Vertigo

«Vertigo» (ingl. Vertigo) — Alfred Xitçokning klassik filmlaridan biri. Uning janrini detektiv elementlari bilan aralaşgan triller deb belgilaş mumkin. Syujet Boileau va Narcejacning «Öluler mamlakatidan» romaniga asoslangan.

Filmda San-Fransiskoda işlaydigan Skotti laqabli politsiyaçi haqida hikoya qilinadi. U hamkasbining halokatiga sabab bölgan balandlik qörquvi va depressiya tufayli isteʼfoga çiqadi. Bu ruhiy jarohat u noodatiy xatti-harakat qilayotgan ayolni kuzatib borgan sari Skottining hayotiga qaytib kelaveradi.

Film bir vaqtning özida kameraning yaqinlaşişi va uzoqlaşişi bilan yaratilgan maxsus effektni ommalaştirdi; bu effekt baʼzan «Vertigo effekti» deb ham ataladi. «Vertigo» Sight & Sound jurnali tomonidan ötkazilgan eng buyuk filmlar reytingida birinçi örinni egallaydi (1952-yildan beri ötkazilib kelinayotgan, 846 nafar kinotanqidçi iştirok etgan sörov natijalariga köra), şuningdek, Amerika kino instituti tomonidan tuzilgan eng yaxşi detektivlar röyxatida ham bor.

James Stewart — Jon «Skotti» Ferguson

Kim Novak — Madlen Elster / Judi Barton

Barbara Bel Geddes — Marjori «Midj» Vud

Tom Helmore — Gevin Elster

Ellen Corby — mehmonxona egasi

Henry Jones — koroner

Raymond Bailey — doktor Skotti

Konstantin Şayne — Pop Leybel

Lee Patrick — notöğri Madlen deb öylangan maşina egasi

Xitçok uzoq vaqtdan beri frantsuz yozuvçilari Boileau va Narcejacning ijodiga qiziqib yurardi. U ularning «Uni yöqotişgan» romanini ekranlaştiriş huquqini sotib olişga behuda urindi; uni undan oldin egallagan frantsuz rejissyori Anri-Jorj Klouzo şu syujet asosida «Diavolitsy» (1954) klassik trillerini suratga oldi. «Öluler dunyosidan» romani frantsuz mualliflari tomonidan aynan Xitçok uçun yozilgan degan keng tarqalgan fikrni Narcejacning özi tasdiqlamaydi. Romanning syujeti XIX asr oxirida maşhur bölgan «Ölik Bryugge» qissasi bilan hamohangdir.

Ish nomi Darkling I Listen bölgan film uçun ssenariy maşhur dramaturg Maksvell Andersonga topşirildi. Xitçok natijadan qoniqmadi va yordam uçun professional ssenariynavis Alek Koppelga murojaat qildi. Uning taklif qilgan variant ham çiqindi qutisiga taşlandi.

Uçinçi variantni Samuel Teylor (1912—2000) tayyorladi, uni Xitçokka San-Fransisko topografiyasini yaxşi biladigan mutaxassis sifatida tavsiya qilişgan edi. Rejissyorga uning filmni Frisko böylab bir turdagi qöllanmaga aylantiriş ğoyasi yoqdi. Aynan şu bosqiçda «Öluler orasidan» (From Among the Dead) ssenariysida tomoşabinlarga yoqqan Midj obrazi paydo böldi. Teylorning eʼtirozlariga qaramay, Koppelga yakuniy ssenariyda uning işlanmalari saqlanib qolganini isbotlaşga muvaffaq böldi. Titrlarda ikkalasi ham ssenariy muallifi sifatida körsatilgan.

