Empire of the Sun

Empire of the Sun — 1987-yilda suratga olingan amerikalik epik ulğayiş filmi. Bu Stiven Spilbergning töqqizinçi töliq metrajli filmi bölib, ssenariysini Tom Stoppard yozgan. Film Jeyms Greyam Ballardning 1984-yildagi şu nomli yarim avtobiografik romani asosida yaratilgan. Filmda Şanxaydagi boy britaniyalik oilaning öğli Jeyri «Jim» Greyam (Christian Bale) hikoya qilinadi. U Ikkinçi jahon uruşi paytida yapon qöriqçilari boşqargan internatsiya lagerida harbiy asirga aylanadi.

Garold Bekker va Devid Lin filmning dastlabki rejissyorlari bölişi kerak edi. Spilberg jamoaga qöşilganda u avval Linning prodyuseri sifatida iştirok etişi rejalaştirilgan edi. Spilbergni filmni suratga oliş imkoniyati Linning filmlari bilan şaxsiy aloqasi va Ikkinçi jahon uruşi mavzusi jalb etdi. Uning fikriça, bu «begunohlikni yöqotiş» haqidagi eng çuqur asari. Film ijobiy baholarga sazovor böldi. Tanqidçilar Beylning ijrosini, operatorlik işini, vizual effektlarni, Uilyams musiqasini va Spilbergning rejissyorligini maqtaşdi. Biroq film dastlab tijoriy muvaffaqiyat qozonmadi: AQŞda prokatda atigi 22 million dollar yiğdi. Şunga qaramay, oxir-oqibat u çet el bozorlari, uy videosi va televideniye hisobiga öz byudjetini ortiği bilan qoplab oldi.

Kristian Beyl Jeyri Greyam (Jim) rolini ijro etdi. U Şanxay settlementidagi boy britaniyalik oilaning bolasi bölib, Ikkinçi jahon uruşi boşlanişi bilan yapon internatsiya lagerida qoladi. Jeyms Ballardning fikriça, Beyl öşa yoşdagi özi bilan jismoniy öxşaş edi. Suratga oliş boşlanişida Kristian Beylga 12 yoş edi. Yoş aktyorni rejissyorga uning xotini Emi Irving tavsiya qildi. Beyl undan oldin unga bilan «Anastasiya: Anna sirlari» teleflmida birga rol öynagan edi. Jim rolini topiş uçun 4 mingdan ortiq bolalar aktyor sifatida sinovdan ötdi.

John Malkovich amerikalik talonçi Beyzi rolini ijro etdi. Sobiq kruiz kemasi stewardi bölgan Beyzi Jeyri bilan döstlaşadi va unga «Jim» laqabini beradi.

Joe Pantoliano Beyzining şerigi Frank Demarest rolini ijro etdi.

Miranda Richardson Sucjou lagerida Jimning xonadoşi bölgan missis Viktor rolini ijro etdi. U stadionda vafot etadi. Lagerga Amerika bombardimonidan keyin tirik qolgan asirlar stadionga yetib kelişgan edi. Uning ölimidan bir zum keyin Jim şarqdagi osmonda yorqin oq nur yonganini köradi. Bola qizning ruhi jannatga ketayotganiga işonadi, ammo köp ötmay haqiqiy sababni bilib oladi: tört yuz kilometr şarqda, Nagasaki ustidagi osmonda atom bombasi portlagan edi.

Nigel Havers doktor Roulins rolini ijro etdi. Suçjouda doktor Jimga otaning örnini bosdi va unga lotin tilidan dars berdi.

Filmda, şuningdek, Leslie Phillips, Bert Kwouk, Robert Stephens, Emily Richard, Paul McGann va Ben Stiller ham iştirok etdi. Masato Ibu va Gaysu Isimatsu yapon askarlari rollarini ijro etdi. Ssenariy muallifi Jeyms Ballard kostyumli keça sahnasida kameo roli bajardi. Epizodik rollardan birida bolaligida yapon asirligini boşidan keçirgan Errol Flynn ham suratga tuşdi. Suratga oliş paytida Ben Stiller «Muvaffaqiyatsiz askarlar» filmi ğoyasini öylab topdi.

