The Godfather Part II

«The Godfather Part II» (ingl. The Godfather Part II) — 1974-yilda Frensis Ford Kopolla rejissyorligida suratga olingan, Mario Puzoning «The Godfather» romani asosida qisman yaratilgan amerikan epik gangster drama filmi. Puzo Kopolla bilan birga ssenariy muallifi bölgan. Film ham «The Godfather» filmining davomi, ham prekveli bölib, ikki parallel dramani aks ettiradi: yangi Korleone oilasi donи Maykl Korleone (Al Paçino) oilaviy biznesni öldiriş suiqasdidan keyin himoya qiladi; prekvel esa uning otasi Vito Korleone (Robert De Niro) hayotini Sitsiliyadagi bolaligidan to Nyu-Yorkda oilaviy korxonasiga asos solişigaça kuzatadi. Aktyorlar tarkibiga şuningdek Robert Duvall, Diane Keaton, Talia Şire, Morgana King, John Cazale, Marianna Hill va Lee Strasberg kiradi.

Birinçi film muvaffaqiyatidan söng Paramount Pictures studiyasi davomni işlab çiqişni boşladi va köplab aktyorlar hamda ijodiy guruh qaytib keldi. Kopollaga köproq ijodiy nazorat berilgan edi; u birinçi filmga ham davom, ham prekvel böladigan asar yaratmoqçi böldi, u Vitoning yuksalişi va Maykl qulaşini hikoya qilişi kerak edi. Suratga oliş 1973-yil oktabrda boşlanib, 1974-yil iyunida yakunlandi. Film 1974-yil 12-dekabrda Nyu-Yorkda premyerasini ötkazdi, 20-dekabrda esa keng prokatga çiqdi; tanqidçilardan aralaş baholar oldi, biroq filmning obrösi tez orada yaxşilandi va u köp ötmay tanqidçilar tomonidan qayta baholaş obyektiga aylandi. Film AQŞ va Kanadada 48 mln dollar, butun dunyo böyiça esa 93 mln dollargaça yiğdi, byudjeti 13 mln dollar edi. U 11 ta «Oskar» mukofotiga nomzod böldi va eng yaxşi film uçun mukofot olgan birinçi davom böldi. Oltita ğalabaga eng yaxşi rejissyor uçun Kopolla, eng yaxşi ikkinçi rejadagi erkak roli uçun De Niro hamda eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy uçun Kopolla va Puzo sazovor bölişdi. Paçino «BAFTA» mukofotining eng yaxşi erkak roli nominatsiyasini oldi va «Oskar» hamda «Oltin globus»ga nomzod böldi.

Birinçi film singari, bu film ham, ayniqsa gangster kinosi janrida, katta taʼsirga ega bölib qolmoqda. U barça davrlarning eng buyuk filmlaridan biri hisoblanadi, şuningdek öz ötmişdoşidan ustun kelişi mumkin bölgan kam uçraydigan davom namunasi sanaladi. 1997-yilda Amerika kino instituti bu kartinani Amerika kinematografiyasi tarixidagi eng buyuk filmlar röyxatida 32-öringa qöydi va bu örinni 10 yil davomida saqlab qoldi. 1993-yilda film Milliy film reyestrida saqlab qoliş uçun tanlandi. Trilogiyaning yakuniy filmi «The Godfather Part III» esa 1990-yilda çiqarilgan.

Puzo ikkinçi qism uçun ssenariy yozişni 1971-yil dekabrida, birinçi qism çiqişidan oldin boşlagan; uning dastlabki nomi «Maykl Korleonening ölimi» edi. Kopollaning davom uçun ğoyasi «Vito Korleone oilasining yuksalişini uning öğli Maykl davridagi tanazzul bilan soliştiriş» edi… Men har doim ota va öğil haqida bir xil yoşda hikoya yozmoqçi edim. Ikkalasi ham öttizdan oşgan edi va men bu ikki hikoyani birlaştirgan bölardim… «Krestnыy otets»ni şunçaki qayta suratga olmaslik uçun men «Krestnыy otets 2»ga uşbu ikki tomonlama tuzilmani berdim, hikoyani ham ötmişda, ham hozirda kengaytirdim». Kopolla dastlab filmni Martin Skorseze suratga olişini xohlagan, ammo Paramount rad etgan. Kopolla öz şarhida Maykl Korleone va Frenki Pentendjelining Senat qömitasi tomonidan söroq qilinadigan sahnalari Jozef Valaçining federal tinglovlariga asoslanganini va Pentendjeli Valaçiga öxşaşini ham eslatgan.

