Hulk

«Hulk» (ingl. Hulk) — 2003-yilda suratga olingan amerikalik супергеройlik filmi. Uni Eng Li rejissyorlik qildi, ssenariysini John Turman, James Sçamus va Michael France yozdi. Film Marvel Comics naşriyotining Stan Lee va Jack Kirby yaratgan xuddi şu nomli personaj haqidagi komikslariga asoslangan. Asosiy qahramon — olim Bruce Banner. U ilmiy tajriba vaqtida gamma-nurlaniş taʼsiriga uçrab, hissiy qözğaliş yoki stress holatida ulkan yaşil ruhga — öta inson kuçiga ega Hulkka aylaniş qobiliyatiga ega böladi. Syujet rivojlanişi bilan protagonist AQŞ harbiylari tomonidan taʼqib qilinadi va otasi bilan töqnaşadi. Kartinada öziga xoslik, hissiyotlarni bostiriş va ilmiy tajribalar oqibatlari mavzulari örganiladi. Asosiy rollarni Eric Bana, Jennifer Connelly, Sam Elliott, Josh Lukas va Nick Nolte ijro etgan.

«Hulk»ning işlab çiqarilişi 1990-yilda boşlangan. Loyihaning turli bosqiçlarida rejissyor sifatida Joe Johnston va Jonathan Hensleigh körib çiqilgan. Lee va Sçamus loyihaga qöşilişdan oldin uning syujeti ustida bir neça ssenariyçi işlagan, jumladan Hensleigh, John Turman, Michael France, Zak Penn, J.J. Abrams, Michael Tolkin, David Hayter va Scott Alexander hamda Larry Karaszewski dueti. Filmning suratga olinişi asosan 2002-yil mart-avgust oylarida Kaliforniyada, xususan San-Fransisko körfazi hududida bölib ötgan.

Universal Pictures kompaniyasi «Hulk»ni tarqatiş uçun javobgar bölgan. Filmning premyerasi 2003-yil 20-iyunda bölib ötdi. Kartina dunyo prokatida taxminan $245,4 million yiğdi va aralaş qabul qilindi: tanqidçilar aktyorlar öyini va Lee rejissurasini ijobiy baholadi, ammo syujet surʼati va film davomiyligidan şikoyat qildilar. Keyingi yillarda loyiha superqahramonlar kinosining anʼanaviy formulasidan voz keçgani uçun yanada yaxşi şarhlarga sazovor böldi. Rejalaştirilgan davom, premyerasi 2005-yil mayga belgilangan edi, oxir-oqibat «The Incredible Hulk» nomli qayta işga tuşiriş sifatida qayta öylandi. Bu «Marvel Kinoolami» mediafranşizasining ikkinçi filmi bölib, 2008-yil 13-iyunda ekranlarga çiqdi.

Eric Bana — Bruce Banner / Hulk: 2001-yil oktabrda Bana loyihada davom etadigan filmlarda iştirok etişni nazarda tutgan şartnomani imzoladi. Unga Eng Li tomonidan sinovdan ötiş taklif qilindi, çunki rejissyorga uning «Inside Iʼm Dancing»... (aniq nomi nomaʼlum) filmidagi öyini yoqqan edi. Banadan taşqari olim rolini boşqa taniqli aktyorlar ham körib çiqqan, jumladan Billy Crudup, Johnny Depp, Steve Buscemi, David Duçovny va Jeff Goldblum. Edward Norton ham loyihaga qiziqiş bildirgan, ammo ssenariy bilan tanişgaç suratga olinişdan voz keçgan; keyinçalik u «The Incredible Hulk» qayta işga tuşirişida qahramonning muqobil versiyasini öynagan. Mualliflar Tom Cruiseʼni ham körib çiqqan, ammo unga taklif qiziqtirmagan. Bananing sözlariga köra, bolaligida komikslarning katta muxlisi bölmagan bölsa-da, 1970-yillardagi Hulk haqidagi teleserialni juda yaxşi körgan.

