Monsieur Verdoux

Charlie Chaplin — Anri Verdu, şuningdek, mësyö Varne, mësyö Bonyor, mësyö Flore

Marta Rey — Annabella Bonyor

Izobel Elsom — Mari Gron

Marilin Naş — köçadagi qiz

Mady Correll — Mona Verdu, Verdunining qonuniy xotini

Allyn Roddan — Piter Verdu, ularning öğli

Robert Lewis — Moris Bottello

Audrey Betz — Marta Bottello

Ada May — Annet, Annabellaning xizmatkori

William Frawley

Marjorie Bennett — Marining xizmatkori

Helen Hay — Ivonna, Marining dösti

Margaret Hoffman — Lidiya Flore

Irving Bacon — Per Kuve

Edwin Mills — Jan Kuve

Virginia Brissac — Karlotta Kuve

Almira Sessions — Lena Kuve

Yola Morgan — Fibi Kuve

Bernard J. Nedell — politsiya prefekti

Charles Evans — detektiv Morrou

Lois Conklin — guldoröş

Christine Ell — Luiza, xizmatkor

William Frawley — Jin La Sal

John Harmon — Jo Darvin

Arthur Hohl — köçmas mulk agenti

Fritz Leiber — ota Fare

Vera Marsh — missis Viki Darvin

Barbara Slater — guldoröş (gul sotuvçisi)

Joseph Crehan — brokar

Kirill Delevanti — poçtaçi

Frank Reiçer — şifokor

Addison Richards — bank boşqaruvçisi

C. Montagu Shaw — bankir

Pierre Watkin — qamoqxona xodimi

Rejissyor Orson Welles Kein va Arkadin kabi öziga xos, isteʼdodli şaxslar obrazlari bilan qiziqardi. U bu obrazlar galereyasini maşhur ayollar qotili Anri Landryu (1869—1922) bilan töldirmoqçi edi. Yoş rejissyorning ssenariy eskizlari Çaplinning qöliga tuşdi, bu holatni ular turliça tasvirlaydi. Uellsning sözlariga köra, u Çaplinga yangi loyihasidagi boş rolni taklif qilganda, Chaplin heç qaçon boşqalarning filmlarida suratga tuşmaganini aytib, ssenariyni sotib olgan. Çaplinning versiyasiga köra esa, Uellsda tölaqonli ssenariy bölmagan, şuning uçun titrda u faqat ğoya muallifi sifatida körsatilgan. Chaplin Landryuning dahşatli hikoyasini mustaqil ravişda qayta öylab çiqib, uni sirli va jozibali qotil haqida yengil farsga aylantirdi, uning barça jinoyatlarini esa kadr ortida qoldirdi.

Suratga oliş yetmiş etti kun davom etdi. Chaplin birinçi marta jadval tuzdi va unga qatʼiy rioya qilişga intildi. Şu maqsadda işlab çiqarişga ikkinçi rejissyor Robert Flori jalb qilindi. Chaplin kino sanoatining texnik yangiliklariga ehtiyotkorona munosabatda bölişi bilan maşhur edi. U atayin eskiça usulda, çizilgan studiya dekorlari orasida suratga olar va kadr ortidagi monolog usulidan foydalanardi. «Menga ğayrioddiy kamera harakatlari kerak emas, — deb öziga işonç bilan aytardi Chaplin. — Filmdagi eng ğayrioddiy narsa — bu men özimman». U özini töliq böyi bilan suratga olişni yaxşi körardi, çunki oyoqlari bilan yuzi bilan öynagandan kam öynamasligiga işonardi.

«Tarixdagi eng vulgar ayol» (Annabella) roli aynan Marta Rey uçun yozilgan, Mari Gron roli esa Edna Pyorvians uçun yozilgan edi (noqulay proba tufayli uni boşqa aktrisa almaştirdi).

