The Girl with the Dragon Tattoo

Ajdar tatuirovkali qiz (ingl. *The Girl with the Dragon Tattoo*) 2011-yilda çiqqan mistik triller bölib, neo-noir uslubida suratga olingan. Bu Devid Finçernning töqqizinçi töliq metrajli filmi. Stiven Zaillian ssenariysi asosida, şved yozuvçisi Stig Larssonning 2005-yilda yozilgan xuddi şu nomli romani böyiça yaratilgan. Boş rollarda Daniel Creyg jurnalist Mikael Blumkvist va Rooney Mara Lisbet Salander rollarini ijro etgan. Film boy oilaning qizi 40 yil oldin yöqolgani haqidagi tergovni hikoya qiladi. Blumkvist tergovda kompyuter xakeri Lisbet Salanderdan yordam söraydi.

Sony Pictures Entertainment kompaniyasi filmni işlab çiqişni 2009-yilda boşladi. Film AQŞ, Buyuk Britaniya, Şvetsiya va Germaniya hamkorligida suratga olindi. Kompaniyaga romanga huquq oliş hamda Zaillianni va Finçernni jalb qiliş uçun bir neça oy kerak böldi. Boş rollarga tanlov çarçatuvçi va keskin keçdi. Creyg jadval bilan boğliq ziddiyatlarga duç keldi, Lisbet Salander roli uçun esa bir neça aktrisa körib çiqildi. Ssenariy ustida olti oydan köproq işlandi, şu jumladan romanni tahlil qilişga uç oy sarflandi.

Film premyerasi 2011-yil 12-dekabrda Londondagi Odeon Leicester Square kinoteatrida bölib ötdi. AQŞda esa u 21-dekabrda Sony Pictures Releasing tomonidan prokatga çiqarildi. Film tanqidiy va tijoriy jihatdan muvaffaqiyatli böldi. Prokatda 232,6 million dollar yiğdi, byudjeti 90 million dollar edi. Tanqidçilar Creyg va Maraning öyinini, Finçernning rejissyorligini, musiqani, filmning ohangini va vizual effektlarni yuqori baholadi. Film Milliy şarhlaş kengaşi tomonidan 2011-yilning eng yaxşi önta filmidan biri deb topildi. U köplab mukofotlarga nomzod böldi va boşqalar qatorida 84-“Oskar” marosimida eng yaxşi montaj uçun “Oskar” mukofotini qölga kiritdi. Mara öyini uçun esa eng yaxşi ayol roli nominatsiyasida “Oskar”ga nomzod böldi.

Yumşoq reboot va davomi «Örgimçak törida qolgan qiz» 2018-yil oktabrida çiqarildi.

Daniel Creyg — Mikael Blumkvist, tergovçi jurnalist va şved «Millennium» jurnali hammuallifi. U Henrik Vangerning nevarasi bölgan qiz Harrietning yöqolişi işini öz zimmasiga oladi. Blumkvist hokimiyat tuzilmalaridagi korrupsiya va suiisteʼmollarni foş etişga bağişlangan va «juda uzoqqa boriş» moyilligi tufayli şov-şuvli şuhrat qozongan.

Rooney Mara — Lisbet Salander, bolaligidan jiddiy ruhiy va jinsiy zöravonlikni boşidan keçirgan asotsial kompyuter xakeri. Bu qahramon «zaif qurbon, qasos oluvçiga aylangan» şaxs sifatida tavsiflanadi. U Lara Kroftning qatʼiyatliligi va Spokning «sentimentallikdan xoli, sovuqqon aql»ini birlaştiradi. Devid Fincher Salanderning ekssentrik tabiatini çinakam maftunkor deb topgan va şunday degan: «U muammolarni qanday hal qilişi, nimaga çidaşga tayyor ekanini qanday belgilaşi — bunda bizning özimizning yaşirin istaklarimiz gavdalanadi. Lekin uning boşqa tomonlari ham bor».