Roman çiqqanidan köp ötmay, ekranlaştiriş huquqlarini Warner Brothers kinokompaniyasi sotib oldi. Rejissyor örnini Garold Bekker egallaşi, prodyuser sifatida esa Robert Shapiro iştirok etişi kutilgan edi. Ssenariyning dastlabki variantini dramaturg Tom Stoppard Jeyms Ballard bilan hamkorlikda yozdi. Bekker loyihadan çiqqaç, uning örnini Devid Lin egalladi, Stiven Spilberg esa kelajakdagi filmning prodyuseri böldi. Keyinçalik Lin şunday esladi: «Men ssenariy ustida taxminan bir yil işladim va oxir-oqibat undan voz keçdim. Menimça, ssenariy kundalikka juda öxşardi. U yaxşi va qiziqarli yozilgan edi, lekin men uni Stivga berdim». Spilberg keyinçalik tan oldi: «D. G. Ballardning romanini öqiganimdan beri men unga maxfiy ravişda kirişmoqçi edim». Stiven Spilberg uçun bu loyiha juda şaxsiy bölişi kerak edi. Bolaligida uning eng sevimli filmi Devid Linning «Kva daryosi köprigi» edi. Bu filmda ham harakat yapon harbiy asirlar lagerida bölib ötadi. Spilbergning Ikkinçi jahon uruşi mavzusi va öşa davr samolyotlariga bölgan iştiyoqi, avvalo, uning otasining hayot tarixi bilan boğliq edi. Otasi uruş yillarida Xitoy-Birma harbiy teatrida B-25 Mitchell bombardimonçisining radisti bölib xizmat qilgan. Spilberg ssenariyni yakuniy varianti uçun Tom Stoppardni yana taklif qilişdan oldin, ssenariyni qayta işlaş uçun Menno Meyesni yollagan (titrlarda Meyes körsatilmagan).

Film suratga oliş Britaniyaning Elstree Studios studiyasi pavilyonlarida, şuningdek, Şanxay va Ispaniyada ötkazildi. Işlab çiqaruvçilar 1941-yildagi Şanxayni qayta yaratiş uçun butun Osiyo böylab joy qidirişdi. 1985-yilda ular Şanxay kinostudiyalari va China Film Co-Production Corporation bilan muzokaralarga kirişdi. Bir yillik muzokaralardan söng 1987-yil martida uç hafta davomida suratga oliş uçun ruxsat olindi. «Empire of the Sun» 1940-yillardan keyin Şanxayda suratga olingan birinçi amerikalik film böldi. Xitoy hokimiyatlari suratga oliş guruhiga yöl körsatkiçlarini anʼanaviy xitoy ieroglif yozuvli variantlarga almaştirişga va suratga oliş uçun butun şahar kvartallarini yopişga ruxsat berdi. 5 mingdan ortiq mahalliy aholi massovkaga jalb qilindi. Ulardan baʼzilari 40 yil oldin Şanxayning yapon bosqinçiligini hali ham eslar edi. Yapon askarlari rolini Xalq ozodlik armiyasi xizmatçilari ijro etdi. Filmning ayrim sahnalari Andalusiyadagi Trebujena, Çeşire okrugidagi Nutsford va Berkşirdagi Sunningdale şaharlarida ham suratga olindi. Lin Angliyada suratga oliş paytida tez-tez maydonçaga taşrif buyurardi.

Spilberg öşa davrning samolyot va avtomobillarini ham aniq takrorlaşni maqsad qilgan edi. Mitsubişi A6M Zero samolyotiga yanada aniqroq öxşaş bölişi uçun Fransiyada törtta T-6 Texan samolyoti qayta jihozlandi. Şuningdek, uşbu samolyotning ikkita statik maketi ham işlatildi. Filmda uçta qayta tiklangan P-51D Mustang iştirok etdi: ikkitasi ingliz «The Fighter Collection» kollektsiyasidan, bittasi esa Old Flying Machine Company kompaniyasidan edi. P-51lar Ray Hann (u qahramon yonidan uçib ötgan sahnada kadrda körinadi), uning öğli Mark va jamoaning yana bir aʼzosi tomonidan yetkazib berildi. Suratga oliş paytida samolyotlardan birini Ikkinçi jahon uruşi faxriysi Tom Danaxer uçirdi. U uruş paytida qiruvçi samolyotda uçgan va okean ustida köplab tungi janglarda qatnaşgan edi. «Mustang»lar past balandlikda bombardimon sahnalarini suratga oliş murakkab bölgani uçun (gips bilan töldirilgan, portlaşni taqlid qiliş uçun 227 kilogrammli maket bombalar işlatildi) bu jarayon 10 kunni oldi. Şuningdek, katta miqyosdagi masofadan boşqariladigan uçuvçi modellar ham işlatildi, jumladan, qanotlari 18 fut (5,5 m) bölgan B-29 modeli. Biroq Spilberg natijalardan qoniqmadi va Trebujenada qöşimça suratga oliş uçun uçuvçilar bilan şartnomalarni uzaytirdi.

