Rope

«Arqon» (ingl. Rope) — Alfred Hitçcock rejissyorligidagi 1948-yilgi amerikalik psixologik jinoiy triller. U Patrick Hamiltonning 1929-yildagi şu nomli pyesasi asosida, Hume Croninning işlovida suratga olingan.

Pyesa 1924-yilda Çikagoda sodir bölgan real voqealarga asoslangan: ikki döst (sensatsion matbuotning yozişiça, ular sevişganlar) Leopold va Loeb sport qiziqişi uçun 14 yoşli ösmirni öldirgan. Bu Hitçcockning David Selznick bilan aloqasi uzilgandan keyin özi prodyuserlik qilgan birinçi filmi edi. Hitçcock uni tajribaviy loyiha sifatida körgan, çunki u rangli kino (Technicolor) imkoniyatlarini örganişga yordam bergan.

Ikkinçi jahon uruşining taassurotlari ostida Hitçcock faşizm psixologiyasini tahlil qiladi — uning eʼtiborini yoş avlodni öziga tortadigan, öz ustunligi haqidagi ğoyalarning jozibasi tortadi.

Ikki yigit nazariy mulohazalar asosida (De Quinceyning «Qotillik nafis sanʼatlardan biri sifatida» inşeси ruhida mukammal jinoyat sodir etiş uçun) özlarining kurstoş döstini arqon bilan böğib öldiradi. Özlarini sinab köriş uçun ular döstlarini va qarindoşlarini xuddi şu xonadonga taklif qilişadi, u yerda jasad yaşirilgan böladi, va u yerda ziyofat uyuştirişadi. Hatto stol sifatida jasad yaşirilgan sandiqdan foydalaniladi. Marhumning otasi va qiz dösti oldida jinoyat taşabbuskori qizişib, Nietzsçeʼning ustamon insoni haqidagi nazariyalarini aytadi, bu esa Raskolnikov dilemmasini eslatadi: «Men titrayotgan jonzotmiman yoki huquqqa egamanmi?» Jinoyatçilarning eng yoshi — taʼsirçan pianinoçi — ança bezovtalanadi va ortiqça içib qöyib, ularning sobiq ustozining şubhasini uyğotadi; aynan şu ustoz ularning miyasiga zararli nazariyalarni solgan edi. Ziyofat tugagaç, u qaytib kelib, qotillarni foş qilmoqçi böladi. Şu bilan birga u öz aybini ham anglaydi: yigitlarni jinoyat yöliga aynan uning sözlarga beparvo munosabati itargan edi.

Filmdagi voqealar uzluksiz davom etadi va ekranda bitta kamera töxtamasdan suratga olingandek körinadi. Holbuki, butun film standart 35-millimetrli kinoplyonka qismining maksimal uzunligi bilan çeklangan önta montaj kadridan iborat. Montaj ulanişlari minimallaştirilgan va ular qahramonlarning orqalari orqali ötiş bilan niqoblangan. Bunday uzoq davom etadigan uzluksiz dublni mumkin qiliş uçun suratga oliş devorlari harakatlanuvçi studiyada, murakkab böyalgan fon oldida olib borilgan: fonda şişa bulutlar harakatlanadi, vazn kamaytiruvçi vosita haqidagi neon reklama esa rejissyorning özining karikatura qiyofasida körsatilgan (bu uning uşbu filmdagi kameosi).

Keyinçalik Hitçcock bitta kadrda («arqon» kabi) suratga oliş niyati haqida juda şubha bilan gapirgan, şu tariqa montajning hatto körinişini ham yöq qilgan. Tanqidçilar filmga keskin munosabat bildirib, uni eksperimentlarida sovuq va haqiqiy suspensdan mahrum deb ataşdi. Boş qahramonlarning munosabatlari gomoseksual deb qabul qilindi; ularni ijro etgan aktyorlar jinsiy ozçiliklarga mansub edi: aktyor John Dall gomoseksual, Farley Granger esa biseksual edi. Şu sababli filmni Çikagoda va Seattleʼda prokat qilişda senzura qiyinçiliklariga duç kelindi; mazmunining janjalliligi uning Italiya va Hindistonda taqiqlanişiga olib keldi. Jan Renoir filmni «Bir-birlarini öpişlarini hatto körsatmagan kök rangdagilar haqida film» deb masxara qildi.

Slavoj Žižekning fikriça, nomidagi «arqon» sözlar va işlarning uzilmas boğliqligini bildiradi, çunki filmning saboqi şundaki, xavfli ğoyalar bilan öynaş ularning beixtiyor hayotda amalga oşişiga olib kelişi mumkin.

James Stewart — Rupert Cadell

John Dall — Brandon Shaw

Farley Granger — Phillip Morgan

Cedric Hardwicke — Mr. Kentley

Constance Collier — Mrs. Atwater

Douglas Dick — Kenneth Lawrence

Edith Evanson — Mrs. Wilson

Dick Hogan — David Kentley

Joan Çandler — Janet Walker