Christopher Plummer — Henrik Vanger, «Vanger Industries» korporatsiyasining nafaqaga çiqqan rahbari. U oilasi işlari böyiça keng tergov boşlaydi, nevarasi Harrietning nima bölganini aniqlaşni umid qiladi. U oilasini özi «nosoz» deb atasa-da, Plummer qahramoni haqida şunday degan: «Men bu çol bilan birga bölişni yaxşi köraman va unga hamdardman. Aslida u kitobdagi eng yoqimli çol. Boşqa barça qahramonlar maʼlum şubhalarni uyğotadi va oxirigaça bu noaniqlikni saqlab qoladi. Keksa Vangerning esa aniq, töğri xulq-atvor çiziği bor va oxir-oqibat u öz maqsadiga erişadi». Plummer qahramoniga kitobdagi Henrik obrazida yetişmayotgan kinoya sifatini berişga intilgan. «Menimça, bu çol aynan şunday bölişi kerak edi, — deb mulohaza yuritgan aktyor, — çunki u juda nozik odam… katta hokimiyatga örganib qolgan. Demak, odamlar bilan muomalada u mahoratli bölişi, juda hazilkaş va suhbatdoşini öziga yoqtira oladigan bölişi kerak». Yoş Henrik Vanger rolini Julian Sands ijro etgan.

Stellan Skarsgård — Martin Vanger, Henrikning jiyani va «Vanger Industries» kompaniyasining hozirgi boş direktori. Skarsgårdni bu qahramonning ikkiyuzlamaçi tabiati jalb qilgan. Şuningdek, uni qahramonni «ikki mutlaqo turli usulda» körsatiş imkoniyati ham qiziqtirgan. Martinning «juda murakkab» va «çalkaş» şaxsi haqida gapirar ekan, şved aktyori şunday degan: «U juda yoqimli bölişi mumkin, lekin filmning turli paytlarida butunlay boşqa odamga öxşab qolişi mumkin». Fincher bilan muhokamalar davomida rejissyor Skarsgård Martinni kitob manbasiga tayanmasdan öynaşini istagan.

Robin Wright — Erika Berger, Blumkvistning ish şerigi va «Millennium» jurnalining boş muharriri. U baʼzan Blumkvistning sevgilisi ham bölib turadi.

Stephen Bakoff — Dirk Frode, «Vanger Industries» boş yuriskonsulti.

Geraldine James — Cecilia Vanger.

Joely Richardson — Anita Vanger / Harriet Vanger, uzoq yillardan beri yöqolgan Henrikning nevarasi bölgan qiz, u amakivaççasi Anita sifatida yaşirinib yurgan. Uşbu «murakkab» qahramon ustida işlar ekan, Richardson Finçernning undan «yanada qoronği, ötkir» obraz talab qilganini eslagan, heç qanday bezaksiz, «yeçim yoki şifo» hissisiz. «Agar sen yeçim yoki şifo tomon oğişni boşlagan bölsang ham, u baribir obrazning ötkir va qoronği bölib qolişini talab qilardi. Bu filmning dunyosida töğri çiziqli hissiyotlar yöq». Yoş Harriet Vangerni Moa Garpendal öynagan.

Joel Kinnaman — Krister Malm.

Yorick van Wageningen — Nils Bjurman, Salanderning vasiysi, uni jinsiy zöravonlikka solgan şaxs. Fincher bu qahramon oddiy antagonistdan köra yomonroq bölişini istagan, şu bilan birga «burmali möylovini buraydigan qinğir feʼlli yovuz odam» stereotipidan qoçişni maqsad qilgan. Fincher Van Wageningenni «tölaqonli şaxs» va «ajoyib» ustaga ega köp qirrali aktyor deb hisoblagan. «U öz öyinini Bjurmanning fikrlaş mantiği asosida qurdi va uning ruhida öşa qaynoq, qoronği zulmat botqoğini topdi», — degan Fincher. Aynan Bjurman psixikasining köp qirraliligi Van Wageningenni bu rolni ijro etişga undagan asosiy sabab bölgan. Gollandiyalik aktyor şunday degan: «Bu qahramon köp narsani boşidan keçiradi va men özim ham buning hammasidan ötişni xohlaymanmi, töliq işonçim yöq edi. Dastlab men Devid Fincher bilan işlaş imkoniyatidan quvonç va bu qahramon ilhomlantirgan dahşat örtasida turgandim. Oxir-oqibat esa ikkala hissni ham işimda işlatişga muvaffaq böldim. Ikkimiz ham eng qiziqarli yeçim Bjurmanni qisman mehribon körinadigan odam sifatida körsatiş ekaniga kelişdik. Asosiy qiyinçilik bu odamda dahşatli şafqatsizlikni topiş emas, balki unda insoniy tomonni topiş edi».