Michael va David Cronenberg — Bruce Banner bolaligida

Mike Erwin — yoş Bruce Banner

Jennifer Connelly — Elizabeth «Betty» Ross: Connelly rolga Lee tomonidan taklif olgan. Aktrisaning sözlariga köra, u loyihaga rejissyorning qaraşi tufayli qiziqib qolgan: rejissyor filmni klassik köngiloçar superqahramon filmi sifatida körmagan, aksinça, unda fojia va psixologik drama elementlarini körmoqçi bölgan. Connelly yaşil yirtqiç obrazi odamlarga xos hissiyotlarni — ğazab, oçközlik, hasad va qörquvni ifodalaşini taʼkidlagan.

Rhiannon Leigh Wryn — yoş Betty Ross

Sam Elliott — general Thaddeus «Thunderbolt» Ross: Elliottning sözlariga köra, generalning obrazi uning oldingi qahramoni Basil L. Plumley bilan köp jihatdan öxşaş bölgan. «We Were Soldiers» filmidagi bu rol. Aktyor ssenariy bilan tanişmasdan loyihada iştirok etişga rozi bölgan, çunki Lee bilan işlaşga qiziqqan. Rolga tayyorgarlik doirasida u Hulk haqidagi komikslarni örgangan.

Todd Tesen — yoş Thaddeus Ross

Josh Lukas — Glenn Talbot

Nick Nolte — David Banner: Nolte loyihada iştirok etişga rozi bölgan, çunki unga rejissyorning qaraşi yoqqan. Rejissyor filmni «yunon fojiasi» sifatida talqin qilgan edi.

Paul Kersey — yoş David Banner

Kara Buono — Edith Banner

Celia Weston — Mrs. Krenşler

Kevin Rankin — Harper

Hulk yaratuvçilaridan biri Stan Lee va 1970-yillardagi teleserialda personajni ijro etgan Lou Ferrigno filmda qöriqçi rollarida epizodik tarzda paydo böladi. Johnny Castle va Daniel Dae Kim harbiylar rollarini ijro etgan.

Prodyuserlar Avi Arad va Gale Anne Hurd 1990-yilda Hulk haqidagi film ustida işni boşlagan, taxminan öşa paytda 1970-yillardagi serialning sönggi telefilmi «The Death of the Incredible Hulk» çiqdi. 1992-yilda ular loyihani Universal Pictures studiyasi rahbariyatiga taklif qilişgan. 1993-yilda loyihaga ssenariyçi Michael France va personaj yaratuvçisi Stan Lee qöşilgan. Ssenariy yoziş vaqtida France studiya vakillarining Hulkni terrorçilarga qarşi qöyiş ğoyasiga şubha bilan qaragan. 1994-yilda Lee roziligi bilan ssenariy yozişga John Turman kirişgan. U Hulk komikslarining, xususan «Tales to Astoniş» seriyasining katta muxlisi edi. Turman 10 ta syujet variantini tayyorlagan, ularda: Hulk general Ross va AQŞ armiyasining boşqa harbiylari bilan jang qilgan; super yovuz odam Leader iştirok etgan; Rick Jones muhim rol öynagan; Hulkning kelib çiqiş tarixi namoyiş etilgan, şuningdek Bruce Bannerning va uning otasi Brian Bannerning ötmişi oçilgan. Universal rahbariyati ssenaristning materialini maʼqullamagan bölsa-da, uning baʼzi ğoyalari keyinçalik boşqa mualliflarning qoralamalarida qatnaşgan.

