Reservoir Dogs

Reservoir Dogs — independent amerikalik film hamda rejissyor Quentin Tarantinoning birinçi töliq metrajli debyuti. Syujet talonçilik atrofida quriladi. Talonçilikdan keyin jinoyatçilar belgilangan joyga — şahar çetidagi taşlandiq omborga yiğiladi va kim ularni sotganini aniqlaşga urinadi. Film birinçi marta 1992-yil 18-yanvarda «Sundance» xalqaro kinofestivalida namoyiş etildi, öşa yilning may oyida esa Kann kinofestivali dasturida iştirok etdi.

Köplab ijobiy şarhlar olgan bu kinoasar, öşa paytda hali kam tanilgan rejissyorning filmi, tomoşabinlar tomonidan kutilmagan darajada iliq qabul qilindi. Jahon prokati 1992-yil sentabridan boşlandi. Kassa yiğimi AQŞdagi kinoteatrlarda premyera bölişidan oldinroq boşlanğiç byudjetni uç martadan ortiq oşib ketdi. Film xalqaro kinofestivallarda sakkizta mukofotga sazovor böldi, nominatsiyalarning köpçiligini esa Quentin Tarantino oldi. Film kultga aylangan asarlar qatoriga kiradi.

Kinotanqidçilar filmni umuman yuqori baholadi. Buni Rotten Tomatoes şarh-agregatorida 90 foizli maʼqullaş reytingi va Metacritic saytida 79 ballli reyting körsatadi. Filmning afzalliklari sifatida Quentin Tarantinoning rejissyorligi, tanlangan hikoya uslubi va muvaffaqiyatli tanlangan aktyorlar tarkibi qayd etildi.

Mister Brown politsiyaçilar tomonidan öldirilgan (mister White maşinasida).

Mister Blue: talonçilik vaqtida politsiyaçilar tomonidan öldirilgan.

Mister Blonde: politsiyaçini qiynaş paytida mister Orange tomonidan otib öldirilgan.

Joe Cabot va Eddie Cabot: Orangeni politsiyaçi ekaniga işonmagan mister White tomonidan otib öldirilgan.

Mister Orange: ehtimol, mister White tomonidan, u Oranjga politsiyaçi ekanini tan olganidan keyin öldirilgan (öqlar ovozi eşitilganda birinçi öq boşqalaridan keskin farq qiladi, bu esa birinçi öq politsiya qurolidan boşqa qurol bilan otilganini aniq körsatadi, yaʼni, ehtimol, bu mister Whitening töpponçasidan otilgan öq).

Mister White: politsiyaçilar tomonidan otib öldirilgan.

Mister Pink (Steve Buscemi) taqdiri haqida filmda aniq maʼlumot yöq: u politsiya kelişidan oldin olmoslar solingan kéysni olib qoçgan. Şu bilan birga, u köçaga çiqqanidan deyarli darhol keyin öqlar eşitiladi. U öldirilganmi yoki qoçib qutulganmi, nomaʼlum. Ovozni balandlatsa, fonda quyidagilarni eşitiş mumkin: mister Pink binodan çiqqanida politsiyaçilar unga qurolni taşlaşni buyuradi. Söng öqlar eşitiladi va mister Pink özi yaralanganini baqiradi. Keyin politsiyaçilar mister Pinkni hibsga oliş paytida özaro gaplaşadi.

Craig Hamann bilan hammualliflikda yaratilgan, tugallanmagan «My Best Friendʼs Birthday» filmi Quentin Tarantinoning birinçi rejissyorlik sinovi böldi. Ayançli natijaga qaramay, bu tajriba yoş rejissyor uçun qimmatli saboq böldi. Videoprokat salonida işlaşda davom etib, u «True Romance» va «Natural Born Killers» filmlari uçun ssenariy yozdi, ularning har birini özi suratga olişni niyat qilgan edi. Ammo Tarantino öz rejalarini amalga oşira olmadi — uning loyihalarini moliyalaştirişni heç kim xohlamadi. Şuning uçun, imkoniyat paydo bölişi bilan, u «True Romance» ssenariysini 1989-yilda Ssenariyçilar gildiyasiga, garçi istamasa ham, atigi 30 000 dollarga sotdi.