«Monsieur Verdoux» filmida Chaplin jahon şuhratini keltirgan, sinovdan ötgan va hamma sevadigan obrazdan birinçi marta voz keçdi. Bundan taşqari, film Amerika prokatiga konservativ doiralar Çaplinni kommunistlarga hamdardlikda ayblayotgan, dunyoviy xronika esa uning nikohdan taşqari munosabatlarini muhokama qilayotgan bir paytda çiqdi. Filmning çiqişini oldindan tayyorlagan matbuot konferensiyalarida rejissyordan yangi ishi haqida emas, balki uning siyosiy qaraşlari va soliqdan böyin tovlayotgani haqida söraşdi. Axloq himoyaçilari filmi namoyiş etilayotgan kinoteatrlar oldiga piketlar qöyişdi. Bir qator ştatlarda «qizil» rejissyorning axloqsiz tasmasini taqiqlaş çaqiriqlari yangradi. Amerikada kassa tuşumi atigi 162 ming dollarni taşkil etgani sababli «Monsieur Verdoux» (Chaplin karyerasida birinçi marta) moliyaviy muvaffaqiyatsizlikka uçradi. Byudjetni faqat Yevropadagi prokat hisobiga qoplaş mumkin böldi, rejissyor esa Amerikadan köçib ketişga majbur böldi.

Kinotanqidçilarga kelsak, barça şarhlar salbiy bölmadi. Baʼzilar «Monsieur Verdoux»da De Kvinsining klassik «Qotillik nafis sanʼat turlaridan biri sifatida» essesi tasvirini kördi. Boşqalar filmni Brext estetikasi bilan boğlaşdi. Filmni ilğor mualliflar — Andre Bazen va Jeyms Eyji qöllab-quvvatlaşdi. Çaplinning boşqa asarlaridan köra bu qora farsni Luis Bunuel yuqori baholadi. Franko Zeffirelliga köra, «"Monsieur Verdoux" — barça zamonlar va xalqlarning eng yaxşi filmi». AQŞning Milliy kinotanqidçilar kengaşi filmni yilning eng yaxşi tasmasi deb tan oldi, ssenariy esa «Oskar»ga nomzod etib körsatildi.

Baʼzi mualliflar filmni buzuq ijtimoiy tuzumga qilingan muvaffaqiyatli satira deb hisoblamadi, Verdu jinoiy yölni özi tanlagan deb hisobladilar. Bazen, Verdu «haqiqiy» xotinini ham, öz farzandini ham xuddi özining «vaqtinçalik» xotinlari kabi dunyodan köz yumdirgan, degan taxmin ilgari surdi. «Ham xotini Mona, ham kiçkina Piter Verdu uçun faqat şu darajada muhimki, ular unga yolğon normallik hissini beradi va uning jinoyatlarini oqlaydi. U baxt uçun emas, balki baxtsizlikni özidan uzoqlaştiriş uçun öldiradi».

Filmning axloqiy muammosi, uni ahmoq, jizzaki va öziga mamnun ayollar fonida taniş, faol va tadbirkor qahramonga nisbatan his qilinadigan hamdardlik bilan murakkablaşadi. Masalan, Mixail Trofimenkovni taniş Charli niqobi ostidan «silliq, sovuq, dunyodan, avvalo ayollardan nafratlanuvçi yirtqiç yuzi» çiqib kelgani taşvişga soladi, Çaplinning özi esa bu yirtqiçga şubhasiz mehr va hamjihatlik his qilgan. Deyv Kerning fikriça, «rejissyorga özi yaratgan yirtqiç aniq yoqadi: gilyotinaga borayotganda Verdu yurişida biz Çaplinning ilk filmlaridagi sarson yurişini taniymiz».