Truffo bilan suhbatda Xitçok Madlen/Judi rolini oldingi filmida boş rolni ijro etgan Vera Mayls uçun möljallaganini aytdi. Rejissyor kutilmaganda kasalxonaga tuşib qolgaç, suratga oliş töxtatildi va Mayls homilador bölib qoldi. Kasalxonadan çiqqaç, Xitçokka unga tezda örin bosuvçi topişga töğri keldi. Columbia Pictures studiyasi Kim Novakning (studiya bilan şartnoma bilan boğlangan) filmda iştirok etişiga, James Stewart uning bilan «Qönğiroq, kitob va şam» komediyasida birga öynaşi şarti bilan rozi böldi. Truffo bilan öşa suhbatda rejissyor filmning tomoşabinlar orasida muvaffaqiyat qozonmaganining sababi sifatida Stewartning katta yoşini körsatadi: u Novakdan aynan ikki baravar katta bölgani uçun uning sevgilisi rolini zörğa kötarardi. Şunga qaramay, Xitçok allaqaçon Stewart bilan bir neça marta işlagan va uning tomoşabin özini boğlay oladigan oddiy amerikalik kўçadagi odam qiyofasini qadrlagan. Unga Stewart bilan işlaş yoqardi, çunki u ortiqça savol bermasdan rejissyorning körsatmalarini bajarardi.

«Miss Novak suratga oliş maydonçasiga öz ğoyalarining töliq töplamini olib keldi, buni men yoqtirmayman», — deb ğazablanardi Xitçok. U aktrisadan böş, heç narsani ifodalamaydigan nigoh talab qilardi: «Unga biror narsa çizilgandan köra, toza qoğozni tasavvur qiliş osonroq». Novakning eslaşiça, rejissyor uning oldindan tanlangan obraziga, soçining ozodaligiga «telbalarça» boğlangan edi. Öşa paytda noqulay, eskirgan libослар unga kamzul kabi tuyulardi, faqat keyinroq u tuşundiki, psixologik noqulaylik uning qahramonining asosiy xususiyati ekan, çunki u «boşqa birovning terisiga kirişga» harakat qiladi. Judining oddiy vulgarligini taʼkidlaş uçun u suratga oliş davomida sutyen kiymasdi. Dastlabki tanqidçilarning Kim Novakning kamerada qotib qolganligi haqidagi şikoyatlari, uning qotib qolganligi hatto qahramoniga yaraşişi haqidagi anglaşga almaşdi: filmning birinçi yarmida u statuya kabi turişga majbur, ikkinçi yarmida esa noörin harakat bilan sirini oşkor qilib qöyişdan qörqadi.

Film 1957-yil 30-sentabrdan 19-dekabrgaça San-Fransiskoda va Gollivuddagi Paramount Pictures studiyasida suratga olingan. Xitçokka San-Xuan-Bautista missiyasining minorasi yetarliça taʼsirli tuyulmadi, şuning uçun studiyada unga kerakli balandlikdagi nusxa qurildi. Zinapoyadagi sahnalar ham studiya pavilyonida suratga olingan. Madlenning kulrang kostyumi ruhiy noqulaylik nuqtai nazaridan tanlangan edi (sarğiş soçli ayollar bu rangni deyarli kiymaydi).

Operator texnikasi nuqtai nazaridan eng qiyin narsa Skottining zinapoyadan pastga qaraşidagi maşhur «boş aylanişi» kadrini oliş edi. Vertikal suratga oliş kötariş moslamasini talab qilardi, bu esa köz tegmaydigan darajada qimmatga tuşardi. «Nega zinapoyaning maketini yotqizib, undan uzoqlaşib suratga olmaslik kerak? Kötariş moslamasi ham kerak bölmaydi», — deb mulohaza yuritdi Xitçok. Uşbu sahnada birinçi marta qöllanilgan zum-obyektiv va kameraning orqaga siljişi birikmasi kinematografiyada «vertigo» yoki «transtrav» effekti — «kengayuvçi fazo» effekti nomini oldi. Bunda fazo bir vaqtning özida yaqinlaşadi va uzoqlaşadi, göyo kabus mantiqiga böysunayotgandek.

Xitçokning Madlenning ölimi holatlarini jönatilmagan xatda oçiş ğoyasi filmni yaratuvçilar orasida uzoq bahslarga sabab böldi (deyarli filmning örtasida). Bu kitob va ssenariydan sezilarli çekiniş edi. «Saspens ustasi» haqiqiy keskinlik faqat tomoşabin qahramon bilmaydigan narsalarni bir oz köproq bilganda paydo bölişiga işonç hosil qilgan edi. Xitçokning talabiga binoan studiya rahbariyatiga filmning ikki versiyasi ham taqdim etildi va jönatilmagan xatli versiya yakuniy daqiqada «yaşil çiroq» oldi.