Biroq ish boşlanmasdanoq deyarli töxtab qolgan edi: Paçinoning advokatlari Kopollaga aytişdi, aktyorning ssenariyga jiddiy eʼtirozlari bor va u iştirok etmaydi. Kopolla butun tunni ssenariyni qayta yozişga sarfladi, söngra uni körib çiqiş uçun Paçinoga berdi. Paçino maʼqulladi va ish davom etdi. Filmning dastlabki byudjeti 6 mln dollar edi, ammo xarajatlar 11 mln dollardan oşdi, Variety jurnali esa u 15 mln dollardan oşganini yozdi.

Ikkinçi filmga birinçi filmdagi baʼzi aktyorlar qaytmadi. Marlon Brando tuğilgan kun xotiralari sahnasida qatnaşişga dastlab rozi bölgan, ammo yomon his qilgani uçun suratga olişlarga kela olmagan. Şu kuni Kopolla sahnani qayta yozgan. Birinçi filmda Pit Klemensani öynagan Richard Kastellano ham qaytişdan boş tortdi, çunki u va prodyuserlar uning talablari böyiça kelişa olmadi — unga personaj dialoglarini yoziş huquqi berilişi kerak edi. Biroq bu daʼvoni Kastellanoning bevasi 1991-yilda «People» jurnaliga yozgan xatida rad etgan. Syujetdagi, dastlab hozirgi Klemensa uçun möljallangan rol keyinçalik Frenki Pentendjeli personaji bilan töldirildi, uni Maykl V. Gatsso ijro etdi.

Kopolla rolni Jeyms Kegnига taklif qildi, ammo u rad etdi. Jeyms Kaan tuğilgan kun xotiralari sahnasida Sonni rolini takrorlaşga rozi böldi, ammo u birinçi filmning butun ishi uçun olgan miqdorni, ikkinçi qismdagi bitta sahna uçun ham olişni talab qildi. Tinglovlar qömitasidagi senatorlarni öynaganlar orasida kinoprodyuser/rejissyor Rojer Korman, ssenariy muallifi/prodyuser Uilyam Bauers, prodyuser Fil Feldman va aktyor Piter Donat ham bor edi.

Suratga oliş 1973-yil 1-oktabrdan 1974-yil 19-iyungaça davom etdi. Kubada bölib ötadigan sahnalar Dominikana Respublikasining Santo-Domingo şahrida suratga olingan. «Gulf+Western» konglomerati, unga Paramount tegişli edi, Çarlz Bludorn Dominikana Respublikasi kino sanoatini rivojlantirişga qatʼiy kirişgan edi. Filmda körsatilgan sitsiliyalik şahar — Forza-dʼAgro edi.

Birinçi filmdan farqli ölaroq, Kopollaga işlab çiqariş ustidan deyarli töliq nazorat berildi. U öz şarhida bu suratga olişlarning juda silliq ötişiga olib kelganini aytdi, garçi bir neçta lokatsiya va ikki hikoya bitta filmda parallel ketayotgan bölsa ham. Kopolla 2002-yilda çiqarilgan DVD şarhida bu qarorini, yaʼni nomida «Part II» sözini işlatgan birinçi yirik amerikan filmi böliş qarorini muhokama qiladi. Dastlab Paramount qarşi çiqqan, çunki tomoşabinlar ularga allaqaçon körgan syujetning davomi qiziq bölmaydi deb hisoblagan. Ammo rejissyor ğalaba qozondi va filmning muvaffaqiyati raqamli davomlarning odatiy amaliyotiga asos soldi.

