Napoleon

«Napoleon» (ingl. Napoleon) — epik tarixiy film. Rejissyori va prodyuseri Ridley Scott, ssenariy muallifi David Scarpa. Film Napoleon Bonapartning hokimiyatga kelişi va uning xotini Josephine bilan munosabatlari haqida hikoya qiladi. Napoleon rolini Joaquin Phoenix ijro etgan (u şu bilan birga filmning prodyuseri), Josephine rolini esa Vanessa Kirby öynagan. 2023-yil 22-noyabrda kartina prokatga çiqdi, 2024-yil 9-yanvarda esa raqamli reliz boşlandi. Filmning dunyo böyiça kassa yiğimi 218 million dollarni taşkil etdi, byudjeti 130—200 million dollar edi. Tanqidçilarning şarhlari aralaş böldi: filmni jang sahnalari va postanovka uçun maqtaşdi, ammo tarixiy noaniqliklari uçun tanqid qilişdi.

Joaquin Phoenix — Napoleon I, fransuzlar imperatori

Vanessa Kirby — Josephine, Napoleonning birinçi xotini

Tahar Rahim — Pol Barras, Direktoriya aʼzosi

Rupert Everett — ingliz feldmarşali Artur Uellesli, Vellingtonning 1-gersogi

Ben Miles — Arman de Caulaincourt, diplomat va Napoleonning maslahatçisi

Ludivine Sagnier — Tereza Talien

Matthew Needham — Lyusen Bonapart, Napoleonning kenja akasi

Scott Handy — imperiya marşali Lui Aleksandr Bertye

John Hollingworth — marşal Mişel Ney

Youssef Kerkour — marşal Lui-Nikola Davu

Sinéad Cusack — Letitsiya Ramolino, Napoleonning onasi

Phil Cornwell — jallod Charles-Henri Sanson

Julian Rhind-Tutt — Emmanuel Joseph Sieyès, fransuz siyosatçisi va 1799-yilda Direktoriya raisi

Yanis Niviner — kapitan Lui Ippolit Şarl

Miles Jupp — Frans II, Avstriyaning birinçi imperatori (1804-yildan)

Ian McNeice — Lyudovik XVIII, 1814—1824-yillarda Fransiya qiroli (de-yure 1795-yildan)

Paul Rhys — Şarl-Moris Talleyrand, fransuz siyosatçisi va diplomati

Édouard Philipponnat — Aleksandr I, rus imperatori

Edward Bennett — fransuz konsuli Jan-Jak Régis de Cambacérès, royalistlarning tarafdori

Catherine Walker — Mari-Antuanetta, Fransiya qiroliça

Marc Bonnar — general Jan Andoçe Junot

Davide Tucci — general Lazare Hoçe

Abubakar Salim — general Thomas-Alexandre Dumas

Gavin Spokes — Jan-Fransua Moulin, Direktoriya aʼzosi

Anna Mouglalis — Mariya-Luiza Avstriyalik, Napoleonning ikkinçi xotini

Sam Troughton — Maksimilien Robespierre, fransuz siyosatçisi va advokati

Kevin Eldon — doktor Jan-Nikolas Corvisart, Napoleonning şaxsiy şifokori

Tim Faulkner — prussiyalik feldmarşal Gebhard Lebereçt von Bluçer

Sam Crane — Jak-Lui David, fransuz rassomi

Napoleon haqida film yaratiş ğoyasi Ridley Scottning öziga tegişli, u loyiha rejissyori böldi. Ssenariyni David Scarpa yozdi (u Scott bilan «Barça pul dunyoda» kartinasi suratga olişda hamkorlik qilgan). Dastlab suratga olişni Fox Film studiyasi moliyalaştirişi kerak edi, ammo bu loyiha uni, körinişidan, qiziqtirmadi va 2021-yil yanvarida kartina huquqlarini Apple kompaniyasi sotib oldi. Şunga köra, film Apple TV+ platformasida çiqişi kerak edi. Uning işçi nomi «Marengo» edi, ammo keyinroq kartina «Napoleon» nomini oldi. Loyihaning umumiy byudjeti 130—200 million dollarni taşkil etdi.

2020-yil oktyabrda maʼlum böldiki, Napoleon rolini Joaquin Phoenix ijro etadi. 2021-yil martida loyihaga Jodie Comer qöşildi, u Josephine rolini öynaşi kerak edi, ammo keyinroq bu rolni Vanessa Kirby egalladi. 2022-yil fevralida loyihaga Tahar Rahim qöşildi va u Barras rolini oldi. Suratga oliş 2022-yil yanvarida boşlandi. Linkoln sobori Parij Notre-Dame sobori örnini egalladi, Malta orolidagi Kalkara şahridagi Rikasoli qalʼasi esa Tulon örnini egalladi, aynan şu yerda Napoleon birinçi ğalabasini qozongan.