Filmning oçilişidagi afsonaviy, öz davri uçun yangilikbop titrlarni Sol Bass işlab çiqqan. Titrlarning dastlabki soniyalaridanoq filmga köriş, tuşiş, spiral kabi asosiy motivlar kiritiladi. Titrlardagi ayol yuzi Kim Novakniki emas. Uşbu titrlar asosida afişalar işlab çiqilgan.

Filmning birinçi kadri deyarli abstrakt: tungi şahar fonidagi gorizontal çiziq. Tomlar böylab quviş sahnasi ziç ekspozitsiya vazifasini bajaradi va tomoşabinga barça kiriş maʼlumotlarini qisqa şaklda beradi — harakat qayerda bölayotgani, boş qahramon nima bilan şuğullanişi, uning ruhiy jarohatining bevosita sababi va isteʼfosi nima ekani. Balandlikdan tuşiş motivi Xitçokning köplab filmlarida mavjud. «Vertigo»da qahramon bu holatdan qanday çiqqanligi aytilmaydi; tomoşabinga hatto butun film davomida u osilgan holatda qolayotgandek tuyulişi mumkin (buni Robin Vud taʼkidlagan).

Filmning oxirida titrlar umuman yöq. Skotti (va tomoşabinlar) Judining ölimidan şoklanganda (qahramonlarning baxtdan baxtsizlikka keskin ötişi), Xitçok parda tuşiradi. «Film eng keskin notada tugaşi kerak: maftunkor qoronği tasvirlar böş ekranning oqligida tösatdan porlaydi». Köpçilik boş qahramonning keyingi xatti-harakatini öylab topişga urinadi. Yovuz Elsterning taqdiri ham noaniq qolgan, bu esa Heys kodeksi tarafdorlarining (har qanday filmda jinoyatçi munosib jazosini olişi kerakligini talab qilgan) noroziligiga sabab bölgan.

Tsenzura qiyinçiliklari yuz bergan taqdirda ehtiyot sifatida epilog tayyorlangan (Wayback Machineʼdagi 2017-yil 1-iyundagi arxiv nusxasi): Judi ölganidan keyin detektiv Midjning kvartirasiga qaytadi, Midj esa Elsterni politsiya taʼqib qilayotgani haqidagi radioxabarlarni taranglik bilan tinglayapti. Ular jim holda tungi şaharga qarab turişadi. Şuni nazarda tutiş mumkinki, Skotti kasalligidan davolanadi va endi Midj bilan birga böladi. Bu sahna zamonaviy DVD naşrlariga bonus sifatida kiritilgan.

«Vertigo» filmining musiqasi Bernard Herrmannning eng maşhur asarlaridan biridir. Uning uçun boşlanğiç nuqta «Tristan va Izolda» operasidagi «Sevgi va ölim qöşiği» bölgan.

Xitçokning filmi haqida — obsessiya, yaʼni boşlanğiç nuqtaga qayta-qayta, doira böylab qaytiş haqida. Musiqa ham doiralar va spirallarga asoslangan — istaklarning bajarilişi umidsizlik bilan almaşinadi.

Filmning premyerasi 1958-yil 9-mayda San-Fransiskoda bölib ötdi. Öşa paytda u ança sovuq qabul qilindi. Los Angeles Times gazetasi Xitçok anʼanaviy detektiv hikoyani «çözib yuborgani»dan şikoyat qildi, bu esa unda «böşliqlar» paydo bölişiga sabab bölgan. Variety şarhlovçisi rejissyorning «mahoratini» qayd etgan holda, voqealarning sekin rivojlanişidan ğazablangan. Bosli Krauzer (The New York Times) syujetning mutlaqo işonçsizligidan hayratda qoldi. Film Amerika kinoakademiyasining mukofotiga atigi ikkita ikkinçi darajali (texnik) nominatsiyada tavsiya qilingan.

