Pearl Harbor

«Pearl Harbor» (ingl. Pearl Harbor) — 2001-yilda suratga olingan amerikaça romantik harbiy drama, rejissyor Michael Bayning törtinçi töliq metrajli filmi. Prodyuserlari Bay va Jerry Bruckheimer, ssenariy muallifi Randall Wallace. Filmda Ben Affleck, Kate Beckinsale, Josh Hartnett, Cuba Gooding Jr., Tom Sizemore, Jon Voight, Colm Feore va Alec Baldwin rol öynagan. Filmda 1941-yil 7-dekabrda yapon qöşinlarining Pearl Harborga hujumi kuçli badiiylaştirilgan holda aks ettirilgan. Markazda hujum arafasida, uning oqibatlarida va Doolittle reydi davrida boşlangan sevgi hikoyasi turadi.

Film kassada muvaffaqiyat qozondi: birinçi dam oliş kunlari 59 million dollar yiğdi, butun dunyo böyiça esa 449,2 million dollar. 2001-yilda kassa böyiça oltinçi örinda turdi. Biroq tanqidçilar uni salbiy baholadi: syujet, uzun davomiylik, ssenariy va dialoglar, tempo, aktyorlik hamda tarixiy noaniqliklar tanqid qilindi. Vizual effektlar va Hans Zimmerning musiqasi esa yuqori baholandi.

Film 4 ta «Oskar» mukofotiga nomzod böldi va «Eng yaxşi ovoz montaji» nominatsiyasida ğalaba qozondi. Şuningdek, 6 ta «Golden Raspberry» («Oltin malina») mukofotiga nomzod bölib, jumladan «Eng yomon film» nominatsiyasida ham nomzod böldi.

Filmning ikki asosiy qahramonining real prototiplari bor edi: AQŞ Harbiy-havo kuçlarining 15-qiruvçi guruhi 47-eskadrilyasi leytenantlari Jorj S. Uelş va Kennet M. Teylor. Filmda ularning hayoti jiddiy buzib körsatilgan. Teylorning özi bu haqda juda salbiy fikr bildirgan.

Filmda köplab aviatsiya va dengiz texnikasi körsatilgan. 40-yillardagi jangovar kemalarning aksariyat rolini AQŞ dengiz flotining zamonaviy kemalari «öynagan».

Filmning qahramonlari orasida töliq haqiqiy tarixiy şaxs — «West Virginia» jangovar kemasining vestovoyi (xizmatçisi) Doris Miller.

Suratga oliş 2000-yil 10-aprelдan 15-sentabrgaça, beş oy davom etdi.

Filmda parvoz holatida saqlanib qolgan Ikkinçi jahon uruşi davridagi bir neça haqiqiy samolyot işlatilgan.

Film uçun Rossiyada saqlanib qolgan çizmalar böyiça Orenburgdagi «Strela» işlab çiqariş birlaşmasi AJ tomonidan ikkita Mitsubişi A6M Zero samolyoti qurilgan. Şuningdek, uçta haqiqiy yapon qiruvçisi «Mitsubişi Zero» işlatilgan: biri Kaliforniyaning Çino şahridagi «Museum of Flying» (Samolyotlar şon-şuhrat muzeyi)da, ikkinçisi Kaliforniyaning Santa-Monikadagi «Museum of Flight»da (Parvozlar muzeyi), uçinçisi esa Texasda joylaşgan «Memorial Air Force» jamoat taşkilotiga tegişli edi.

Haqiqatda 1942-yil 18-aprelda Yaponiyani bombardimon qilgan amerikalik samolyotlardan heç biri Doolittle reydi davomida Xitoyga yetib bormagan (aniqroq aytganda, 15 ta maşina qöniş vaqtida halok bölgan, yagona omon qolgan maşina kapitan Edvard Yorkning qömondonligida sovet Uzoq Şarq aerodromi «Unaşi»ga qöngan).

Boş ayol rolini Gwyneth Paltrow ijro etişi kerak edi, lekin u past haqi tufayli suratga olişdan voz keçgan. Çunki Bay smetadan oşib ketgan va gonorarlarda tejamkorlik qilişga uringanmiş.