Olingan pulga Quentin Tarantino özi film suratga olişga qatʼiy qaror qildi. Çeklangan byudjetni hisobga olib, u uç hafta içida talonçilik haqida ssenariy yozdi. Suratga oliş yagona dekoratsiyada, 16 millimetrli qora-oq plyonkada ötkazilişi rejalaştirilgan edi, boş rollarga esa bölajak rejissyor öz döstlarini taklif qilmoqçi edi. Haddan taşqari kinoşinavanda bölib, köplab talonçilik filmlarini körgan Tarantino öz filmidagi jinoyatçilar jinoyat joyidan qoçib qutulişini qatʼiy istardi: «…Men nafratlanardim, nafratlanardim vaziyatdan, ular talonçilik qilişadi, keyin ketişga tayyorlanişadi va faqat qandaydir kiçik tasodif tufayli taqdir aralaşib, ularning hammasini uşlab qolardi». «Talonçilik haqidagi hikoya, uning harakati talonçilik paytida emas, undan keyin sodir böladi» degan ğoya, rejissyorning sözlariga köra, ssenariy yozilişidan bir neça yil oldin paydo bölgan. Kiçik byudjet şaroitida bu ğoya filmning asosiga aylandi.

Suratga olişni 1990-yil noyabriga rejalaştirişgan edi, ammo Quentin Tarantino bir kuni tayyor ssenariyni taniş prodyuser Lawrence Benderga öqişga bergan edi. Bender ğoyani yoqtirib qoldi va filmni moliyalaştiradiganlarni topişga qaror qildi. Unga qidiruv uçun bir yil kerak edi, ammo Tarantino faqat ikki oyga rozi böldi va «True Romance» ssenariysini sotişdan olingan pulga minimal byudjet bilan 1991-yil yanvariga qadar ish boşlanişini aytdi.

Keyingi voqealar tez rivojlandi. Lawrence Bender öşa paytda Peter Floryʼdan aktyorlik mahorati darslarini olib yurgan edi. Bir suhbatda u özi prodyuser qilmoqçi bölgan yangi film haqida öqituvçisiga gapirib berdi. Flory yarim hazil bilan söradi, Bender boş rolga kimni olişni xohlaydi. Javob darhol keldi: «Dunyodagi barça aktyorlar orasidan tanlaşim kerak bölsa, bu yigit Harvey Keitel bölardi». Omadli tasodif bilan Peter Florening xotini Lily Parker Harveyni Nyu-Yorkdagi aktyorlik studiyasidan tanirdi. Ssenariy Lily Parkerga yuborildi, u esa uni Keitelga topşirdi. Keitelga ğoya yoqdi, u loyihada iştirok etişni taklif qildi, aktyorlarni tanlaşda yordam berdi va tez orada ijroçi prodyuser lavozimini egalladi.

Lawrence Benderning «Reservoir Dogs» filmiga jalb qilgan keyingi odami rejissyor Monte Hellman böldi. Unga ssenariy şunçalik yoqdiki, u pul topişga rozi böldi va hatto filmni suratga olişni xohlaşini bildirdi. Ammo Tarantino xuşmuomalalik bilan unga aniq qilib qöydi, filmning rejissyori özi böladi: «Mening har qanday ssenariyimni Monte Hellman rejissyorlik qilişi men uçun katta şaraf bölardi. Ammo bu — men uçun!» Şunga qaramay, Hellman ijroçi prodyuser bölişga qaror qildi va öz navbatida Live Entertainment kompaniyasidan Richard Gladsteinning eʼtiborini filmga jalb qildi. 1991-yil yanvarida Gladstein filmning moliyaviy va ijroçi prodyuseri bölişga rozi böldi. 4-fevralda Live Entertainment kompaniyasi şartnomaning rasmiy variantini taqdim etdi, Tarantino esa taxminiy aktyorlar röyxatini taqdim etdi. Şu paytga kelib filmning byudjeti $1 500 000 gaça oşirildi.

Yagona aktyor, uning nomzodi muhokama qilinmagan, Harvey Keitel edi. Unga mister White yoki mister Pink rollaridan birini tanlaş taklif qilindi. Aktyorlik sinovlari faqat suratga oliş rejalaştirilgan Los-Anjelesda emas, boşqa joylarda ham ötkazildi. Harvey Keitel Nyu-Yorkka borişni talab qildi. U yerda u Quentin Tarantino, Lawrence Bender va aktyorlarni tanlaş böyiça yordamçi Ronnie Yeskel bilan birga kasting ötkazdi. Şu kastingda, xususan, mister Pink roli uçun Steve Buscemi tanlandi. Asosiy rollarning aksariyati esa Los-Anjelesda, Ğarbiy sohilda tanlandi. Eddie Bunker (mister Blue) professional aktyor emas, balki jinoiy ötmişi bölgan yozuvçi edi.