Baxtli yeçim yöqligi va umumiy pessimistik ruhi tufayli «Vertigo» tomoşabinlar orasida maşhurligi böyiça Xitçokning keyingi ikki asari — «Psixo» va «Şimolga, şimoli-ğarbga» dan sezilarli darajada orqada qoldi. Bu filmda adabiy va teatral jihatdan qabul qila olmaydigan, vizual yönalişga ega bölmagan tanqidçilar uçun köp narsa bor. Syujetdagi nomuvofiqliklarni taʼkidlaşdan taşqari, «boşlanğiç dialog sunʼiy ravişda maʼlumotli va aqlga siğmaydigan darajada çözilgan; aktyorlar tekis va közga taşlanuvçi öynaydi, balkonning 45-qatoriga möljallab; dialoglar ifodasiz va adabiy isteʼdodi bölmagan odam tomonidan yozilgan» degan şikoyatlar ham uçraydi.

Film çiqqanidan keyingi birinçi ön yil davomida u rejissyorning boşqa asarlari orasida «örtaça» sifatida qaralgan. Uni boşqa barça Xitçok asarlaridan yuqoriroq qöyiş birinçi bölib taniqli Xitçok ijodi mutaxassisi Robin Vud tomonidan qilingan. Filmning huquqlarini rejissyorning özi sotib olgan va turli huquqiy qiyinçiliklar tufayli film uzoq vaqt davomida na televideniyeda, na kinoteatrlarda körsatilgan. Yangi avlod tomoşabinlari «Vertigo»ni faqat 1985-yilda baholay olişdi. «Xitçokning nomaʼlum şedevri» kinotanqidçilar tomonidan zavq bilan qabul qilindi. Bu Xitçokning Milliy reyestrga kiritilgan eng ahamiyatli filmlaridan birinçisi böldi (mavjudligining birinçi yilida).

2012-yil avgust oyida Britaniya kino instituti jurnali Sight & Sound har 10 yilda bir marta ötkaziladigan dunyodagi eng yirik kinotanqidçilar sörovi natijalarini eʼlon qildi. Uning natijalariga köra, Xitçokning filmi yarim asrdan keyin birinçi marta «Grajdanin Keyn»ni barça davrlar va xalqlarning eng buyuk filmi örnidan tuşirdi. J. Xoberman buni şunday izohlaydi: har bir kinoixlos Skottida özini taniydi, çunki «Vertigo» — filmlar filmi, tasvirga umidsiz, obsessiv muhabbat, obrazni bir xil fetişlaştiriş haqidagi film.

1983-yilda «Vertigo» filmi tozalaş va restavratsiyadan keyin birinçi marta qayta naşr etilgan va 35 millimetrli kinolentada stereo tovuş bilan qayta prokatga çiqarilgan. 1996-yilda uzoq davom etgan restavratsiyadan söng «Vertigo» yana prokatga çiqarildi, bu restavratsiya köp bahslarga sabab böldi. Robert Harris va James Katz rahbarligida söngan Technicolor rangi tuzatildi va butun ovoz yöli DTS formatida deyarli qayta yozildi. Filmni tuşuniş uçun muhim bölgan zumrad-yaşil rang Madlenning avtomobili emalidan namuna olingan holda, Ford Motor Company arxividan olingan asosda qayta tiklandi. Restavratsiyaning puxtaligiga qaramay, unga qarşi çiqqanlar ham bölgan va ular Katz va Harrisni rejissyor ğoyasini buzişda ayblaşgan.

Xitçokda köpinça bölganidek, «Vertigo»ning fabulasi tomoşabin kutganlariga va janr qoidalariga zid qurilgan. Triller qonunlariga xilof ravişda «Vertigo»da faqat bitta dinamik sahna bor va u ham boşida joylaşgan. Anʼanaviy detektiv qoidalariga zid ravişda, sirlarni oçuvçi qahramon qotillik sodir etilganini oxirigaça bilmaydi, şuning uçun u qotillikni tergov qilmaydi. Xuddi şunday, Xitçok klassik Gollivud konvensiyalaridan voz keçib, yovuzga jazosiz qolişga ruxsat beradi. «Psixo»dagi kabi, boş qahramon ham filmning örtasida halok böladi. Filmning birinçi 40 daqiqasida u birorta söz ham aytmaydi, şu bilan birga uning yuzi faqat bir marta yaqindan körsatiladi. Novakning qahramonidagi ikkiyuzlamaçilik filmning uçdan bir qismi qolganda oçiladi, bu rejissyorning tomoşabin qahramonlardan köproq narsani bilişi kerakligi haqidagi eʼtiqodiga mos keladi — aynan şu saspens yaratadi.

