The Last Temptation of Christ

«Masihning oxirgi vasvasasi» (ingl. The Last Temptation of Christ) — Martin Scorsese rejissyorligidagi badiiy film, 1988-yilda ekranga çiqqan. Nikos Kazantzakisning «Oxirgi vasvasa» (1955) romani asosida suratga olingan.

Bu Martin Scorsese ijodidagi eng muhim asarlardan biri. Syujetning markazida Iso Masihning ikki tabiatli mohiyati — Xudo va inson bölgan Xudoinsonning ikkiligi tadqiq etiladi. Film çerkov uçun nozik hisoblangan mavzularga qöl urdi va diniy taşkilotlar hamda masihiylikning turli yönalişlaridagi imonlilar tomonidan keng tanqidga uçradi.

Film Venetsiya kinofestivalining tanlov dasturida iştirok etdi, şuningdek, «Oskar» va «Oltin globus» mukofotlariga bir neça nominatsiyaga tavsiya qilindi.

Willem Dafoe — Iso Masih

Harvey Keitel — Yahudo Iskariot

Barbara Herşey — Maryam Magdalena

Verna Bloom — Maryam, Isoning onasi

David Bowie — Pontiy Pilat

Michael Bien — havoriy Yuhanno

Steve Şill — yuzboşi

Paul Greco — Zelot

Roberts Blossom — keksa usta

Gary Basaraba — havoriy Andrey

Irvin Kerşner — Zavdiy

Victor Argo — havoriy Butrus

Paul Herman — havoriy Filipp

John Lurie — havoriy Yoqub

Leo Burmester — havoriy Natanail

Peggy Gormley — Marta, Lazarning singlisi

Randy Danson — Maryam, Lazarning singlisi

Robert Spafford — töyda turgan odam

Thomas Arana — Lazar

Alan Rosenberg — havoriy Foma

Del Russell — pul ayirboşlovçi

Nehemiah Persoff — ravvin

Donald Hodson — Vasvasa qiluvçi

Peter Berling — iltijoçi

Doris Von Thury — Isoning onasi bilan birga turgan ayol

Andre Gregory — Yahyo Suvçi

Harry Dean Stanton — Şoul / Pavlus

Leo Marks — Şayton

Juliette Caton — qöriqçi farişta qiyofasidagi Şayton

Rejissyor: Martin Scorsese

Ssenariy muallifi: Paul Schrader

Operator: Michael Ballhaus

Kompozitor: Peter Gabriel

Prodyuserlar: Barbara De Fina, Harry J. Ufland (ijroçi prodyuser)

Montaj: Thelma Sçoonmaker

Aktyorlarni tanlaş: Cis Corman

Boş rassom: John Bird

Badiiy rassom: Andrew Sanders

Dekoratsiyalar: Giorgio Desideri

Kostyumlar rassomi: Jean-Pierre Delifer

Filmning ssenariysi Nikos Kazantzakis kitobiga asoslangan va asarning matniga yaqin holda suratga olingan. Syujetning asosiy qismi ijodkorlarning öylab topgani bölib, Injil matnlariga asoslangan kam sonli lahzalarni öz içiga oladi. Bu haqda film boşidayoq aytib ötiladi.

Köp jihatdan qahramonlarning replikalari va voqealarning talqini, hatto Injil va Yangi Ahd matnlariga asoslangan bölsa ham, kuçli moslaştirilgan yoki maʼnosi butunlay özgartirilgan.