Donald Sumpter — Gustav Morell.

Goran Višnjić — Dragan Armanskiy.

Moa Garpendal (ingl. Moa Garpendal) — Harriet Vanger.

Julian Sands — yoş Henrik Vanger.

David Dencik — yoş Morell.

Gustaf Hammarsten — yoş Harald.

Josefin Asplund — Pernilla Blumkvist, Mikaelning qizi.

Embeth Davidtz — Annika Blumkvist Giannini.

Alan Dale — inspektor Isaksson.

Elodie Yung — Miriam Wu.

Kristin Adams — Barbados telejurnalisti.

Uşbu filmdan biroz oldin, 2009-yilda premyerasi bölgan şved «Ajdar tatuirovkali qiz» surati suratga olingan. Bu film AQŞ prokatida 2010-yil 19-martda çiqarilgan.

Prodyuser Scott Rudin 2010-yil aprel oyida Finçernni yangi ekranizatsiya rejissyori etib tasdiqladi. Fincher darhol loyiha qattiq prokat toifasiga kirişini eʼlon qildi, çunki keng auditoriyani jalb qiliş uçun u kitob uçun muhim bölgan jinsiy zöravonlik, incest va qiynoq mavzularini yumşatişni niyat qilmagan.

Daniel Creyg Mikael Blumkvist rolini George Clooney, Johnny Depp, Viggo Mortensen va Brad Pitt bilan raqobatlaşib talab qildi. 2010-yil 26-iyulda u bu rolni oldi (jurnalistni keyingi ikki filmda ham öynaş şarti bilan). Suratga oliş jadvalidagi dastlabki xavotirlar «Cowboys & Aliens» (2011) va «007: Skyfall» (2012) filmlari ishi bilan boğliq edi, bu Creyg tanlovda iştirok etişni keçiktirişga majbur qildi. «007: Skyfall» loyihasi atrofidagi noaniqlik, Metro-Goldwyn-Mayer studiyasining bankrotligidan keyin, Sony Pictures Entertainment va DreamWorks jadvalni kelişib oldi va Creyg rozi böldi. Britaniyalik aktyor oğirlaşişi va Stokgolmning kosmopolit madaniy muhitiga mos neytral aksent işlatişi kerak edi. Kitobni uning atrofidagi «dastlabki şov-şuv» paytida öqigan Creyg şunday degan: «Bu şunday kitoblardan biriki, undan uzilib bölmaydi»… «Darhol nimadir yomon bölişi kerakligi his qilinadi va menimça, bu kitoblar öquvçilarni şunçalik öziga tortişining sababi ham şunda».

Lisbet Salander rolidagi tanlov köplab maşhur nomzodlar bilan murakkablaşdi: Emily Browning, Eva Green, Anne Hathaway, Scarlett Johansson, Keira Knightley, Jennifer Lawrence, Carey Mulligan, Elliot Page, Natalie Portman, Léa Seydoux, Vanessa Hudgens, Sophie Lowe, Sarah Snook, Kristen Stewart, Olivia Thirlby, Mia Wasikowska, Emma Watson, Evan Rachel Wood va Jolande Fissers. Lowe, Rooney Mara, Seydoux va Snook oxirgi tört nomzod edi. Şov-şuvga qaramay, baʼzilari vaqtinçalik majburiyatlar va past haq sababli tanlovdan voz keçdi. 2010-yil 16-avgustda Rooney Mara Lisbet Salander rolini oldi. U oldin Finçernning «Ijtimoiy tarmoq» filmida işlagan edi. Rejissyor aktrisaning yoş qiyofasini yoqtirsa-da, dastlab uni Salanderning asotsial xulq-atvoriga moslaştirişda qiynalgan, bu uning oldingi rolidagi vakolatli Erika Albrightdan keskin farq qilgan. Mara Salander böliş uçun köplab taşqi özgarişlarni boşdan keçirdi. Uning soçlari qora rangga böyalib, turli notekis nuqtalarda qirqildi, göyo ularni özi qirqqandek taassurot qoldirdi. Uning provokatsion qiyofasiga qöşimça ravişda, W jurnalidan Lynn Hirsçberg uni «yetmişinçi yillar pank-yigitining va sakkizinçi yillarning dahşatli gotikasining, sadomazoxizm vasvasaçisining aralaşmasi» deb taʼriflagan. Mara rasmiy körsatuvda qatnaşdi va Fincher uni Los-Anjeles metrosida suratga oldi, şunda Sony Pictures rahbarlariga uni işonçli tanlov ekaniga işontiriş uçun. Fincher tasdiqlagan reja böyiça Rooney Mara bir kun içida ssenariyga köra kerak bölgan barça joylarga (burun va lablardan taşqari) pirsing qildirdi, garçi u oldin hatto sirğa ham taqmagan edi.