Filmning örtasidagi Madlenning ölimi şoki, siz yanada ajoyibroq narsani anglaganingizda tarqaladi: u özining haqiqiy ismi bilan yaşaydi va dökonda oddiy sotuvçi bölib işlaydi. Madlenning çinnidan yasalgan qöğirçoği, bu vulgar va öz haqiqatida böysunmaydigan jonzot bölib jonlanganidan köra, ölik bölgani yaxşiroqdek tuyuladi. Biz Judining yaşirin fikrlarini bilib olamiz, biz bilişni istamagan narsalarni bilamiz. Bizga jinoiy intrigani oçib berişadi, bu haqda eşitişni istamaymiz. Bizga u haqiqatan ham Skottini sevişini tuşuntirişadi va şunda tuşunamizki, u seviliş uçun dunyodagi hamma narsani qiladi.

Filmning birinçi tanqidçilariga ham Xitçok mezonlari böyiça ham «Vertigo» syujetining haqiqatga yaqinligi şubhali bölgani darhol közga taşlangan. Fabulaning absurdligi haqidagi fikrga deyarli barça film haqida yozuvçilar, şuningdek, rejissyorning özi ham qöşiladi: «Er xotinidan qutulmoqçi edi, uni qönğiroq minorasidan itarib taşlab — lekin u Jeyms Styuartning zinapoyani bosib çiqa olmasligini qayerdan bilardi? Çunki uning boşi aylanadimi? Bunga umid qiliş mumkinmidi!» Xitçok şu holatda uni «fabula emas, balki tarixning vizual talqini» qiziqtirganini taʼkidlaydi.

Filmning muxlislari şunday fikrda: bunday filmning syujetidagi noaniqlikka ayblaş — «Andalusiya iti»ni mantiqsizlikda, qadimgi yunon afsonalarini esa realistik emasligida ayblaşga öxşaydi. Haqiqatan ham, Skotti va Madlen obrazlari ortida nafaqat xususiy detektiv va halokatli ayol (har qanday noirning ikki muqarrar qahramoni), balki vaqtdan taşqari mifologemalar ham körinadi — Pigmalion va Galateya, Tristan va Izolda, Orfey va Evridika. Qahramonlarning xulqida şunçalik tuşga öxşaş narsa borki, Skotti uy tomida osilib yoki pastga tuşib ketayotganda barça tasvirlangan voqealar unga tuşida köringan, degan taxmin ilgari surilgan.

«Vertigo»ning dramatik tuzilişi minimalizmga xos. Harakatdagi şaxslar jami törttadir: ulardan ikkitasi asosiy (erkak va ayol — Skotti va Madlen/Judi), ikkitasi ikkinçi darajali (erkak va ayol — Elster va Midj). Filmning sönggi uçdan birida ekranda faqat ikki kişi qoladi — Skotti va Judi. Qahramonlarning har birida tomoşabinga uning haqiqiy tabiatini maʼlum vaqtgaça yaşiradigan «ijtimoiy» niqob bor. Psixoanalizning tarafdorlari barça ayol personajlarni Skottining onasining proeksiyalari sifatida talqin qiladi: Ким Novak qahramonining ilohiy, erişib bölmas Madlen va «şafqatsiz xotin» Judiga bölinişi Madonna va fohişa kompleksining namoyoni sifatida talqin qilinadi, uni hali Freyd ham tasvirlagan. Midj — onaning yana bir ipostasi: öğlining uyga qaytişini doimiy kutiş va ğamxörlik. Ona mavzusi va uning bolaning psixikasiga kuçaygan taʼsiri Xitçok tomonidan «Psixo» — «Quşlar» — «Marni» trilogiyasida rivojlantiriladi.