Relizga atigi uç hafta qolganda kinotanqidçilar va jurnalistlar ikkinçi qismni falokat deb eʼlon qilişdi. Vito va Maykl hikoyalarining kesişişi juda tez-tez bölib, tomoşabinlarga kuçli taassurot qoldirişga yetarli vaqt qoldirmagan. Kopolla va montajçilar syujet tuzilişini özgartiriş uçun montaj xonasiga qaytişdi, ammo işni öz vaqtida tugatolmadi va yakuniy sahnalar yomon ulangan holda qoldi.

Bu 1990-yillarning oxirigaça Technicolor singdiriş böyoq jarayoni yordamida tayyorlangan nusxalar bilan çiqarilgan oxirgi yirik amerikan filmi edi.

Film 1974-yil 12-dekabrda Nyu-Yorkda premyerasini ötkazdi, 1974-yil 20-dekabrda esa keng prokatga çiqdi.

Kopolla 1975-yilda amerikan televideniyesi uçun «The Godfather Saga» filmini yaratdi; u birinçi ikki filmni ularning suratga olinmagan kadrlari bilan birga xronologik tartibda birlaştirgan va NBC kanalidagi debyuti uçun şafqatsiz, jinsiy va nopok materialni yumşatgan edi (1977-yil 18-noyabr). 1981-yilda Paramount «Godfather Epic» boks-setini çiqardi, unda ham birinçi ikki film xronologik tartibda hikoya qilinadi, yana qöşimça sahnalar bilan, ammo teleeşittiriş sezgirligi uçun tahrirlanmagan. Kopolla 1992-yilda bu relizni uçinçi qismning kadrlari va yanada çiqarilmagan materiallar bilan yangilab, yana filmga qaytdi. «The Godfather: Trilogy 1901—1980» deb nomlangan bu uy relizi umumiy davomiyligi 583 daqiqa (9 soat 43 daqiqa) edi, unga Jeff Vernerning «The Godfather Family: A Look Inside» nomli bonus hujjatli filmi kirmagan.

«The Godfather DVD Collection» 2001-yil 9-oktabrda çiqarildi, unda uçala film — har biri Kopollaning şarhi bilan — va 73 daqiqali 1991-yilgi «The Godfather Family: A Look Inside» hujjatli filmi hamda filmga oid boşqa materiallarni öz içiga olgan bonus disk bor edi: «The Godfather Saga» filmida dastlab mavjud bölgan qöşimça sahnalar; «Francis Coppolaʼs Notebook» (rejissyor işlab çiqariş davomida doim olib yurgan daftarning içki körinişi); repetitsiya kadrlari; 1971-yilgi reklama qisqa metrajli filmi; hamda Gordon Uillis operatorligi, Nino Rota va Carmine Coppolaning musiqasi, rejissyor, lokatsiyalar va Mario Puzo ssenariylari haqidagi video segmentlar. DVD şuningdek Korleone şajarasi, «The Godfather» xronologiyasi va «Oskar» mukofoti marosimidagi çiqişlar kadrlarini ham öz içiga olgan.

Restavratsiyani Frensis Ford Kopolla uçinçi qism uçun savol-javob sessiyasi paytida tasdiqladi, u yangi transfer körganini va u «ajoyib» ekanini aytdi.

Robert A. Harris tomonidan puxta restavratsiyadan söng, birinçi ikki «The Godfather» filmi 2008-yil 23-sentabrda «The Godfather: Coppolaʼs Restoration» nomi bilan DVD va Blu-ray formatida çiqarildi. Blu-ray naşri (tört disk) restavratsiya va plyonka uçun yuqori aniqlikdagi qöşimça materiallarni öz içiga oladi. Ular DVD naşrining 5-diskiga kiritilgan.

Boşqa qöşimçalar 2001-yildagi Paramount DVD relizidan köçirilgan. DVD va Blu-ray naşrlaridagi qayta moslaştirilgan qöşimçalar örtasida kiçik farqlar bor, HD quti esa köproq qöşimça materiallarga ega.

Film asosida yaratilgan video öyin 2009-yil aprelida Windows, PlayStation 3 va Xbox 360 platformalari uçun Electronic Arts kompaniyasi tomonidan çiqarildi. U salbiy şarhlar oldi va yomon sotildi, bu esa Electronic Arts uçinçi qism asosida öyin yaratiş rejalarini bekor qilişga olib keldi.

