldirişi kerak edi, şunda Batman qasos oliş ğazabiga minadi. Tim Burton bilan heç narsa demasdan, John Peters bu lahzani qayta işladi. U badiiy rassom Anton Furstni sobor 12 metrli modelini yaratiş uçun yolladi. Bu filmning byudjetdan ança oşib ketgan paytida unga 100 000 dollarga tuşdi. Burtonga bu ğoya yoqdi, ammo u oxirgi sahnada nima bölişini bilmasdi: «Jack Niçolson va Kim Basinger soborning tepasiga kötarilayotganda, yölning yarmida Jack ögirilib dedi: „Men nega u yerga boryapman? Tepaga yetganimizda bu haqda gaplaşamizmi?“ Men unga bilmasligimni aytişga majbur böldim».

Burton Anton Furstning «Wolves in the Mirror» filmidagi işidan hayratda qoldi, ammo ilgari u Furstni «Beetlejuice» filmida badiiy rassom sifatida yollay olmagan edi. Öşa paytda Furst «Higher Spirits» filmida işlayotgan edi va buni keyinçalik afsuslanib esladi. Furstga Burton bilan işlaş yoqdi. «Men şunçalik tabiiy his qilişimni va rejissyor bilan kelişib işlaşimni kutmagan edim», — dedi Furst. «Kontseptsiya, ruh, vizual va badiiy uslub. Oramizda heç qanday ziddiyat bölmadi, çunki biz heç narsa uçun kuraşmadik. Burton öz işining ustasi».

Furst va badiiy bölim Gotemni «siz tasavvur qila oladigan eng xunuk va ğamgin şahar» qiliş uçun turli arxitektura uslublarini ataylab aralaştirişdi. Terry Gilliamning 1985 yilgi «Brazil» filmi filmning bezagiga taʼsir körsatdi: Burton va Furst uni namuna sifatida örganişdi. Derek Meddings vizual effektlar rahbari böldi, Kate Short esa Batmobilni yakunlaşda yordam berdi, unga ikkita Browning M1919 pulemyotini qöşib. Furst avtomobil dizaynini tanlaşni şunday tuşuntirdi: «Biz samolyot detallarini, harbiy maşinalarni kördik, qölimizdan kelgan hamma narsani kördik». Batmobil Çevrolet Impala asosida qurildi, çunki Jaguar va Ford Mustang bilan oldingi işlar muvaffaqiyatsiz tugagan edi.

Kostyum rassomi Bob Ringwood «Licence to Kill» filmida iştirok etiş taklifini Batman foydasiga rad etdi. Ringwoodga Batman kostyumini yaratişda qiyinçilik tuğildi, çunki «Komikslardagi Batman tasviri — bu katta, olti fut tört dyum (taxminan 183 × 122 sm) kattalikdagi, iyagida çuqurçasi bor odam. Michael Keaton esa örtaça böyli va örtaça tanali yigit», — dedi u. «Muammo şundaki, örtaça böyli va örtaça tanali odam kostyumda haqiqatdagidan kattaroq körinadigan kostyum yasaş edi».

Burton özining «Pee-weeʼs Big Adventure» va «Beetlejuice» filmlaridagi hamkasbi Danny Elfmanni filmga musiqa yoziş uçun yolladi. Elfmanga ilhom beriş uçun «The Dark Knight Returns» komiksi berildi. Elfman taşvişlanardi, çunki u heç qaçon bunday katta va ulkan byudjetli filmda iştirok etmagan edi. Bundan taşqari, prodyuser John Peters Elfmanni yollaşga şubha bilan qaragan, ammo uning birinçi musiqiy kompozitsiyasini tinglagaç, fikrini özgartirgan. Peters va Peter Guber filmga musiqani Prince va Michael Jackson yozişini xohlaşgan. Elfman esa keyinroq Prince va Jacksonning qöşiqlari uslubini filmning asosiy saundtrekiga birlaştirişi kerak edi.

Burton bunga qarşi çiqib: «Mening filmlarim «The Best Shot» kabi tijorat filmlari emas», — dedi. Elfman Oingo Boingo, Steve Bartek va Shirley Walkerdan yordam söradi, ular asosiy orkestrga qöşilişdi. Keyinçalik Elfman filmining ovoz miksaji bilan qoniqmadi. «Batman Angliyada yozilgan edi, u yerda texnikaga eʼtibor berilmasdi». Batman ikkita audio treki işlatgan birinçi filmlardan biri böldi. Bir treklarda Princening kompozitsiyalari, boşqasida esa Elfmanning kompozitsiyalari yangradi. Ikkalasi ham muvaffaqiyatli böldi, Elfman töplamidagi qöşiqlar «Batman» multserialining oçiliş sarlavhasida yangradi, bu multserialda ham Shirley Walker iştirok etgan edi.