«Fon Klauzevits uruş — diplomatiyaning mantiqiy davomi, deb aytgan edi. Monsieur Verdu esa qotillik — biznesning mantiqiy davomi, deb hisoblaydi», — bu sözlar Chaplin matbuot konferensiyasida aytgan, çap qaraşli tanqidçilar tez-tez keltiradi. Ular «Monsieur Verdoux»ni Çaplinning jahon qirğinining dahşatlariga javobi va zamonaviy kapitalizm tanqidi sifatida talqin qiladi. Bu talqinga köra, Verdu uni yaratgan burjua jamiyatining timsolidir: «unda öşa şaytoniy tadbirkorlik, vayronagarçilik va yöq qilişga intiliş harakat qiladi», ular jahon uruşlarida tökilgan.

Çaplinning özi, heç narsaga qaramay, «Monsieur Verdoux»ni özining eng aqlli va eng yorqin filmi deb hisoblagan. Filmning keng jamoatçilikka yetib bormasligini u Amerika kino sanoatining öz-özini tsenzura qilişi aralaşuvi bilan izohlagan. Dastlab bu tsenzura ssenariyni Amerikada suratga oliş uçun «zamonaviy jamiyatda işonarsiz» deb butunlay taqiqlagan, keyinroq esa qahramonlardan birining fohişaligi faktini va er-xotin örtasidagi har qanday töşak sahnalariga işoralarni kesib taşlagan. Hamkori Orson Welles «Kein fuqarosi»da bölgani kabi, Chaplin ham sabrsiz amerikalik tomoşabin nazarida Verdu xarakterini juda sekin oçib beradi. Muallif muşukçani mehr bilan boqiş bilan boşlaydi, göyo sotsiopat bölgan qahramonning foydali qotilликdan voz keçişini körsatadi, faqat qiz özini sevgi uçun fido qilişga işonganligi sababli. Asta-sekin maʼlum böladiki, sovuqqon qotil va kinoya qiluvçi köp xotinli erkak özining silliq niqobi ostida juda taranglaşgan va xavotirli. Nihoyat u ongli ravişda özini hibsga oldirib, öldirişga imkon beradi, holbuki vijdonsiz jinoyatçi osonlik bilan yaşirinib qolişi mumkin edi. Faqat ölim oldidan u jinoiy zöriqişdan şunçalik «yumşaydiki», umrida birinçi marta romni bemalol totib köradi. Keyin u quyoş nurlariga çiqadi va barça sevgan Chaplin qahramonining tinç yurişi bilan gilyotinaga boradi.

«Kein fuqarosi»dan farqli ölaroq, bu kartina köplab amerikalik tomoşabinlar tomonidan tuşunilmadi: ular filmning yakunini umuman biznes tanqidi deb qabul qilişdi. Çaplinning satirasi esa faqat yirtqiç, özaro foydasiz, xudbin tadbirkorlikka qaratilgan, şu jumladan, albatta, bunday biznesning eng dahşatli ifodasi — harbiy-sanoat majmuasiga. Yevropadagi keng jamoatçilik ham muallif ğoyasini tuşunmadi, lekin filmni yaxşiroq qabul qildi, çunki Yevropada, protestant Amerikadan farqli ölaroq, biznesga munosabat ança sinik.

Film 1970-yillarning oxiridan VHS formatida çiqarila boşlandi. SSSRda 1980-yillarda, Rossiyada esa 1990-yillarda u mualliflik tarjimalarida VHS formatida tarqatilgan.

AQŞ va Kanadada 1997-yilda filmning işlab çiqarilganiga 50 yil tölişi munosabati bilan qayta tiklangan filmning birinçi maxsus DVD relizi bölib ötdi. Rossiyada 2002-yilda ovozli tarjima bilan VHS («Videoglobus») va rus subtitrlari hamda ovozli tarjima bilan DVD çiqarildi.

XXI asrda film Blu-ray disklarida va (2013-yildan) elita Criterion seriyasida DVD formatida mavjud (filmni suratga oliş haqidagi hujjatli lentalar, şuningdek, Çaplinning Amerika matbuoti bilan munosabatlari va aktrisa Marilin Naş bilan intervyu, 1926—2011, ilova qilingan).