The Gold Rush

«The Gold Rush» (ingl. The Gold Rush) — Charlie Chaplin rejissyorligidagi sarguzaşt tragikomediya bölib, 1925-yil 26-iyunda ekranga çiqqan va uning eng maşhur filmlaridan biridir. Kartina köpinça Buster Keatonning «The General» filmi bilan birga tarixdagi ikki eng buyuk sokin komediyadan biri deb ataladi.

Charlie Chaplin — yolğiz oltinçi (Kiçik Sarson)

Georgia Hale — Jorjiya, salondagi raqqosa

Mack Swain — Katta Jim Makkey, boyib ketgan oltinçi

Tom Murray — Qora Larsen, jinoyatçi oltinçi

Henry Bergman — Hank Kyortis, kon muhandisi

Malcolm Waite — Jek, Jorjiyaning köngil oçiq xuşomadgöyi

Tiny Sandford — barmen

John Rand — oltinçi

Albert Austin — oltinçi

Allan Garcia — oltinçi

Heinie Conklin — oltinçi

Lita Grey — oltinçi ayol

Çaplinning yagona sokin komediyasi, u oldindan tayyor ssenariy asosida suratga olingan.

Asosiy ayol rolini Çaplinning ikkinçi xotini Lita Grey ijro etişi kerak edi, lekin uning homiladorligi tufayli Chaplin boşqa ijroçi izlaşga majbur böldi.

Rejissyor yordamçisi (titrlarda körsatilmagan holda) aktyor A. Edvard Sazerlend böldi, u keyinçalik ança maşhur kinorejissyorga aylandi.

Kiriş sahnasining suratga olinişi Sierra-Nevada toğlarida bölib ötdi. Bu sahnada toğ dovonidan qator bölib ötayotgan oltinçilarni öynaş uçun maxsus 2500 nafar sarson yollandi. Oğir ob-havoga qaramay, Chaplin barça sahnalarning mukammal ijro etilişini talab qilardi, baʼzan dublyorlar soni 25 taga yetardi. Ammo natijada qolgan natura sahnalari filmga kirmadi va павильонда qayta suratga olindi.

Qor taqlid qilişning bir neça usuli sinab körildi, jumladan, haqiqiy qorda suratga oliş ham. Deyarli butun material ikki yoki undan ortiq marta «boşqa qor bilan» qayta suratga olindi.

Kombinatsiyalangan suratga oliş va maxsus effektlardan foydalanildi:

Toğdagi sayohat sahnasida fonni birlaştiriş.

Kiçik Sarsonning tovuqqa aylanişi va Qora Larsenning halok bölişi uçun oldindan suratga olingan sahnalarni birlaştiriş.

Oltinçining uyini uzoqdan körsatiş uçun miniatyura.

Chaplin yakuniy versiyaga kelgunça kartinani 27 marta qayta montaj qildi. Ovozli kino paydo bölgaç, 1942-yilda Chaplin filmning yangi versiyasini yaratdi, unga öz musiqasi va özi öqigan muallif matnini kiritdi. Baʼzi sahnalar, jumladan, yakuniy sahna qisqartirildi. Chaplin bu versiyani yakuniy deb hisoblab, 1925-yildagi asl nusxani saqlaşga eʼtibor bermadi, u turli manbalardan tiklandi. Buning sababi şundaki, asl nusxaning mualliflik huquqi uzaytirilmagan edi. 1956-yilda kartina yana bir bor uning tomonidan tahrir qilindi: Chaplin özi öqiydigan muallif matnida kiçik özgarişlar kiritdi.

Britaniyaning «Nomaʼlum Chaplin» (1983) teleфilmining ikkinçi qismida «The Gold Rush» filmining saqlanib qolgan ish dublyorlari va suratga oliş maydonlaridan olingan kadrlar namoyiş etildi. Ular filmni suratga oliş jarayonini va Çaplinning rejissyorlik yeçimlarini izlaşini körsatadi.

1942-yil versiyasining musiqasida quyidagi asarlar işlatildi:

Böron va qoya ustidagi uy sahnalarida — Nikolay Andreyeviç Rimskiy-Korsakovning «Qönğiz parvozi».

Jorjiya bilan raqs — Pyotr Ilyiç Çaykovskiyning valsi.

Yangi yil arafasi — Iogannes Brams romansi.

Berlindagi «Capitol» kinoteatrida maşhur «Buloçkalar raqsi» tomoşabinlarni şunçalik hayratga soldiki, parça darhol yana bir marta körsatildi. Ammo şunga öxşaş raqs birinçi marta 1917-yilda «The Rough House» filmida Roscoe Arbuckle ijrosida paydo bölgan edi. 1974-yilda «Lyudi i manekeny» teleфilmining ikkinçi qismida Arkadiy Raykin qahramoni öyinçoq galoşlar bilan şunga öxşaş raqsni takrorlagan.

1943 — «Oskar» mukofotiga ikkita nomzodlik: eng yaxşi musiqa (Max Terr), eng yaxşi ovoz yozuvi (James Fields)

1953 — film AQŞ da jamoat mulki deb tan olindi

1992 — film Milliy kinofilmlar reestriga kiritildi

1998 — AFI «Amerika kinosining 100 yilligidagi eng yaxşi 100 film» reytingida 74-örin

2000 — AFI «Amerika kinosining 100 yilligidagi eng kulgili 100 film» reytingida 25-örin

2007 — AFI «Amerika kinosining 100 yilligidagi eng yaxşi 100 film» reytingida 58-örin

Jan Kokto faqat uçta buyuk film körganini yozgan, ularni Chaplin filmidan taşqari Buster Keatonning «Kiçik Şerlok» va S. M. Eyzenşteynning «Potemkin zirhli kemasi» kabi kartinalar deb hisoblagan. Uning fikriça, «The Gold Rush» — «Ahmoq», «Klevlik malika» va yunon teatri bilan butunligi va tafsilotlari jihatidan tengdoş bölgan «şedevr».

Albert Eynşteyn Charli Chaplin filmlarini yaxşi körardi va bir marta Çaplinga yozgan maktubida şunday deb yozgan: «Sizning «The Gold Rush» filmingiz dunyoning hamma uçun tuşunarli va siz, albatta, buyuk inson bölasiz. Eynşteyn». Chaplin unga şunday javob bergan: «Men sizga yanada köproq qoyil qolaman. Nisbiylik nazariyangizni dunyoda heç kim tuşunmaydi, ammo baribir siz buyuk inson bölib qoldingiz. Chaplin».