Bu nuqtai nazarning isboti sifatida Injil va filmdan quyidagi parçalarni keltiriş mumkin (dalillar filmdagi ketma-ketlikda keltirilgan):

Injilga köra, Iso xoçga çiqişning masihiylik vazifasini boşidanoq bilgan[1]. Film esa boş qahramonning öz kelib çiqişi haqida töliq bexabarligini körsatadi. Masih roli Dafoe qahramoni uçun payğambar Işayo unga mistik tarzda kelguniga qadar noaniq bölib qoladi;

Yangi Ahddagi Iso hali 12 yoşida özining gunohsiz Xudo Öğli ekanini bilgan[2]. Filmda Willem Dafoe qahramoni gunohkor bölib, buni yahudiy monastiridagi sahnada özi töğridan-töğri aytadi va baʼzan kufrona gaplar gapiradi;

Iso Masih Baytlahmda tuğilgan va Jalilaning Nosira şahrida yaşagan; Yahudo Iskariot esa Yahudiyadan bölgan. Film ularni bir şaharda yaşagan odamlar sifatida körsatadi.

Maryam Magdalena yetti jin içiga kirgan ayol bölgan[3][4]. Ulardan xalos bölgaç, Maryam Iso Masihning şogirdiga aylangan. Filmda esa u boş qahramonga oşiq bölgan fohişa sifatida tasvirlanadi;

Yangi Ahddagi Iso heç qanday monastirga öxşaş joyga bormagan;

Iso Masihning birinçi şogirdlari Yunusning öğli Andrey va Zavdiyning öğli Yuhanno bölgan[5]. Film esa birinçi şogird unvonini Yahudo olganini körsatadi.

Injilga köra, Yahyo Suvçi Iso Masihdan olti oy katta bölişi kerak edi[6], film esa birinçisini keksa erkak, ikkinçisini esa yoş yigit sifatida körsatadi;

Yangi Ahddagi Yahyo Suvçi atrofidagilar ekstazda bölgan odamlar guruhidan köra zohidlar töplamiga öxşagan, filmda körsatilgandek emas;

Voqealar ketma-ketligi buzilgan. Injilda Masih avval suvga çömgan, söngra qirq kunlik rözada böliş uçun çölga ketgan, şundan keyin şogirdlar töplab, keyinroq ularga Toğdagi vaʼzni aytgan[7]. Filmda Willem Dafoe qahramoni Toğdagi vaʼzni aytadi, şogirdlar töplaydi, keyin suvga çömadi va faqat eng oxirida çölga boradi;

Iso Masihning vasvasalari Injilda va filmda farq qiladi. Bibliyada şayton Isoni uç marta vasvasaga soladi: avval oç qoldirib, söngra Xudo amrini buzib, unga sajda qilişga çaqirib, nihoyat esa Xudo Öğli ekanini isbotlaş uçun maʼbad tomidan sakraşga undab[8][9]. Film esa Willem Dafoe qahramonida uçta xayol bölganini körsatadi: birinçisida unga ilon kelib, ayol ovozida uni gunohkorlikda va özini najotkor deb hisoblaşda ayblaydi; ikkinçisida Dafoe qahramoniga şer keladi va uni hokimiyatga çanqoq inson deb ataydi; şayton faqat uçinçi xayolda bevosita paydo böladi, u esa boş qahramonning Xudo Öğli ekanligi haqidagi xayoldir.

Yangi Ahddagi Iso aniq aytgan: «Men qonunni buziş uçun emas, balki uni bajariş uçun keldim»[10]. Film esa boş qahramonni Muso qonunini öz xohişi bilan bekor qilgan isyonkor sifatida körsatadi.

Töy marosimida, unda boş qahramon iştirok etadi, uzuk Tavrotda muhabbat belgisi sifatida buyurilgani aytiladi. Ammo Tavratda bu haqda heç narsa yöq, uzuk taqiş odati esa Qadimgi Misrdan kelib çiqqan.

Namuna sifatida maşhur sahna — Iso bilan ukalari va onasining uçraşuvi ham keltirilişi mumkin. Injilga köra, u şunday deydi:

33 U ularga javob berib: “Mening onam va ukalarim kim?” dedi.

34 Atrofidagilarga nazar solib: “Mana mening onam va ukalarim;

35 çunki kim Xudoning irodasini bajarsa, öşa menga aka, singil va ona”, dedi.