Keyingi yili loyiha prodyuserlariga Hurdning eri Jonathan Hensleigh qöşildi. Universal rahbariyati, şuningdek, kompyuter grafikasi yordamida Hulkni yaratiş uçun Industrial Light & Magic xodimlarini yollagan. Işlab çiqaruvçi kompaniya vakillari dastlab France bilan hamkorlikni tiklaşni öylagan, ammo 1997-yil aprelida ularning rejalari özgardi, çunki filmning yangi rejissyori Joe Johnston böldi. U ilgari Hensleigh bilan «Jumanji» filmida işlagan. France studiya uni ssenariyning yangi versiyasini yozişga kirişmasdan oldin işdan böşatgan bölsa-da, muallifga kompensatsiya tölangan. Şunga qaramay, 1997-yil iyulida Johnston «October Sky» filmini suratga oliş uçun rejissurani tark etdi va Hensleigh uning örnini egallaşni taklif qildi. Universal rahbariyati yana Turmanni yollagan, u yana ikki ssenariy variantini yozgan, keyinçalik ularni Zak Penn qayta yozgan. Bu variantlarda Hulk akulalar tödasi bilan jang qilgan, şuningdek Bruce özining jinsiy aloqa qila olmasligini anglaş sahnasi va Bannerning vertolyotdan yiqiliş paytida Hulkka aylanişi epizodi bor edi; keyingi ikki ğoya qayta işga tuşirilgan filmda amalga oşirilgan. Hensleigh ssenariyni noldan yozişga qaror qildi. Uning materialida protagonist gamma-energiya bilan nurlantirilgan haşarotlarning DNKsi bilan uçta mahkum ustida tajribalar ötkazadi va natijada sinovdan ötkazilganlar «haşarot-odamlarga» aylanib, betartiblik keltirib çiqara boşlaydi.

Filmni suratga oliş 1997-yil dekabrida Arizonada boşlanişi kerak edi, premyera esa 1999-yil örtalarida bölişi rejalaştirilgan edi. Biroq Universal rahbariyati işlab çiqarişni tört oyga keçiktirdi. Hensleigh ssenariyni Jay Jay Abrams bilan birga qayta yozdi. Keyinçalik ularga Scott Alexander va Larry Karaszewski qöşildi. 1997-yil oktabrida «Hulk» suratga olişga tayyorgarlik bosqiçida edi, xususan, grim va kompyuter grafikasi ustida ish olib borilmoqda edi. Gregory Sporleder Bannerning Novak ismli duşmani rolini öynaşi kerak edi, Lynn Williams esa odam, çumoli va qönğiz gibridini ifodalovçi mahbusa rolini. Biroq 1998-yil martida loyiha byudjetning $100 million gaça oşişi va rahbariyatning Hensleigh filmni sifatli rejissyorlik qila olişiga şubhasi tufayli töxtatildi. Öşa paytga kelib, syomka guruhi ssenariylar, maxsus effektlar va grimga taxminan $20 million sarflagan edi. Hensleigh filmni işlab çiqariş xarajatlarini kamaytiriş uçun şoşilinç ravişda ssenariyni qayta yozişni boşladi.

Oxir-oqibat Hensleigh loyihani tark etdi, çunki ssenariyni qayta yozişni juda murakkab vazifa deb hisobladi. Rejissyor «töqqiz oy prodakşn bosqiçiga behuda sarfladim» deb taʼkidlagan. Keyingi sakkiz oy davomida France Universal rahbariyati va «Hulk» prodyuserlari bilan ssenariyning yangi versiyasini yoziş masalasida muzokara olib bordi. Muallifning sözlariga köra, işlab çiqaruvçi kompaniya vakillari film nima bölişi kerakligini aniqlay olmagan — sarguzaştli ilmiy-fantastik film yoki komediyami. Şu sababli u muntazam ravişda ulardan qarama-qarşi körsatmalar olgan va ssenariyni ikki yönalişda yozişga majbur bölgan. Bundan taşqari, France Universal rahbariyati Jim Carrey yoki Adam Sandler iştirokidagi komediyalar ruhida film suratga oliş imkoniyatini körib çiqayotgan deb öylagan. Muallif syujetni 1999-yil iyuldan sentabrgaça tezlaştirilgan surʼatda yozgan. Öşa paytda «Hulk» yaratuvçilari filmni suratga olişni 2000-yil aprelida boşlaşni rejalaştirgan edilar.