Film oldingisining kassa körsatkiçlariga yetmagan bölsa-da, AQŞ va Kanadada 47,5 mln dollardan ortiq yiğdi va 1974-yilda Paramount Pictures studiyasining eng köp daromad keltirgan filmi, AQŞda esa yettinçi örinda böldi. Xalqaro distribyutorning maʼlumotlariga köra, 1994-yilga kelib film xalqaro miqyosda 45,3 mln dollar yiğdi, bu butun dunyo böyiça jami 93 mln dollarni taşkil etdi.

Filmga dastlabki şarhlar aralaş böldi: baʼzilari asarni rad etdi, boşqalari esa uni birinçi filmdan ustun deb eʼlon qildi. Uning suratga olinişi va aktyorlik öyini eʼtirof etilgan bölsa-da, köpçilik uni haddan taşqari sekin va çalkaş deb tanqid qildi. «The New York Times» gazetasining muxbiri Vinsent Kenbi filmni «qolgan qismlardan tikilgan. U gapiradi. U talvasa bilan harakatlanadi va işga tuşadi, ammo öz aqli yöq… Syujet har qanday oqilona qisqaça mazmunni rad etadi» deb baholadi. «The New Republic» jurnalidan Stenli Kaufmann filmni «böşliqlar va çözilişlarga» ega deb ayblagan.

Rojer Ebert filmga tört yulduzdan uçtasini qöydi va xotiralar «Kopollaga öz temposi va hikoya kuçini saqlaşda eng katta qiyinçilik tuğdiradi. Maykl hikoyasi xronologik tartibda va boşqa materialsiz taqdim etilganida, u haqiqatan ham sezilarli taʼsir körsatgan bölardi, ammo Kopolla keskinlikni engib, bizning töliq iştirokimizga tösqinlik qiladi» deb yozdi. Paçino öyinini maqtab va Kopollani «kayfiyat, muhit va davr ustasi» deb taʼriflagan Ebert hikoyaning xronologik siljişlarini «film heç qaçon tuzalmaydigan tuzilmaviy zaiflik» deb hisobladi. Jin Siskel filmga tört yulduzdan uçuçi yarim yulduz qöydi va u baʼzan «asl nusxa kabi gözal, azobli va hayajonli» bölganini yozdi. «Aslida «The Godfather Part II» heç qaçon suratga olingan ikkinçi eng yaxşi gangster filmi bölişi mumkin. Ammo bu bir xil emas. Davom heç qaçon avvalgidek bölolmaydi. Bu xuddi ikkinçi marta dafn marosimiga majburan borişga öxşaydi — köz yoşlari şunçalik oson oqmaydi».

Film tez orada tanqidiy qayta baholaş obyektiga aylandi. U alohida körilsa ham, öz ötmişdoşi bilan birga bitta asar sifatida körilsa ham, «The Godfather Part II» hozirda jahon kinosining eng buyuk filmlaridan biri deb keng eʼtirof etiladi. Köplab tanqidçilar uni asl nusxa bilan ijobiy soliştiradi, garçi u «eng buyuk» filmlar röyxatlarida kamdan-kam yuqori örinni egallaydi. Rotten Tomatoes saytida u 123 ta şarh asosida 96 % reytingga ega, örtaça baho 9,70/10. Saytning konsensusi şunday deydi: «Al Paçino va Robert De Nironing kuçli öyiniga tayanib, Frensis Ford Kopollaning Mario Puzo mafiya sagasiga davomi davomlar uçun yangi standartlarni örnatdi, ular hali ham mos kelmaydi yoki buzilmagan». Metacritic filmga 18 ta şarh asosida 100 balldan 90 ball qöydi, bu «umumiy eʼtirof» ni körsatadi.