«Reservoir Dogs» filmida suratga tuşgan köplab aktyorlar keyinçalik Tarantino bilan öz loyihalarida köp marta hamkorlik qildi. «Pulp Fiction» suratga olinişida Harvey Keitel, Tim Roth va Steve Buscemi iştirok etdi. Harvey Keitel bilan hamkorlik «From Dusk till Dawn» filmida davom etdi, Tim Roth bilan esa «The Four Rooms» va «The Hateful Eight» filmlarida. Michael Madsen ham «The Hateful Eight», «Once Upon a Time in Hollywood» hamda «Kill Bill» dilogiyasining birinçi va ikkinçi qismlarida iştirok etdi.

Suratga oliş işlari boşlanişidan uç hafta oldin Tarantino rassom-dekorator David Vasco va joylaştiriş menejeri Billy Fox bilan Los-Anjelesda mos joylarni qidirişga ketdi. Tarantino «eski şaharning ruhini yetkazişni» xohlagani uçun, tanlov bir va ikki qavatli binolar bilan qurilgan Los-Anjelesning şarqiy tumaniga tuşdi.

Steve Buscemi iştirokidagi quvğin sahnasi Highland Parkda suratga olindi. David Vasconing sözlariga köra, «bu eski tumanning foni Wilşire Boulevard, zamonaviy va badavlat kvartallar bilan keskin farq qiladi. Bu filmning vaqt çegaralarini yöqotişga yordam beradi, şunda film çiroyli qarişi mumkin». Highland Park hududida yana boşlanğiç epizod ham suratga olindi, unda bandit lar bowling yölakçasi devori fonida yurib ketişadi. Şu yerda «Uncle Bobʼs Coffee Shop» kafesi ham joylaşgan — aslida bu Eagle Rock Boulevarddagi «Pat & Lorraineʼs Coffee Shop». Mister Orangeni bandaga qabul qiliş sahnasi bölgan «Boots and Socks» uydirma striptiz klubi sahnasi Hollivudning şimoliy qismida suratga olindi. Fredди Newandyke va ofitser Holdaway uçraşadigan «Johnieʼs Coffee Shop» kafesi esa Wilşire va Fairfax kesişmasida joylaşgan. Los-Anjelesning markazidagi Park Plaza mehmonxonasining erkaklar hojatxonasida Tim Roth giyohvand moddalar sotuvçisi va politsiyaçilar haqidagi öz maşhur anekdotini aytib beradigan sahna suratga olindi. Şahar markazida, grafitti bilan qoplangan devorlar fonida mister Orangeningning maşğulotlaridan baʼzilari ham bölib ötadi.

Asosiy suratga oliş joyi zilzila natijasida taşlab ketilgan eski dafn byurosi binosi böldi. Filmda devorlar yonida qöyilgan tobutlarni köriş mumkin, Michael Madsen ijro etgan mister Blonde esa bir epizodda katafalk ustida ötirib kola içadi. Mister White va mister Pink örtasidagi, filmning boşida körsatilgan, ular oq kafel bilan qoplangan xonaga kirib gaplaşadigan sahna jasadlarni embalsalaş bölimida suratga olindi. Byudjet çeklangani sababli, dekoratorlar dafn byurosi binosining orqa qismidagi ikkinçi qavat xonalaridan birini Fredди Newandyke kvartirasiga aylantirişdi.

Quentin Tarantinoning fikriça, operator sifatida Andrzej Sekulani tanlaş katta omad böldi, çunki rejissyorning özi yoritiş masalalarini umuman tuşunmas edi, ammo kadrda işonçli va yorqin rang berişga intilardi. Suratga oliş uçun Kodak işlab çiqargan plyonkalarning eng kam sezgirligi bölgan 50 ASA birligidagi kinoplyonka işlatildi. Şu sababli operator kadrlarga çuqurlik va aniqlik beriş uçun yorqin yoritişdan foydalanişga majbur böldi.