Franceʼning sözlariga köra, uning versiyasi boşqalarnikidan keskin farq qilgan. Kinoversiyadagi Bannerning asosida 1960-yillar komikslaridagi qahramon obrazi yotgan — xuşmuomala, biroz beöxşov, ammo şu bilan birga daho olim. Ssenarist, şuningdek, 1980-yillardagi Hulk haqidagi hikoyalardan ilhomlangan, u yerda Brucening otasi Brian Banner — xotinini öldirgan şafqatsiz odam sifatida tasvirlangan. Franceʼning syujetida Bruce qayta tiklanuvçi hujayralar yaratişga urinadi; yoş olim özini otasi kabi bölib qolmasligiga işontirişga harakat qilsa-da, Hulkka aylanişdan oldin ham ğazabini boşqariş bilan muammolari bölgan, bu esa vaziyatni yanada yomonlaştirgan. 1970-yillardagi serialning maşhur iborasi «Meni ğazablantirmang…» öz tarixiga ega böldi — Brucening otasi uni urişni boşlaşdan oldin şu iborani aytgan. France materialidagi baʼzi ğoyalar oxir-oqibat filmning kinoteatr versiyasida amalga oşirilgan, xususan, Bruce va Bettining fojiali munosabatlari hamda maxfiy operatsiyalar. France sönggi ssenariysini 1999-yil oxiri — 2000-yil boşida yakunlagan.

2000-yil yanvarida Universal vakillari ssenariyni qayta yoziş uçun Michael Tolkinʼni yollaşdi, 2000-yil sentabrida esa materialni qayta işlaşga David Hayter qöşildi, garçi prodyuserlarga Franceʼning varianti yoqqan bölsa ham. Hayter versiyasida kartinaning antagonistlari Leader, Zzax va Absorbing Man edi, ular Bannerning öşa halokatli voqeada yöq bölgan hamkasblari sifatida tasvirlangan, va bu voqea protagonistning Hulkka aylanişiga ham sabab bölgan. 2001-yil yanvarida loyihaga prodyuser James Sçamus va rejissyor Eng Li qöşildi. Oxirgisi «Terminator 3: Rise of the Maçines» filmini suratga olişdan voz keçib, «Hulk»ni tanladi. Universal rahbariyati Lini tanlagan, çunki studiya uçun «qandaydir» film suratga olişni xohlagan. Rejissyorga Hayterning materiali yoqmagan, şuning uçun u Sçamusga ssenariyni qayta yozişni topşirgan, bunda Bannerning otasi va Absorbing Man bitta personajga birlaştirilgan. Film ustida işlaş davomida Li «King Kong», «Frankenstein», «Dr. Jekyll and Mr. Hyde», «Beauty and the Beast» va «Faust» kabi asarlardan, şuningdek qadimgi yunon mifologiyasidan ilhomlangan. Sçamusning taʼkidlaşiça, unga David Bannerni syujetga töğri kiritiş imkoni bölgan, bu esa rejissyorga ota va öğil munosabatlarini örganuvçi drama yaratiş imkonini bergan. Li dastlab Hulk töliq yalanğoç bölişini xohlagan, ammo PG-13 yoş reytingi doirasida u butun film davomida personajni kiyimsiz körsata olmagan.