Ebert retrospektiv tarzda ikkinçi şarhida filmga tört yulduzning töliq sonini berdi va uni özining «Buyuk filmlar» bölimiga kiritdi, u öz dastlabki şarhidagi biror sözni «özgartirmasligini» taʼkidladi, ammo asarni «hayajonli yozilgan, işonç va sanʼat bilan, Gordon Uillis tomonidan boy, iliq ohangda suratga olingan…» deb maqtadi. Maykl Sragovning 2002-yildagi, Milliy film reyestri veb-sayti uçun tanlangan esseyida xulosa şunday: «Garçi «The Godfather» va «The Godfather Part II» Amerika oilasining axloqiy mağlubiyatini tasvirlasa-da, u mamont kabi, yangilikçi sanʼat asari bölib, milliy ijodiy ğalaba bölib qolmoqda». The Guardian jurnalining muxbiri Piter Bredşou filmga bergan şarhida yozadi: «Frensis Kopollaning birinçi filmi «The Godfather»ning hayajonli darajada ambitsiyali prekvel-davomi avvalgidek hayajonlantiradi. U hatto birinçi filmdan ham yaxşiroq va Golliwud tarixidagi eng buyuk yakuniy sahnaga ega, haqiqiy töntariş».

Film 1992-yilda «Sight & Sound» jurnalining «Barça davrlarning 10 ta eng buyuk filmi» rejissyorlar röyxatiga kiritildi (9-örin), 2002-yilda esa u ikkinçi örinni egalladi (tanqidçilar uni törtinçi öringa qöyişdi). Şu jurnalning 2012-yildagi röyxatida film tanqidçilar tomonidan 31-örin, rejissyorlar tomonidan esa 30-örin bilan baholandi. 2006-yilda AQŞ Yozuvçilar gildiyasi filmning ssenariysini (Mario Puzo va Frensis Ford Kopolla yozgan) tarixdagi 10-öringa qöydi. U «Entertainment Weekly» jurnalining «Barça davrlarning 100 ta eng buyuk filmi» röyxatida 7-örinni, «TV Guide» jurnalining 1999-yildagi «Televideniye va videoda eng buyuk 50 ta film» röyxatida esa birinçi örinni egalladi. «The Village Voice» jurnali 1999-yilda tanqidçilar sörovi asosida filmni asrning 250 ta eng yaxşi filmi röyxatida 31-öringa qöydi. 2002-yil yanvarida film (birinçi film bilan birga) AQŞ Milliy kino tanqidçilar jamiyatining «Barça davrlarning 100 ta eng buyuk asosiy filmi» röyxatiga kirdi.

2017-yilda u «Empire» jurnali öquvçilari sörovida «100 ta eng buyuk film» röyxatida 12-örinni egalladi. Şu jurnalning 2008-yildagi oldingi sörovida u «barça davrlarning 500 ta eng buyuk filmi» röyxatida 19-örinni olgan edi. 2015-yilda u BBC ning «100 ta eng buyuk AQŞ filmi» röyxatida öninçi örinni egalladi.

Köpçilik Paçinoning filmdagi çiqişini uning eng yaxşi aktyorlik ishi deb hisoblaydi va Kinematografiya sanʼati va fanlari akademiyasi öşa yili eng yaxşi erkak roli uçun «Oskar»ni «Garri va Tonto» filmidagi roli uçun Art Karneyga bergani sababli tanqidga uçragan. Hozirda bu kino tarixidagi eng buyuk spektakllardan biri deb hisoblanadi. 2006-yilda «Premiere» jurnali «Barça davrlarning 100 ta eng buyuk çiqişi» röyxatini eʼlon qilib, Paçinoning çiqişini 20-öringa qöydi. Keyinroq, 2009-yilda «Total Film» jurnali «150 ta eng buyuk çiqiş»ni eʼlon qilib, Paçinoga törtinçi örinni berdi.

1998: AFI 100 yili… 100 ta film — #32

2003: AFI 100 yili… 100 ta qahramon va yovuz:

Maykl Korleone — #11 yovuz

2005: AFI 100 yili… 100 ta iqtibos:

«Döstlaringizni yoningizda tuting, lekin duşmanlaringizni undan ham yaqinroq». — #58

«Men bilaman, bu sen edingi, Fredo. Sen mening yuragimni sindirding. Sen mening yuragimni sindirding». — nominatsiya

«Maykl, biz U.S. Steelʼdan kattamiz». — nominatsiya

2007: AFI 100 yili… 100 ta film (10-yubiley naşri) — #32

2008: AFI ning 10 ta eng yaxşisi 10 — #3 gangster filmi va nominatsiyalangan epik film