Filmning asosiy mavzusini muhokama qilganda Tim Burton şunday dedi: «Butun film ikki beqaror odamning jangi haqida. Ikki tinçlikni buzuvçi». U davom etdi: «Joker kuçli qahramon, çunki u erkin. Jamiyat uçun işlamaydigan har qanday odam ğalati va çetga çiqqan hisoblanadi, ammo u erkin va xohlagan narsasini qiladi…»

Film turli videotaşuvçilarda çiqarildi, jumladan VHS, lazerdiskalar, bitta DVD va bir neçta Batman filmlarini öz içiga olgan antologiya körinişida. «The Batman: The Motion Picture Anthology» 2005 yilda çiqarildi va Tim Burton hamda Joel Sçumaçerning Batman filmlarining ikkita maxsus DVD naşrini öz içiga oldi. Uşbu antologiya töplami 2009 yil 10 martda Blu-ray formatida qayta çiqarildi.

2009 yil 19 mayda, filmning 20 yilligi munosabati bilan filmning yangi naşri çiqarildi. Bu Batman versiyasida antologiya naşridagi (DVD va Blu-ray) bilan bir xil narsalar mavjud. Ammo ikkita farq bor: bu versiyaga filmga bağişlangan 50 sahifali qöllanma-buklet kiritilgan, şuningdek Blu-ray naşrining qadoq körinişi biroz özgartirilgan (Warner Bros. *Digibook*). Ikkala naşrga ham filmning raqamli versiyasi kiritilgan.

«Oscar», 1990

Ğalaba (1)

«Eng yaxşi badiiy bezak» (Anton Furst, Peter Young)

«Golden Globe», 1990

Nominatsiyalar (1)

«Eng yaxşi erkak roli (komediya yoki myuzikl)» (Jack Niçolson)

«BAFTA», 1990

Nominatsiyalar (6)

«Eng yaxşi erkak ikkinçi darajali roli» (Jack Niçolson)

«Eng yaxşi vizual effektlar» (Derek Meddings, John Evans)

«Eng yaxşi grim» (Paul Engelen, Nick Dudman)

«Eng yaxşi kostyum dizayni» (Bob Ringwood)

«Eng yaxşi badiiy bezak» (Anton Furst)

«Eng yaxşi ovoz» (Don Sharp, Tony Dawe, Bill Rowe)

«Saturn», 1991

Ğalaba (1)

«Prezident mukofoti»

Nominatsiyalar (5)

«Eng yaxşi fantastik film»

«Eng yaxşi aktyor» (Jack Niçolson)

«Eng yaxşi ikkinçi darajali aktrisa» (Kim Basinger)

«Eng yaxşi kostyumlar» (Bob Ringwood)

«Eng yaxşi grim» (Paul Engelen, Linda Armstrong va Nick Dudman)

Rasmiy öyinlar

1989 yilda Ocean Software kompaniyasining Commodore 64 uçun «Batman: The Movie» kompyuter öyini çiqdi. Öyin jarayoni filmning syujetiga töliq mos keladi. 1991 yilda «Batman: Return of the Joker» (rus. «Бэтмен: Возвращение Джокера») öyini çiqdi, u syujet jihatdan 1989 yilgi filmning töğridan-töğri davomi hisoblanadi. Öyinga köra, Jack Napier (Joker) minoradan yiqilgandan keyin tirik qolgan va Batmanga yana u bilan jangga kirişga töğri keladi.

Bekor qilingan muxlislar öyini

2021 yilda Osmany Gomez Unreal Engine 5 dvigatelidan foydalanib, Tim Burtonning ikki filmidagi Batman, Joker va Penguin qahramonlaridan foydalangan holda «I Am Batman» nomli muxlislar öyinini işlab çiqdi. 2021 yil mayida işlab çiquvçi öz YouTube kanalida öyin demo versiyasining videosini joylaştirdi, ammo ikki kundan keyin Warner Brothers uning videosini bloklab qöydi. Gomez kinostudiya bilan sudlaşişni xohlamadi va şu sababli öz loyihasini yopdi.

2019 yil dekabrida «Crisis on Infinite Earths» kроссоверida «Batman» (1989) va «Batman Returns» (1992) filmlari voqealari DC multiolamining (Yer-89) doirasida sodir bölişi tasdiqlandi.

Michael Keaton «The Flash» (2023) filmida Batman rolini qayta ijro etdi, bu film «DC kengaytirilgan olami»ga kiradi.

«Batman: Year One» nomli film, Frank Millerning 1987 yildagi şu nomli komiksiga asoslangan bölib, 2000 yilda ekranlarga çiqişi kerak edi.

Joel Sçumaçer — «Batman Forever» (1995) va «Batman & Robin» (1997) filmlari rejissyori — qiziqiş bildirgan bölsa-da, Darren Aronofsky Frank Miller bilan birgalikda töğridan-töğri ssenariy yoziş uçun yollandi. Film «Batman» (1989) filmining prikvel bölişi kerak edi, uning syujeti Bruce Waynening Gotemga qaytib, Batmanga aylanişigaça dunyo böylab sayohatlari haqida hikoya qilardi. Oxir-oqibat loyiha amalga oşirilmadi.