2001-yil oktabrida Sçamus ssenariyni qayta işlaşni davom ettirgan. 2002-yil boşida suratga oliş davri boşlanganda France AQŞ Yozuvçilar gildiyasi sörovi bilan barça materiallar bilan tanişib çiqdi, şunda «Hulk» uçun syujet yozgan qaysi ijodkorlar rasmiy mualliflikni olişini aniqlaş uçun. France Sçamus va Hayterning Bannerning ularning versiyalarida çuqurroq personaj ekanligi haqidagi bayonotlarini tanqid qilgan, şu tariqa, uning fikriça, ular loyihaning boşqa ssenaristlarining hissasini kamaytirgan. Oxir-oqibat Sçamus yagona muallif böliş qaroriga keldi. France şuni tan oldiki, Sçamus yakuniy ssenariyga köp elementlarni kiritgan: masalan, komikslardagi superitlarni qöşgan va Bannerning otasini flesh-bekdan taşqarida ham tölaqonli qahramon qilişga qaror qilgan. Boşqa tomondan, Franceʼning sözlariga köra, Sçamus ular va Turman materiallaridagi ğoyalarning katta qismini ham özlaştirgan, şuning uçun uçalasi ham yakuniy titrlarda eslatilgan va rasmiy mualliflikni olgan. 2001-yil dekabrida «Hulk»ning premyerasi 2003-yil 20-iyunga rejalaştirilgani maʼlum böldi. Sçamusning sözlariga köra, u 2002-yilgi «Spider-Man» filmini tomoşa qilgandan keyin filmning muvaffaqiyati uçun xavotirlangan.

«Hulk»ning asosiy suratga oliş işlari 2002-yil 18-martda Arizonada boşlandi. 19-apreldan boşlab syomka guruhi San-Fransisko körfazi hududida işladi, u yerda San-Fransisko, Berkli, Oklend, Treasure Island va Berklidagi Lawrence Livermore milliy laboratoriyasi iştirok etgan. Şuningdek, suratga oliş Yuta ştatida, Kaliforniyaning çöl hududlarida, Porterville yaqinidagi sekvoyali örmonlarda va Los-Anjelesdagi Universal studiyasi pavilonlarida ötkazildi. Bruce va David Bannerlar örtasidagi jang sahnasi «Sequoia» milliy boğidagi Pear Lake köli fonida suratga olingan. Suratga oliş davri 2002-yil avgust oyining birinçi haftasida yakunlandi.

Film yaratuvçilari körfaz hududida bölib ötadigan sahnalarni boşqa şaharlar bilan almaştirmasdan, aynan şu mintaqada ongli ravişda suratga olişgan. Prodyuser Gale Anne Hurdning sözlariga köra, bu postanovkani Vankuver, Sidney yoki Şarqiy Yevropa şaharlarini Amerika joylari örnida işlatgan köplab boşqa yirik loyihalardan farqlab turgan. Eng Li San-Fransiskoning taniş qiyofasidan foydalanmoqçi bölganini va filmga aniq mahalliy kolorit bermoqçi bölganini taʼkidlagan. Körfaz hududida işlagan davrda film işlab çiqariş bazasi Treasure Island orolida joylaşgan edi, u yerda içki sahnalarning katta qismi uçta angardan birida suratga olingan. Bunday joylaşuv pavilyon işlarini Telegraph Hill, Kaliforniya universiteti Berklida va Lawrence Livermore milliy laboratoriyasida olib boriladigan tabiiy suratga olişlar bilan birlaştiriş imkonini bergan. Işlab çiqarişda 3000 dan ortiq mahalliy massovka aktyorlari va syomka guruhi aʼzolari iştirok etgan, filmning mahalliy iqtisodiyotga sarflari esa $10 million dan ortiq deb baholangan.

Asosiy joylardan biri Berklidagi Lawrence Livermore milliy laboratoriyasidagi Advanced Light Source böldi, filmda u Berkeley Nuclear Bioteçnology Institute nomli uydirma muassasa sifatida tasvirlangan, u yerda Bruce Banner va Betty Ross işlaydi. 2002-yil aprelida ALSda Eric Bana, Jennifer Connelly, Josh Lukas iştirokidagi sahnalar, şuningdek Stan Lee va Lou Ferrignöning epizodik körinişlari suratga olingan. Kadrga binoning oldidagi maydon, lobbi, lift, tezlatgiç majmuasining içki böşliqlari va keçqurun San-Fransisko manzarasi oçiladigan Lawrence Road yöli tuşgan. Berkli laboratoriyasining maʼlumotlariga köra, Connelly va Lukas qahramonlarining ALS liftida uçraşuv sahnasi, filmda taxminan ön soniya davom etadi, deyarli ikki soat suratga olingan va taxminan yigirma dubl talab qilgan. Şu yerda Bannerning laboratoriya binosi tomon velosipedda ketayotgan sahnasi ham suratga olingan. Betti Rossning keçki San-Fransiskoga derazadan qarab turgan boşqa epizodida deraza dekoratsiya elementi bölgan, u ALS avtoturargohidagi yuk kötargiçga örnatilgan, barglarning harakati esa katta elektr ventilyatori yordamida yaratilgan.