Filmda esa tegişli sahnada Iso faqat onasiga «Mening oilam yöq» deydi va unga orqasini ögiradi.

Martin Scorsese ön beş yil davomida yunon yozuvçisi Nikos Kazantzakisning romani asosida film suratga olişni orzu qilgan. 1980-yillar oxiriga kelib Scorsese bir qator klassik asarlardan keyin psixologik kino ustasi sifatida tan olingan edi. «Oskar» mukofotini olgan «Ğazabli hökiz» va «Pulning rangi» filmlaridan söng u şunçalik murakkab va xavfli mavzuga qöl uradi. «Oxirgi vasvasa» romani 1950-yillardayoq janjalli asar maqomiga ega bölgan edi.

Scorsese kitob asosida film suratga olişga birinçi urinişni 1983-yilda qilgan. Byudjeti taxminan 20 mln dollar bölgan filmni suratga oliş Paramount Pictures studiyasida boşlandi. Eydan Kuinn Isoni, Harvey Keitel Yahudoni, Sting esa Pontiy Pilatni öynaşi kerak edi. Suratga oliş boşlanişi bilanoq, allaqaçon sarflangan 3 mln dollarga qaramay, töxtab qoldi. Bu ekstremist masihiy taşkilotlarning kompaniya rahbariyatiga yuborgan bir qator xatlaridan keyin yuz berdi. Film ijodkorlari antisemitizmda va gomoseksual motivlar bilan Muqaddas Kitob mavzusini öz talqinida berişga urinişda ayblandi.

Bu voqea rejissyorga qattiq taʼsir qildi, u hatto Yevropaga köçib ötib, hujjatli kinoga ötişni öylagan edi. Intervyularida Scorsese aççiq bilan Gollivud kinematografi butunlay tijoratlaşganini taʼkidlagan va şunday degan:

«Umid qilamanki, bir kun kelib baribir «Oxirgi vasvasa…»ni suratga olaman, lekin bu mamlakatda va bu mamlakat pullari evaziga emas. Hammasi. Buni unutinglar. Bu film va Amerika kino sanoati örtasida heç qanday umumiylik yöq».

1987-yilda Scorsese yangi agenti Maykl Ovitz (Michael Ovitz) bilan işlay boşladi. Kinematograf dunyosida katta obrö va aloqalarga ega bölgan Ovitz loyihani qotib qolgan nuqtasidan siljitişga muvaffaq böldi. Ikkinçi urinişda Scorsese ssenariy bilan Universal Pictures studiyasini qiziqtira oldi. Studiya rahbarlaridan biri rejissyordan nima uçun aynan şunday mavzuda film suratga olişni xohlayotganini söraganida, Scorsese Masihning tabiatini yaxşiroq tuşunmoqçi ekanini javob bergan. Kompaniya loyihaga pul ajratişga rozi böldi, ammo Scorsese Universal Pictures uçun suratga oladigan keyingi filmi faqat tijoriy bölişi şartida. Filmning byudjeti 6,7 mln dollarni taşkil etdi.

1987-yilda Martin Scorsese «Ehtiros» degan işçi nomi bilan filmni suratga olişga kirişadi. Filmga turli masihiy konfessiyalarning vakillari öz hissasini qöşdi: yoşligida ruhoniylik unvonini olişni niyat qilgan katolik Scorsese, Yunon çerkovining pravoslav masihiysi Kazantzakis, ssenariy muallifi Paul Schrader esa kalvinizm izdoşi edi.

Kam haq evaziga işlagan jiddiy aktyorlar ansambli jalb etildi. Dastlab suratga oliş Isroilda ötişi rejalaştirilgan edi, ammo bu byudjet nuqtai nazaridan qimmatga tuşdi va unçalik xavfsiz ham emas edi. Filmda katta maxsus effektlar yöq — Najotkorning möjizalari juda kamtarona tasvirlangan. Şuningdek, filmda köp odamli massovka ham yöq — bu yana çeklangan byudjetning oqibatidir. 1987-yil oktabrida suratga oliş Marokaşda boşlandi.