Filmni suratga oliş 2010-yil sentabrida Stokgolmda boşlandi. Uç haftalik suratga olişdan söng, Fredrik Bakkar şaxsiy sabablarga köra operator lavozimini tark etdi. Uning örnini Fincher bilan oldin köp marta işlagan Jeff Cronenweth egalladi. 2010-yil dekabrida suratga oliş guruhi Surixda davom ettirildi. Rojdestvodan keyin suratga oliş Los-Anjelesdagi studiyalarda ötkazildi, bahorgi sahnalar esa Şvetsiyada qayta suratga olindi.

Asosiy maqola: The Girl with the Dragon Tattoo (saundtrek)

Film saundtrekini Trent Reznor va Atticus Ross yozgan, ular oldingi Fincher ishi uçun musiqa uçun «Oskar» mukofotini olişgan. Reznorning rejalarida titrlarda taniş ohangdan foydalaniş yöq edi, biroq Fincher filmni Led Zeppelinning klassik «Immigrant Song» qöşiğining kaverversiyasi bilan boşlaşni taklif qildi. Uşbu trekdagi vokal Karen O ga tegişli. Yakuniy titrlarda Brian Ferryning «Is Your Love Strong Enough» balladasining kaverversiyasi yangraydi, uni Reznor va Ross jamoasi How to Destroy Angels ijro etgan.

Filmning eng dahşatli sahnalaridan birida Enyaning «Orinoco Flow» kuyçasining kutilmagan tanlovi tanqidçilar eʼtiborini tortdi, ulardan biri rejissyorning bu yeçimini «dahoga yaqin» deb atadi. Umuman olganda, saundtrekka 39 ta kompozitsiya kiradi.

Kiriş titrlari Jeyms Bond filmlari sarlavhalarini eslatuvçi yarim abstrakt roliklar fonida berilgan. Musiqiy fon sifatida zamonaviy «Immigrant Song» kaverversiyasi işlatilgan. Tanqidçilarga bu kiriş sahnasi Fincher öz karerasining boşida Madonna va Aerosmith kabi ijroçilar uçun suratga olgan musiqiy klipni eslatgan. Rejissyor jiddiy farq yöqligiga rozi böldi: «Xuddi şu vizual obrazlar, musiqaga moslab kesilgan». Bunday kuçli va zamonaviy boşlaniş («suyuq monoxromda dahşatli amorf tasavvur») keyingi filmning anʼanaviyligini soyada qoldiradi. Rolling Stone jurnalidan Peter Traversning fikriça, bu filmning eng yaxşi qismi, u tomoşabinga, ehtimol, juda köp narsani vaʼda qiladi.

Filmning jahon premyerasi 2011-yil 21-dekabrda bölib ötdi, Rossiyada esa 2012-yil 2-yanvarda. Şimoliy Yevropa mavzusidagi film Amerika tomoşabinlarini öziga jalb qila olmadi va katta byudjetiga qaramay, haftalik kassa reytingida birinçi öringa yaqinlaşa olmadi. Rossiyada film Yangi yildan keyin darhol debyut qildi va keç start olgani sababli Yangi yil relizlari orasida kassa böyiça faqat töqqizinçi örinni egalladi.

69-“Oltin globus” marosimida film ikki nominatsiyada taqdim etildi: «Eng yaxşi ayol roli — drama» (Rooney Mara) va «Eng yaxşi musiqa» (Trent Reznor va Atticus Ross), lekin ikkalasida ham mos ravişda Meryl Streep va Ludovic Bourcega yutqazdi. Bundan taşqari, film 84-“Oskar” marosimida 5 ta nominatsiyada tanlangan: eng yaxşi ayol roli (Rooney Mara), eng yaxşi operatorlik ishi (Jeff Cronenweth), eng yaxşi montaj (yagona haykalça), eng yaxşi ovoz va eng yaxşi ovoz montaji.