Laboratoriya avariyasi sahnasi uçun haqiqiy Gammasphere detektorining obrazidan foydalanilgan. Filmda qurilma gamma-nurlaniş manbai sifatida körsatilgan, holbuki haqiqiy asbob gamma-nurlarni qayd etiş uçun möljallangan. Berkli laboratoriyasining maʼlumotlariga köra, kinematografistlar Hulk kelib çiqişining yangilangan hikoyasi uçun haqiqiy ilmiy asos qidirayotganda Gammasphereʼga eʼtibor qaratişgan. Film uçun Gammasphereʼning kiçraytirilgan nusxasi qurilgan; haqiqiy asbob bilan işlagan fizik I-Yang Li uni realistik deb atagan. Film çiqqan paytda haqiqiy Gammasphere Berkli laboratoriyasida bölgan, ammo keyinçalik u Argonne milliy laboratoriyasiga qaytarilgan. Bannerning özgarişidan keyin laboratoriyaning vayron bölişi tabiiy elementlar, kaskadyorlik ishi va kompyuter grafikasi kombinatsiyasi bilan suratga olingan. Bu sahnada Hulk Gammasphereʼni ALS binosining devori orqali uloqtiradi; epizodda laboratoriyadan yugurib çiqayotgan statistlar, politsiya maşinasi, kaskadyorlar va raqamli effektlar ham iştirok etgan. Industrial Light & Magicʼda sahnaning yakuniy variantini körgaç, Li uni filmning eng murakkab raqamli sahnalaridan biri deb atagan.

David Bannerning turar joyi bilan boğliq sahnalar uçun Oklendning sanoat hududlari işlatilgan. Betti Rossning uyi Universal Studios Hollywood hududida suratga olingan. Bettining örmondagi kulbasi, uning yonida Hulk mutatsiyaga uçragan itlar bilan jang qiladi, Mountain Home Demonstration State Forest hududidagi Hendrick Pond yonida qurilgan va suratga oliş tugagaç demontaj qilingan. Harbiy epizodlar bir neça joyda suratga olingan. Çöldagi bazaning kiriş qismi Kaliforniyadagi Naval Air Weapons Station China Lake hududida, bazaning yer osti bunkeri esa Universal studiyasining 12-pavilyonida qurilgan. Bruce Bannerning otasi bilan uçraşadigan aerodrom va kazarmalar Yutadagi Wendover Airfieldʼda suratga olingan.

Hulkning baza taşqarisidagi çöl taʼqibi AQŞning janubi-ğarbidagi bir neça joyda ötkazilgan. The Worldwide Guide to Movie Locations maʼlumotlariga köra, vertolyotli epizodlar Arizonaning şimolidagi Lake Powell hududi va Yutadagi «Arçes» milliy boğining qoya şakllanişlarida, jumladan Double Arç va Delicate Arç atrofida suratga olingan va montaj qilingan. Hulkning San-Fransiskodagi paydo böliş sahnalari Golden Gate köprigi, Vallejo Street va Telegraph Hillʼdagi Montgomery Street hamda Vallejo Street çorrahasini öz içiga olgan. Telegraph Hillʼda suratga oliş paytida past balandlikda uçayotgan vertolyotlar sababli yaqin atrofdagi uylarning baʼzi aholisi vaqtinça binolardan çiqarib yuborilgan.