1988-yil yanvarida Scorsese filmning postprodakşnini yakunlaş uçun Nyu-Yorkka qaytdi. Rejissyor montajni tugatişga juda şoşgan edi, çunki filmni ommaviy prokatga çiqariş jiddiy qiyinçiliklar bilan keçişini his qilgan edi.

1988-yil avgustda filmning AQŞ va Kanadadagi premyerasi bölib ötdi.

Rejissyorlik ğoyasi hali bosqiçida ham kartina ommaviy tanqid va taʼqib obyektiga aylangan edi, ayniqsa diniy taşkilotlar tomonidan. Yangi Ahdni bunday erkin talqin qilişni tanqidçilar oçiq bidʼat deb ataşdi. Filmning boşida u Injil yoki boşqa muqaddas kitoblarning ekranlaştirilişi emasligi haqidagi ogohlantiriş ham vaziyatni yumşatmadi. Juda haqoratli deb topilgan sahna şundaki, unda Iso fohişa Maryam Magdalenaning mijozlarini birin-ketin qabul qilişini kuzatadi. Aktyorlarni tanlaş ham norozilik uyğotdi. Willem Dafoe köproq yovuz qahramonlar obrazi bilan tanilgani uçun Masih roli uçun eng yaxşi nomzod hisoblanmadi. Dafoe uçun ham Masih rolini olişi kutilmagan edi. Lekin AQŞ va undan taşqaridagi turli masihiy konfessiyalar uçun eng şokoniy narsa filmning oxirgi vasvasasi va ekranda Masih bilan Maryam Magdalena örtasidagi yaqinlikning tasviri böldi.

Studiya Universal filmni öziga zarar bilan suratga olgan bölsa-da, kompaniya vakillari Scorsese ijodining himoyasiga turdi. Kartina qattiq tanqidga uçraşini tuşungan holda, rejissyorga avvalo filmni tinç yakunlaş imkoniyati berildi. Keyinçalik kompaniya matbuot bilan bir neça uçraşuv ötkazdi, filmni himoya qiluvçi maqolalar seriyasini uyuştirdi va hayajonni yatiştirişga urindi. Şu maqsadda Universal hatto Maykl Dukakisning saylov dasturida iştirok etgan siyosiy texnologlar guruhini yolladi.

Campus Crusade for Christ harakatining asosçisi Bill Bright filmi va rejissyor haqida şunday fikr bildirdi: «Xoçdan tuşib, Maryam Magdalena bilan jinsiy munosabatga kirişni orzu qiladigan Masih haqidagi hikoyani ruhiy kasal, oçköz odam suratga olgan». Bright hatto filmning negativini sotib olib, yöq qiliş uçun mablağ yiğişni taklif qildi. Universal kompaniyasi vakillari bu çiqişga oçiq xat bilan javob berdi, unda bunday bayonotlar söz erkinligiga, Birinçi tuzatişda kafolatlangan erkinlikka qarşi töğridan-töğri tajovuz ekani aytilgan.

Tanqidçilarga maşhur amerikalik vaʼzgöylar Jerry Falwell va Donald Wildmon ham qöşildi. Rejissyor Franko Zeffirelli «Oxirgi vasvasa…» Venetsiya kinofestivalining tanlov dasturiga tuşganini bilib, özining «Yoş Toskanini» filmini namoyişdan olib taşladi. Filmning prokati tartibsizliklar va norozilik akциyalari bilan birga keçdi. Denverda nomaʼlum şaxslar kinoteatrga kirib, ekranni buzib, filmning nusxasini öğirlab ketişgan.