Filmda bir qança xatolar yöl qöyilgan:

Yaponlarning Pearl Harborga hujumga tayyorgarligi sahnasida ularning qölida sake piyolalari va boşlarida «haçimaki» boğiçlari körinadi. Bular kamikadze uçuvçilarining elementlari bölib, ular faqat 1944-yilda paydo bölgan.

Pearl Harbor hujumi sahnasida yaponlar kasalxonaga öq uzgan, holbuki ularning nişonlari faqat harbiy obyektlar edi.

Yaponlar aviabazaga hujum qilişidan oldingi instruktaj paytida Reyf P-40 samolyoti Zero (A6M)dan sekinroq, lekin manevrliroq ekanini aytadi. Aslida esa Zero P-40dan manevrliroq bölgan, P-40 esa buni tezligi hisobiga qoplagan. Bundan taşqari, Reyf yapon samolyotlarining texnik xarakteristikalarini taxminan ham bilişi mumkin emas edi, çunki u faqat nemislar bilan uruşgan.

Rotten Tomatoes saytida «Pearl Harbor» filmi 194 ta şarhga asoslangan 24 % ijobiy baho oldi, örtaça reytingi 10 ballik şkala böyiça 4,5/10. Saytning tanqidiy konsensusi şunday deydi: «„Pearl Harbor“ harbiy filmlar orasida „Titanic“ bölişga urinadi, lekin bu şunçaki zerikarli romantik hikoya bölib, kulgili darajada yomon dialoglar bilan töla. Biroq 40 daqiqalik jangovar sahna taassurot qoldiradi». Metacritic saytida film 35 ta şarh asosida 100 ballik şkala böyiça 44 ball oldi, bu «aralaş yoki örtaça şarhlar»ni bildiradi. CinemaScore tomonidan ötkazilgan tomoşabinlar sörovida filmga A dan F gaça bölgan şkalada «A−» bahosi berildi.

Chicago Sun-Times gazetasining kino tanqidçisi Roger Ebert filmga bir yarim yulduz qöydi va şunday yozdi: «„Pearl Harbor“ — uç soatga siqilgan ikki soatlik film, u 1941-yil 7-dekabrda yaponlarning Amerika sevgi uçburçagiga kutilmagan hujumi haqida. Markaziy örinni 40 daqiqalik ortiqça maxsus effektlar egallaydi va ular hayratlanarli darajada bayoz sevgi hikoyasi bilan öralgan. Film nafosat, tasavvur yoki originallikka ega emas, va siz kinoteatrdan dialog iboralarini takrorlab çiqişingiz mumkin, lekin bu ularga qoyil qolganingiz uçun bölmaydi». Ebert şuningdek filmda tarixiy faktlarga nisbatan yöl qöyilgan erkinliklarni ham tanqid qildi: «Unda tarix hissi, strategiya yoki kontekst yöq; bu film böyiça Yaponiya Pearl Harborga Amerika neft yetkazib berişni töxtatgani uçun hujum qilgan, va ularda 18 oylik zaxira qolgan edi. Uruş neft manbalarini tiklaşga olib keladimi? Ehtimol, ularning ham imperialistik rejalari bordir? Filmda bu haqda heç narsa aytilmaydi». Ebert keyinroq «Buyuk filmlar» esselarida «Lourens Arabiston» haqida ham yozgan: «„Lourens Arabiston“ni tomoşa qilganda tuşunasizki, „epik“ sözi işlab çiqariş qiymati yoki hajmiga emas, balki ğoyalar va rejaning kengligiga tegişli. Werner Herzogning „Aguirre, the Wrath of God“ filmi „Pearl Harbor“dagi restoranning narxidan ham arzon turgan, lekin u epik asar, „Pearl Harbor“ esa bunday emas». Slant Magazine jurnalining Ed Gonzalez filmga törtdan bir yulduz qöyib yozdi: «Oçiqdan-oçiq irqçi, kulgi tuyğusidan mahrum va mutlaqo iqtidorsiz „Pearl Harbor“ faqat salyut zavodlarining muxlislari uçun möljallangan».