Vizual effektlar va kompyuter grafikasi elementlari, jumladan, Nagasaki atom bombardimoni sahnasi Industrial Light & Magic kompaniyasi tomonidan yaratildi. Sanʼat rahbari sifatida Norman Reynolds yollandi, trюklar postanovkasi böyiça esa Vik Armstrong iştirok etdi.

Yakuniy montaj vaqtida köplab rollar butunlay kesib taşlandi, lager sahnalarining hajmi esa sezilarli darajada qisqartirildi. Şu yili «Xitoy odisseyasi» (ingl. The China Odyssey) hujjatli filmi ekranlarga çiqdi. Unda rejissyor «Empire of the Sun» filmini suratga oliş tarixiy kontekstini, dastlabki ğoyalarini va ularni amalga oşirişni tuşuntiradi.

Asl partiturani Jon Uilyams yozgan. Yozuv 1987-yil sentyabr-oktyabr oylarida amalga oşirilgan. Keyinroq çiqarilgan albom davomiyligi 54 daqiqa böldi, kompozitsiyalar tartibi esa filmdagi voqealar ketma-ketligiga mos kelmas edi.

Saundtrek musiqa uçun BAFTA mukofotiga sazovor böldi va «Oskar», «Oltin globus» hamda «Grammy» mukofotlariga nomzod böldi. 1995-yilda «Jimʼs New Life» kompozitsiyasini Boston Pops orkestri (Boston simfonik orkestri tarkibidan) ijro etdi va u «Williams on Williams: The Classic Spielberg Scores» albomiga kiritildi. «Cadillac of the Skies» kompozitsiyasi ham Boston Pops tomonidan ijro etilib, 1999-yilda çiqarilgan «John Williams Greatest Hits 1969–1999» qöş albomiga kiritildi.

2014-yilda La-La Land Records kompaniyasi Mayk Matessino tomonidan remasteringdan keyin saundtrekning çeklangan ikki diskli naşrini çiqardi. Albom davomiyligi asl versiyadan ikki baravar ortiq böldi. Birinçi diskda filmning töliq saundtreki (xronologik tartibda, ilgari heç qaçon çiqarilmagan musiqiy kompozitsiyalar bilan birga) joylaşgan edi, ikkinçi diskda esa muqobil ijrolar yozuvlari berilgan edi.

«Suo Gân» kompozitsiyasini «Ambrosian bolalar xori» ijro etgan (rahbar Jon Makkarti, yakkaxon Jeyms Reynbird). U anʼanaviy valliy allasi hisoblanadi. Nomi suo (sukunat, tinçlik) va cân (qöşiq) sözlaridan kelib çiqqan.

Barça kompozitsiyalarni Jon Uilyams yozgan, istisno «Suo Gân» (Robert Brayn), «The British Grenadiers» (Britaniya va Kanada harbiy qismlarining klassik yuriş marşi) va «Çopin Mazurka Opus 17 No. 4» (Fredrik Şopen).

1-disk

2-disk

Kengaytirilgan naşrda «Toy Planes, Home and Hearth» kompozitsiyasi yöq (alohida treklar «The Plane» va «Home and Hearth» sifatida mavjud) va «No Road Home/Seeing the Bomb» kompozitsiyasi yöq (alohida treklar «Trip Through the Crowd» va «Seeing the Bomb» sifatida mavjud).

«Empire of the Sun» 1987-yil 9-dekabrda çeklangan prokatga çiqarildi, keng tomoşabin uçun premyera öşa yilning 25-dekabrida bölib ötdi. AQŞdagi kassa tuşumi taxminan 22,4 million dollarni taşkil etdi. Boşqa mamlakatlardagi tuşum 44,46 millionga yetdi. Umuman olganda, film 66,7 million dollar daromad keltirdi va 38 million dollarlik byudjetni qoplab oldi. Ammo bu film hozirgaça Spilbergning eng yirik «kassa muvaffaqiyatsizliklaridan» biri hisoblanadi.