Suratga oliş boşlanişidan oldin suratga oliş vaqti va kinoplyonkani tejaş maqsadida ikki haftalik maşqlar ötkazildi. Keyin birinçi haftada film boşlanişi va barça ofis sahnalari suratga olindi. Ikkinçi hafta eng dinamik sahnalarga — mister Pinkni politsiya quvğin qilgan epizodga va xiyobondagi barça harakatlarga bağişlandi. Byudjet çeklangani uçun suratga oliş paytida avtomobil harakatini töliq töxtatib qöyiş imkoni bölmadi. Filmni diqqat bilan tomoşa qilsangiz, Steve Buscemi politsiyadan qoçayotganda yaşil çiroqqa ötib ketayotganini seziş mumkin. Vaziyatni tuşuntirgan Tarantino aktyorga şunday körsatma berdi: «Xöp, buni şunday qilasan: töpponçani olasan, politsiyaçiga öq uzasan, maşinaga sakrab çiqasan va agar çiroq yaşil bölsa, uçib ketasan».

Keyingi ikki hafta ombor içidagi suratga olişlarga bağişlandi. Şundan söng aktyorlarning köpçiligi ketib qolişdi, oxirgi hafta davomida rejissyor Tim Roth bilan birga mister Orangeni bağişlangan bölim ustida işladi. Quentin Tarantinoning özi faqat mister Brown rolida episodik iştirok etdi, rejissyorlikka töliq eʼtibor qaratiş uçun özining aktyorlik ambitsiyalaridan voz keçdi.

Quentin Tarantino kollejda öqimagan va aktyorlik kurslaridan boşqa heç qanday ixtisoslaştirilgan kurslarda qatnaşmagan, bu haqda u intervyularda köp marta eslatgan. «My Best Friendʼs Birthday» filmini suratga oliş paytida olgan birinçi rejissyorlik tajribasidan taşqari, Tarantino özining ança işonçli kinodebyutini, xususan, tomoşabin sifatida töplagan boy tajribasi bilan izohlagan:

Matbuot bilan suhbatlarda Tarantino öz filmiga turli darajada taʼsir körsatgan köplab rejissyor va mualliflar haqida gapirgan. 1992-yilda «Reservoir Dogs» filmining Kanndagi premyerasida bergan intervyusida Tarantino Miçel Ciment va Hubert Niogret savollariga javob berib, filmga kuçli taʼsir körsatgan asarlar sifatida John Boormanning «Point Blank» filmi va Richard Starkning romanlarini qayd etgan. Quentin Tarantino, şuningdek, Stanley Kubrickning «The Killing» filmi bilan taqqoslaş böyiça öz fikrini izohlagan. Matbuot bu fikrni juda aniq talqin qildi: «…agar men, masalan, nemis töpini portlatiş uçun guruhning qanday töplanişi haqida film suratga olgan bölsam, bu mening «Where Eagles Dare» filmim bölardi. Agar ğarbiy janr filmi suratga olganimda, bu mening «One-Eyed Jacks» filmim bölardi».

Intervyularda frantsuz «yangi tölqin» rejissyorlari köp tilga olingan, xususan Jean-Luc Godard va Jean-Pierre Melville. Jurnalist Peter Brunette savollariga javob berib, Tarantino öz ssenariy dialoglarini yozişni Melville asarlariga amerikaça rang qöşişga uriniş bilan taqqoslagan. Teatrallik va joy birligi jihatidan Quentin Tarantino öz filmini 1982-yilda John Carpenter suratga olgan «The Thing» filmi bilan taqqoslagan. Martin Scorsese bilan öxşaşlik haqidagi savolga rejissyor, faqat «qisqa kadrlarni uzun kadrlar bilan almaştiriş va kadrdagi batafsillik» sevgisida öxşaşlikni köriş mumkinligini aytgan. Uslub jihatidan John Woo filmlari bilan parallellar ötkazildi, u yerda bandit lar ham qora-oq kostyumlarda yuradi va qurolni mohirlik bilan işlatadi.

Jurnalistlar syujetning Ringo Lam rejissyor qilgan 1989-yilgi «City on Fire» filmi bilan öxşaşligini qayd etişdi, bu öxşaşlik plagiat ayblovlarigaça bordi, garçi uslub, tuziliş va dialoglar mutlaqo boşqaça bölsa ham. Baʼzi tanqidçilar «Reservoir Dogs» filmining oxiridagi kulminatsion «Meksika duelini» «The Good, the Bad and the Ugly» va «For a Few Dollars More» maşhur ğarbiy filmlaridan ilhomlangan deb hisobladi.