2023-yil 10-iyulda Apple TV+ ning YouTube kanalida filmning birinçi treyleri çiqdi. Premyera 2023-yil 14-noyabrda Parijdagi Pleyel zalida bölib ötdi. Şu yilning 22-noyabrida «Napoleon» prokatga çiqdi, 2024-yil 9-yanvarda esa raqamli reliz boşlandi. 2024-yil 1-martda film Apple TV+ platformasida paydo böldi.

Rotten Tomatoes saytida film 60 % reytingni, 10 ballik şkala böyiça 6,3 örtaça bahoni oldi, Metacritic saytida esa 100 ballik şkala böyiça 64 ball oldi, bu «asosan ijobiy şarhlar» maqomiga mos keladi. CinemaScore söragan tomoşabinlar filmga A+ dan F gaça bölgan şkala böyiça «B-» örtaça bahoni qöydi, PostTrak xizmati söragan tomoşabinlarning 72 foizi ijobiy baho berdi. Şu bilan birga, tomoşabinlarning 46 foizi filmni albatta tavsiya qilişlarini aytdi.

Treyler çiqqandan söng darhol film tarixiy haqiqatlarga erkin munosabatda bölgani uçun tanqid qilina boşlandi. Tanqidçilar, xususan, Napoleon 1793-yil 16-oktyabrdagi Mari-Antuanetta ijrosida bölişi mumkin emasligini, sobiq qiroliça uzun soçlari bilan ijro sahnasiga çiqa olmasligini, Misr yurişi paytida fransuz armiyasi piramidalarga töplardan öq uzmaganini taʼkidlaydi. Boşqa tomondan, sanʼatşunos Aleksey Gusev rejissyorga tarixiy material bilan erkin munosabatda böliş huquqini tan olgan holda, Joaquin Phoenix ning aktyorlik işini, şuningdek Ridley Scottning rejissyorlik yondaşuvi va umuman ğoyasini qattiq tanqid qildi: «Zerikarli, böş, xiralikni bosiqlik deb körsatuvçi, baʼzan Austerlitzdagi suv ostida olingan sahnalar kabi taʼsirçan lavhalar bilan yonib ketuvçi, ammo hikoyaning biron bir izçilligini taʼminlay olmaydigan (balki uni butunlay buzadigan) film — agar u biron bir afsonani foş qila olsa, bu Napoleon haqida emas, balki Ridley Scott haqida böladi».

Köplab tanqidçilar filmning epik kölamini, jang sahnalarini, Phoenix va Kirbyning öyinini yuqori baholadi. Fransuz tanqidçilari umuman olganda britaniyalik va amerikalik hamkasblaridan köra salbiyroq fikr bildirdi: ular ekrandagi voqealarning maʼnosizligi, zerikarliligi, tarixiy parçalanganligi va faktlarning köp buzilişi haqida yozdi. GQ naşrining şarhlovçisi kartinani «besönaqay, tabiiy emas va ataylab kulgili emas» deb hisobladi. Napoleon davrini örganuvçi taniqli tarixçi Patrice Gueniffey Le Point ga bergan intervyusida filmni «fransuzlarga qarşi va juda Britaniyaparast» deb atadi.

Peter Bradşaw The Guardian uçun yozgan şarhida filmga beş yulduz qöydi va uni «hayajonli» deb atadi, Phoenixning öyinini esa bu tomoşaning kalitiga aylantirdi. The Observer ning Wendy Ide şarhida «Napoleon» beş ballikdan faqat uç ball oldi: u «mustahkam dostonga» aylangan, ammo jang sahnalaridan taşqarida köp narsada muvaffaqiyatga erişa olmagan, sarkardaning «nima uni harakatga keltirgani»ni körsatişga harakat qilgan. BBC dan Nicholas Barber jang sahnalari, Kirby va Phoenixning öyinidan taassurot oldi. New York Post dan Johnny Oleksinski yozdi: «Juda açinarli, Scott tarixdagi eng buyuk harbiy rahbarlardan birining xarakterini yetarliça örganmadi va buning örniga öz istaklariga berilgan Phoenixga «Kukuvça uyasi ustidan uçib ötişga» ruxsat berdi». Time Out dan Phil de Semlyen filmga beş ballikdan uç ball qöydi va uning serhaşamligi va tomoşabopligiga qaramay, Scottda didning yetişmasligini taʼkidladi.