Lolita

«Lolita» (ingl. *Lolita*) — Stenli Kubrikning 1962-yilda suratga olingan qora-oq filmi. Film Vladimir Nabokovning şu nomli romani asosida yaratilgan. Yozuvçi filmning ssenariy mualliflaridan biri bölgan, biroq uning işidan Kubrik filmiga kam narsa kirgan.

Kubrik va filmning prodyuseri Jeyms Harris Gumbert roli uçun britaniyalik aktyor Jeyms Meysonni tanlaşdi. Keyinroq Kubrik bu rolni Lourens Olivyega taklif qildi, lekin u agentlari bilan maslahatlaşgandan söng rad etdi. Kubrik Piter Ustinovni ham nomzod sifatida körib çiqdi, lekin oxir-oqibat tanlov Meysonga töxtadi.

Lolita roliga aktrisa tanlaş senzura talablari va jamoatçilik fikrining mumkin bölgan reaksiyasi sababli murakkablaşdi. Filmdagi qahramonning yoshi 14 yoşgaça oşirildi. Dastlab rejissyor bu rolga 17 yoşli Tyusdey Uelsni taklif qilgan edi, lekin Nabokov bu nomzodga qarşi çiqdi. Kubrik aktrisa izlab, 800 dan ortiq fotosuratni körib çiqdi. Nabokov kitobdagi voqealarning haqiqiy dunyoga köçirilişidan taşvişda edi, u Lolita obrazini öylab topilgan deb hisoblardi. Yozuvçining fikriça, bu rolni ösmir emas, balki bolalarça taşqi körinişga ega, lekin kattalarning tajribasiga ega bölgan odam (masalan, mitti ayol) ijro etişi kerak edi. Kubrik bu taklif bilan rozi bölmadi.

1960-yil yozida Loretta Yang şousida Kubrik 14 yoşli Syu Layonni payqadi. U bundan bir yil oldin televideniyede işlagan va reklamalarda suratga tuşgan edi. Layon bilan uçraşuvdan söng Kubrik uning fotosuratlarini Nabokovga körsatdi va yozuvçi tanlovni maʼqulladi. Layon bilan yetti yillik şartnoma tuzildi.

«Lolita» filmi darhol Katolik axloqiy körsatkiçlar jamiyati (KAKJ) tomonidan «C» reytingi (condemned — taqiqlangan) oldi. «Katolik legioni» taşkiloti Gumbert va Lolita örtasidagi jinsiy aloqa nazarda tutilgan sahnada blazning faqat işora orqali, dialogsiz va karavotda emas, körsatilişini talab qildi. Rejissyor bu epizodni Lolitaning lagerda örgangan «öyin» haqidagi iborasi şaklida körsatdi. Yakuniy versiya sud jarayonlari mavzusiga aylanmadi, çunki film ekranga çiqişidan oldin jiddiy senzuradan ötib, şundan keyin özgarişlarga uçradi. Keyinçalik Kubrik filmda nimani özgartirgan bölardi, deb öylab, şunday degan: «Men ularning munosabatlaridagi erotik tarkibni kuçaytirgan bölardim, xuddi Nabokov qilganidek. Lekin bu soğlom tanqid qilinişi mumkin bölgan yagona asosiy soha».

Filmning reklama plakatlarida boşqa yozuvlar qatorida şunday yozuv ham bor edi: «Ular umuman qanday qilib «Lolita»dan film yasaşga muvaffaq bölişdi?». Yonida esa yurak şaklidagi quyoşga qarşi közoynak taqqan Lolitaning, nişatoni yalab turgan fotosurati joylaşgan edi.

Film tanqidçilardan aralaş şarhlar oldi. Kutilmaganda Kubrikni fransuz yangi tölqini yetakçisi Jan-Lyuk Godar qöllab-quvvatladi. U ilgari «Qotillik» (1956) nomli öğirlik filmi haqida salbiy fikr bildirgan edi. Fransuz rejissyori Nabokov romanidagi ekranlaştirişda Kubrikning oldingi asarlariga qaraganda kamroq «körsatmabozlik» borligini maʼqulladi. Godarning fikriça, bu safar amerikalik hamkasbi oddiy va tuşunarli, «Amerika va amerikaça seks nima ekanini körsatadigan aniq ssenariyli» film suratga ololgan. Rejissyor Kemeron Kro Nabokov va Kubrikka Billi Uaylderning 1942-yilda ekranga çiqqan «Mayor va bolakay» komediyasi taʼsir qilgan bölişi mumkin, deb taxmin qildi (agar ular buni körgan bölsa). Bu nostandart film köplab talqinlarga imkon beradi, jumladan uni «pedofiliya haqidagi qora komediya» sifatida ham köriş mumkin. Krouning fikriça, ayniqsa mayor Filip Kirbi (Rey Milland) özini ön ikki yoşli qiz deb körsatayotgan Syuzen («Syu-syu») Eplgeyt (Ginjer Rojers)ga ertak öqiydigan epizod körsatkiçlidir.

Devid Linçning sözlariga köra: «Menga Kubrikning barça filmlari yoqadi, lekin eng köp «Lolita»ni yaxşi köraman. Unda ajoyib atmosfera, ajoyib qahramonlar bor. Aktyorlarning öyini ajoyib. Bu filmda Jeyms Meyson özidan ham oşib ketgan» (Devid Linç. «Katta baliqni tutiş»). Ehtimol, aynan Syu Layon Lolita rolidagi qiyofasi bilan «Twin Peaks»dagi Lora Palmerning prototipi bölgan.