Rotten Tomatoes agregator saytida film 51 kinotanqidçining şarhlariga asoslangan 75 % ijobiy reytingga ega. Şunga öxşaş Metacritic resursida 22 ta şarhga asoslangan örtaça ball 62 ga teng bölib, bu «umuman ijobiy baho»ga mos keladi. Jeyms Ballard yakuniy natijani ijobiy baholadi va yoş Kristian Beylning ijrosidan ayniqsa taassurot qoldi (xuddi köpçilik tanqidçilar singari). Şu bilan birga, film özi tanqidçilar tomonidan aralaş baholandi. «Time» jurnalining muharriri Richard Corliss Spilberg «har bir kadrda obrazlar va hissiyotlarning ramziyligi hamda ziçligi tufayli tarangligini saqlab qoldi», deb yozdi. «The New York Times» muxbiri Janet Maslin filmni unutilmas qiladigan narsalar «vizual gözallik, qahramonona sarguzaşt va ulkan miqyos» ekanini taʼkidladi. «The Wall Street Journal»dan Julie Salamon yozadi: «Dramaturg Tom Stoppardning yorqin va aqlli ssenariysi asosida Spilberg Ballardning fevqulodda harbiy tajribasi asosida fevqulodda film suratga oldi». Biroq «The Village Voice»dan J. Xoberman filmning jiddiy mavzusi Spilberg tomonidan «bolalarga qaratilgan, uyatsiz yondaşuv» orqali taqdim etilganini hisobladi.

Rojer Ebert noaniq xulosaga keldi va, jumladan, şunday dedi: «Bu hikoyaning hissiy salohiyatiga qaramay, film meni unçalik qattiq hayajonga solmadi. Balki, samolyotlar bilan öynaş imkoniyati bor dunyo unçalik yomon bölişi mumkin emas, deb öylagandirman». Uning teleşousida Jin Siskel ham şunday deb qöşimça qildi: «Bu film nima haqida ekanini bilmayman. Boşqa filmlarning komponentlari aralaşib ketgandek taassurot qoladi. Bir tomondan, agar Spilberg uruşni bola nazari bilan körsatmoqçi bölgan bölsa, yaqinda çiqqan va Jon Burmenning romani asosidagi «Umid va şon» filmi bor, u uruşga bolaning nazari haqida ança yaxşi va jasoratli tarzda körsatadi. Ikkinçi tomondan, bu film sarguzaşt janriga daʼvo qiladi va siz «Indiana Jons»ni körasiz: Jon Malkovich ijro etgan qahramon bolaga uruşning barça tomoşalaridan ötişda yordam beradi. Spilberg nimani körsatmoqçi bölganini bilmayman».

Köpgina tanqidçilar Spilbergni asosiy qahramonga nisbatan «hissiy uzoqlaşiş»da ayblaşdi va filmning haddan taşqari sentimental finali uçun tanqid qilişdi. Kinotanqidçi Sergey Kudryavtsevning «3500 kinorецензий» kitobidagi fikriça, Spilbergning filmida uning sevimli mavzusi aks etgan: «haqiqat va orzu, haqiqiy va xayoliy töqnaşuvi». Filmning afzalliklaridan biri esa «duşmanlarga xurofotsiz qaraş»dir. ReelViews naşridan James Berardinelli syujet asosidagi mavzuning noodatiyligini taʼkidlaydi: inglizlar va amerikaliklarning konsentratsion lagerlardagi oğir ahvoli, boşqa filmlarda esa köpinça amerikalik yapon kelib çiqişli odamlarning yoki Yevropa yahudiylarining oğir tarixi haqida gap boradi. Tanqidçilar köpinça «Empire of the Sun»ni sovet filmi «Kel va kör» bilan soliştiradi, biroq ularning taʼkidlaşiça, filmlar qahramonlari turli xil özgarişlarni boşdan keçiradi.