Filmda Skottining ötmişi haqida deyarli maʼlumot yöq, bu tomoşabinning uning bilan özini boğlaşini osonlaştiradi. 50 yoşga yetgan Skotti köp jihatdan «toza taxta» bölib qoladi. U Xitçokning ruhiy oğişlarga ega boş qahramonlari qatorini davom ettiradi — ular atrofdagilar va özlari uçun ham sezilmaydi. Butun film uning ruhiy holatini taşxis qiliş sifatida tuşunilişi mumkin. Uning eng yaqin ötmişdoşi — «Deraza ortidagi hovli» filmidagi Jeff, uni ham aynan Styuart öynagan. Jeff va Skottining kasbi baxtsizliklar va ölim bilan boğliq. Filmlar davomida maʼlum böladiki, ularning bu mavzularga qiziqişi kasbiy emas, balki irratsional xarakterga ega — bu ularning şaxsiyatining çuqur yaşirin, sirli qismidir. Jeffning erkin va muvaffaqiyatli şaxsi ortida jinsiy aloqadan qörqiş va vuayerizm yaşirin, Skottining balandlikdan qörqişi ortida esa haqiqiy ayol bilan yaqinlikdan qörqiş yotadi, bu uzoq ötmişdagi erişib bölmas ideal maʼbudaga siğinişga aylanadi:

«Meni qahramonning ölik ayolni boşqa, tirik ayol yordamida tiklaşga urinişi öziga tortdi. Styuartning marhumani kinematografik tarzda qayta tiklaşga urinişlari şunday körsatilganki, göyo u ayolni kiydirmayapti, aksinça yeçintirayapti, oddiy mantiq körsatganidek. Oddiyroq qilib aytganda, erkak ölik ayol bilan yotişni xohlaydi. Bu öziga xos nekrofiliya».

Novakning qahramoni boşidanoq profilda, harakatsiz, qabr haykaliga öxşab eski uslubdagi kiyimlarda körsatilgan. Skottining unga bölgan muhabbati sunʼiy gullar dökonida va qabristonda paydo böladi. Boşidanoq bu ehtiros ölim bilan uzviy boğlangan. Tasodif emaski, barça romantik sahnalarga Vagnerning Liebestod («Ölim içidagi sevgi») operasidagi romantik kuy va yaşil-xira, boşqa dunyoga oid tuman hamrohlik qiladi. Skottining Judini Madlenga aylantirişga urinişlari nafaqat erkakning tirik ayolni orzuga aylantirişga bölgan öz-özidan, bajarib bölmaydigan istagidan, balki özini qotil deb hisoblaydigan, şu orqali uni yeb turgan aybni yuviş uçun qurbonni tiriltirişga intilayotgan odamning intilişidan ham kelib çiqadi.

Aktrisa Kim Novak aytişiça, filmda uni Judining qarşiligi, «maʼlum maʼnoda men edim» deb öylangan qarşilik, yaʼni uni haşamatli, deyarli kinoga oid qahramon qilib «yasaşlariga» qarşilik qilişi jalb qilgan. Uning qahramoni dunyodagi hamma narsadan köra sevilişni xohlaydi va şu sababli «qayta yasalişiga» rozi böladi. Uning uçun asosiy savol: «Agar men u bölsam, meni sevasizmi?»

Xitçok Madlenning ölimi sirini filmning oxiridan ança oldin oçgani tufayli, tomoşabin Judining harakatlari sabablarini tuşunadi va beixtiyor unga hamdard bölib qoladi. Yirtqiç örniga u qurbon sifatida qabul qilinadi. Agar bu sodir bölmasa va tomoşabin Judida faqat obʼektni körişda davom etsa, u Skottidan kam farq qiladi, yaʼni faqat narsalarning taşqi tomonini qabul qila oladi.

Judi obrazining fojiaviyligi şundaki, u turli yönalişdagi istaklar orasida parçalanadi. Bir tomondan, u foş bölişdan qörqadi, aniqroği, Skotti Madlenning ölimidagi iştirokini bilganda sevgisini yöqotişdan qörqadi. Boşqa tomondan, u foş etilişni xohlaydi, sevgan odamiga özi va u sevadigan Madlen bir xil yuz ekanini tuşuntirişni istaydi. Ehtimol, aynan şu sabab bilan Skotti bilan yaqinlaşgandan keyin u Madlenning kimligini şubhasiz foş qiladigan öşa taqinçoqni taqişga urinadi. Biroq Skotti uçun dökondagi oddiy sotuvçi qiz — sevgan odamining obrazini yasaş uçun xom aşyo xolos. U Judini Madlenga aylantiriş orqali uning şaxsini öldirayotganini sezmaydi. Hatto «aylaniş» amalga oşgandan keyin ham, bu faqat aldov, faqat illyuziya ekanligi haqidagi fikrdan qutula olmaydi.