Quentin Tarantino politsiyaçi Marvin Naşni qiynaş sahnasini Leiber-Stollerʼning «Stuck in the Middle With You» (1972) qöşiği ostida körsatgan. Bu sahnani u Stanley Kubrickning «A Clockwork Orange» filmidagi öxşaş epizod bilan boğlagan, u yerda Alex professor va uning xotiniga zöravonlik qilgan va «Singin' in the Rain» qöşiğini kuylagan. «A Clockwork Orange» bilan parallellar Joe Cabot bandasining barça iştirokçilari sekin harakatda yurib ketadigan boşlanğiç titrlar sahnasida ham sezilib turadi.

Quentin Tarantino filmning nomi maʼnosi va kelib çiqişi haqidagi köp marta berilgan savollarga heç qaçon aniq javob bermagan. U Reservoir Dogs iborasi suratga oliş paytida kutilmaganda esiga kelganini eslatgan. 1992-yilda Toronto kinofestivalida filmning premyerasidan keyin ötkazilgan matbuot konferensiyasida rejissyor Reservoir Dogs iborasining maʼnosi haqidagi savolga şunday javob bergan:

Filmni tayyorlaş bilan boğliq turli ish uçraşuvlarida rejissyor nomni özgartirmaslik uçun Reservoir Dogs iborasining yaşirin maʼnosini tuşuntiruvçi bir neçta asoslar öylab topdi. Tarantino oldin sinab körilgan usulga murojaat qilib şunday degan: «Bu ibora frantsuz «yangi tölqin» gangster filmlarida işlatiladi. U «krot», yaʼni josus degan maʼnoni anglatadi. Masalan, «À bout de souffle» (Breathless) yoki «Bande à part» (Outsiders) filmlarida». Baʼzan «bu umumiy qabul qilingan ibora» kabi asoslar ham yetarli bölgan.

Keng tarqalgan fikrga köra, Reservoir Dogs iborasi Louis Malleʼning «Au revoir les enfants» va Sam Peckinpahning «Straw Dogs» filmlari nomlaridan kelib çiqqan. Bunday talqinlarning sababi, ehtimol, Tarantinoning onasi Connie Mçugh bergan intervyu bölib, unda u Reservoir Dogs iborasi kulgili vaziyatdan paydo bölganini aytgan: Tarantinoning dösti uni «Au revoir les enfants» filmini tomoşa qilişga çaqirgan, ammo u rad etib, frantsuzça Au revoir les enfants örniga Reservoir Dogs deb aytib yuborgan.

Filmning boşidan kafedagi sahna boşlanadi, unda barça asosiy qahramonlar stol atrofida ötirib, nonuşta qilişadi va xotirjam suhbatlaşişadi. Bu epizod syujetga boğliq emas va qahramonlarning xarakterini dastlabki tasavvur qiliş uçun kiritilgan. Rejissyorning fikriça, bunday usul ikki xil taassurot uyğotadi. Bir tomondan, boşqa tomoşa qilişga heç narsa qolmagandek tuyuladi, çunki qora kostyumdagi oltita erkak nonuştadan keyin amalga oşiradigan talonçilikdan heç narsa darak bermaydi. Ayni paytda esa, hammaning bitta stol atrofida töplanişi tasodifiy emasligi sababli, keyingi voqealar haqida oldindan his-tuyğu paydo böladi.

«Reservoir Dogs» ssenariysi çiziqli bölmagan hikoya tuzilişiga ega. Rejissyor özi roman yozişdagi adabiy erkinlik bilan parallellar ötkazgan. Heç qanday retrospektiva yöq — butun syujet muallif rejasiga muvofiq joylaştirilgan alohida boblardan taşkil topgan. Tarantino filmga «avval javoblar — keyin savollar» tamoyilini asos qilib olganini taʼkidlagan, bu tamoyil, xususan, Sergio Leonening «Once Upon a Time in America» filmida qöllanilgan. Tanlangan hikoya tuzilişi doirasida alohida qahramonlarning hikoyalari «Mister White», «Mister Blonde» va «Mister Orange» deb nomlangan boblar körinişida berilgan.

Syujet tuzilişining xarakterli xususiyatlaridan biri — butun filmning markazida turgan talonçilik sahnasining yöqligidir. Bunday usul rejissyor tomonidan boşidanoq rejalaştirilgan edi. Sodir bölgan voqea va tafsilotlar faqat yiğiliş joyida, bir-birlarining ketidan kelib töplanayotgan, tirik qolgan talonçilarning har biri voqealarni öz tarzida talqin qilişi orqali asta-sekin maʼlum böladi. Tomoşabin talonçilikni öz közi bilan körmaydi va şu sababli faqat jinoyat haqidagi hikoyalar orqali haqiqat bilan boğlanadi.