«The Washington Post»dan Dyson Howe (2008-yilda AQŞ prezidenti maʼmuriyatining nutq yozuvçisi bölgan) kabi köpgina tanqidçilar Spilberg fantaziya bilan haqiqatni boğlay olmagan, filmdagi köplab lahzalar esa voqealarning realizmini buzadi, deb hisobladi. Tanqidçi operatorlik ishi va montajçi işini ijobiy baholaydi, ammo şu bilan birga film epizodlari Spilbergning «kino muşaklarini» namoyiş etiş uçun möljallangan köplab qismlardan iborat «maʼnosiz töplam» bölib tuyulişini yozadi. Öşa naşrdan Xol Xinson rejissyorning mahoratini va texnik malakasini tan oladi, lekin Ballard romani oçlik va ölimning haqiqatini juda qattiq aks ettirgani, Spilberg esa «Ballardning oçlik va ölim tasviriga qöşiliş uçun qorniga yotişni» xohlamagani haqida yozadi. Film, tanqidçining fikriça, Spilbergning öz ikkilanişini, yaʼni voyaga yetiş va «begunohlik doirasidan» çiqiş haqidagi ikkilanişini eng köp körsatgan. Tanqidçining fikriça, film Spilbergning mahoratini oşiriş uçun ham bu «doira»dan çiqişi zarurligini tuşunişini aks ettiradi, lekin şu bilan birga uning obrazlarning bolalarça xususiyatlaridan voz keçişni istamasligini ham körsatadi, şu sababli film ikki tekislik örtasida osilib qoladi.

«Chicago Reader» naşrining tanqidçisi Jonathan Rosenbaum filmga qisqa şarhida rejissyor va ssenariy muallifi kitobning harfiy matnini kuzatib borişi va uning ruhini aniq yetkazişi haqida fikr bildirdi, garçi boşqalar ssenariyning romanga nisbatan sezilarli darajada soddalaştirilganini qayd etgan.

Ikkinçi asosiy rolidagi ijrosi uçun Beyl AQŞ Milliy kinotanqidçilar kengaşining maxsus öz uçun yaratilgan «Yil eng yaxşi yoş aktyori» mukofotiga sazovor böldi. Şu marosimda film yilning eng yaxşi filmi deb topildi. Amerika kinoakademiyasining 60-chi mukofot marosimida film «Eng yaxşi sanʼat rahbari ishi» (Norman Reynolds, Garry Cordwell), operatorlik ishi (Allen Daviau), eng yaxşi montaj (Maykl Kan), eng yaxşi musiqa (Jon Uilyams), eng yaxşi ovoz (Robert Knudson, Don DiGirolamo, Jon Boyd, Toni Dave) va eng yaxşi kostyumlar dizayni (Bob Ringwood) nominatsiyalarida taqdim etildi. Ulardan birortasida ham film ğolib bölmadi. Film eng yaxşi rejissyorlik nominatsiyasida ham nomzod bölmadi. Eng yaxşi operatorlik ishi uçun nomzod bölgan Allen Daviau oçiqçasiga şunday dedi: «Men Akademiyani tanqid qila olmayman, lekin Stiven bu filmni yaratmaganida, hozir heç birimiz bu yerda bölmagan bölardik». Film 42-chi Britaniya kinoakademiyasi mukofot marosimida eng yaxşi operatorlik ishi, eng yaxşi ovoz va eng yaxşi musiqa uçun mukofotlarga sazovor böldi. Şuningdek, u eng yaxşi sanʼat rahbari ishi, kostyumlar dizayni va eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy nominatsiyalarida ham taqdim etildi. Öz ishi uçun Spilberg Amerika rejissyorlar gildiyasining «Badiiy film» toifasida eng yaxşi rejissyorlik mukofoti nomzodi böliş şarafiga muyassar böldi, Allen Daviau esa Amerika operatorlar jamiyatining mukofotiga sazovor böldi. Film 45-chi «Oltin globus» mukofot marosimida eng yaxşi film (drama) va eng yaxşi musiqa nominatsiyalarida ham nomzod böldi. Jon Uilyams Grammy mukofotiga nomzod böldi.

Film, şuningdek, eng yaxşi film uçun Avliyo Kristofor mukofotiga sazovor böldi. Stiven Spilberg Davide di Donatello mukofotiga eng yaxşi xorijiy rejissyor sifatida nomzod böldi va Kanzas-Siti tanqidçilar jamiyatining eng yaxşi rejissyorlik mukofotini qölga kiritdi. Film AQŞ Milliy kinotanqidçilar kengaşining eng yaxşi film, şuningdek, eng yaxşi rejissyorlik (Stiven Spilberg) va yoş aktyorning eng yaxşi ijrosi (Kristian Beyl) mukofotlariga sazovor böldi. Allen Daviau Nyu-York şahar tanqidçilar jamiyatining «eng yaxşi operatorlik ishi» nominatsiyasida faxriy ikkinçi örinni egalladi. Film Yoş aktyor mukofoti marosimida «eng yaxşi oilaviy film (drama)» mukofotini oldi, Kristian Beyl esa «eng yaxşi yoş kino aktyori (drama)» nominatsiyasida ğolib böldi.