The New York Times gazetasining A. O. Scott yozdi: «Ssenariydagi deyarli har bir replika aktyorlarning oğzidan noqulay komik usullar bilan sinxronlaştirilgan izohlar zarbi bilan çiqadi». USA Today gazetasining Mike Clark filmga törtdan ikki yulduz qöyib yozdi: «Pearl Harborda kemalar, samolyotlar va suv yonadi va töqnaşadi, lekin eng bemaʼni harbiy romantik dramalardan birida boşqa heç narsa sodir bölmaydi».

The Washington Post uçun yozgan şarhida Desson Howe şunday deb yozdi: «Garçi bu Uolt Disney filmi real voqea — Pearl Harbor bilan ilhomlangan, unga asoslangan va hatto qisman tasvirlangan bölsa-da, aslida film „Top Gun“, „Titanic“ va „Saving Private Ryan“ filmlariga asoslangan. Buni çalkaştirmang». Rolling Stone jurnalining Peter Travers yozdi: «Affleck, Hartnett va Beckinsale — ingliz aktrisasi, uning işonçli amerikaça urğusi öziga xos bitta ham munosib replikasiz — jozibali aktyorlar, lekin ular bu çirigan sevgi uçburçagiga jon bağişlay olmaydi». Time jurnalining Richard Sçickel sevgi uçburçagini tanqid qildi: «Tomoşabinlarga bu tebranişlarga çidaş uçun ança sabr kerak. Ular, albatta, yaxşi yigitlar, lekin bir-biri bilan jinnilarça janjallaşmaydi. Göyo ular bir kun kelib „Eng buyuk avlod“ning bir qismi bölişini bilib, Tom Brokawni xafa qilmoqçi emasdek. Bundan taşqari, bu yerda mega-tarix va şaxsiy tarix heç qanday uyğunlikka kirmaydi». The Kansas City Star gazetasining Robert W. Butler yozdi: «Dialoglar şu qadar bayoqki, ssenariy James Cameronning „Titanic“ ssenariysi ham şunçalik yomon bölganmi, degan savolga majbur qiladi».

Entertainment Weekly jurnali filmga ijobiyroq munosabatda bölib, unga «B−» bahosini qöydi. Owen Gleiberman esa Pearl Harbor hujumi sahnasini yuqori baholadi: «Bayning tasviri taassurot qoldiradi, lekin şu bilan birga özining qörqinçli, tezkor aniqligi bilan hurmatga sazovor. … Torpedolarning suvga tuşib, öz nişonlari tomon intilişini körsatuvçi ajoyib kadrlar bor, va Bay buning barçasini minimal grafik sahnalar bilan tasvirlasa-da, palubada yordamsiz turgan odamlarning dahşatini, tanalarning yon tomonga uçib ketişini va portlaşlar butun jangovar kemalarni yemirilayotgan metallning suyuq devorlariga aylantirişini bizga his qildiradi».

The New York Observer uçun yozgan şarhida Andrew Sarris şunday deb yozdi: «Mening filmni qabul qilişimdagi ironiya şunda: „Pearl Harbor“da eng köp menga yoqqan epizodlar yaponiyalik aviataşuvçilar samolyotlari tomonidan Pearl Harborning raqamli vayron qilinişidan oldingi va keyingi qismlar böldi», va u «„Pearl Harbor“ Pearl Harbor haqida emas, balki uning qanday vayron qilinganligi haqida. Va bunda yomon nima bor?» degan fikrni bildirdi.

Yapon tanqidçilari filmni köpçilik mamlakatlarga qaraganda ijobiyroq qabul qildi: bir qismi uni Ikkinçi jahon uruşi davrida bölib ötgan «Gone with the Wind» bilan soliştirdi, boşqalari esa uni «Tora! Tora! Tora!»dan köra realistikroq deb atadi. 2023-yilda Rolling Stone jurnali Bayning «Pearl Harbor» filmidagi rejissyorlik işini kino tarixidagi eng yomon qarorlardan biri deb atadi. Endi Greene uni Bayning «Titanic» va oldingi filmi «Armageddon» muvaffaqiyatini takrorlaşga bölgan muvaffaqiyatsiz uriniş deb taʼriflagan.