Kampaniyaning taʼsiri filmning prokat taqdirida ham sezildi. AQŞning eng yirik kinoteatrlar tarmoqlari — Edwards Theatres, General Cinemas, United Artists (mamlakat böylab jami 3500 ga yaqin kinoteatr) kartinani prokatga qabul qilişdan boş tortdi. AQŞning bir neça yirik şaharlarida (jumladan, Nyu-Orlean, Oklahoma-Siti va boşqalar) qarşi çiquvçilar filmni prokatga çiqarişni taqiqlaşga erişdilar.

Kartina tanqidçilarining köpçiligi uni körmaganini tan olgan. Masalan, Los-Anjeles katolik arxiyepiskopi Roger Mahoney filmni «axloqan haqoratli» deb atadi, lekin özi uni heç körmagan edi.

Filmni atrofidagi bahslar uzoq vaqt davom etdi, film boşqa mamlakatlarda prokatga va teleefirga çiqqanida ham davom etdi. Buyuk Britaniya teleefirida film faqat 1995-yil iyun oyida birinçi marta namoyiş etildi.

1997-yil 1-noyabrda NTV telekanalida «Sud ketmoqda» dasturi efirga çiqdi, unda keyingi haftada, 9-noyabrda filmni namoyiş etiş maqsadga muvofiqligi masalasi hal etildi. Uzoq bahslardan söng dasturda filmni namoyiş etişni qöllab-quvvatlaş qarori qabul qilindi, bu katta jamoatçilik rezonansiga sabab böldi. 5-noyabrda Moskva va butun Rusiya patriarxi Aleksiy II va Rus pravoslav çerkovining Muqaddas sinodi NTV telekanali efirida filmni namoyiş etişga qarşi çiqdi, çunki Rus çerkovining fikriça, filmni namoyiş etiş «Rossiya qonunçiligi va jamoat axloqi normalarini buzadi». Rus Pravoslav Çerkovining protodiakoni Andrey Kuraev esa filmni Rossiyada namoyiş etişni möminlar hissiyotlariga haqorat va «kufr» deb atadi.

Faqat möminlar nuqtai nazaridan emas, balki bu film kufrona hisoblanadi. Injilning ataylab past darajada öqilişi kengroq va kuçliroq antimadaniy harakatni qöllab-quvvatlaydi. Yuqori narsalarni xor qiliş va bulğaş istagi hozirgi burjuaziya uçun xosdir. Puşkin öz sheʼriyati bilan emas, balki «Don Juan röyxati» bilan qiziqarli bölib qoladi; Çaykovskiy haqida köpinça jinsiy ozçiliklar muammolari bilan boğliq holda eslaşadi… Mana, Masihni ham töşakka sudrab kirgiziş, uni «biz kabi»... deb tasvirlaş istagi.

Filmni himoya qilgan ayrim ovozlar ham bölgan. Teolog Uilyam Telford boş qahramon haqida «eng nozik va diniy, lekin eng ziddiyatli kinematografik Masih» deb yozgan, filmdagi şov-şuv tomoşabinlarni qörqitib, filmda heç qanday jinoyat yöqligini bilişi mumkin bölgan tomoşabinlar sonini kamaytirgan, deb afsuslangan.

2012-yilda Rossiya LDPR partiyasi deputati Aleksandr Starovoytov filmni ekstremistik sahnalar borligini tekşiriş maqsadida RF Boş prokuraturasiga sörov yubordi. Kirill Razlogov boşçiligidagi Rossiya madaniyatşunoslik instituti ekspertlari Scorsese tasmasida taqiqlangan heç narsa topmadilar.

Filmi haqida tanqidçi Stephen Greydanus şunday yozgan:

«“Oxirgi vasvasa…” — bahosi katta xavf talab qiladigan xavfli asarlardan. Tanqidçi filmni emas, balki özini sinovdan ötkazişga majbur böladi».

Film tanqidçilarning katta qiziqişini uyğotdi, şarhlar juda ziddiyatli böldi: epik durdonadan Scorsese ijodidagi töliq muvaffaqiyatsizlikkaça. Film heç qanday sezilarli kinematografik mukofot olmadi va prokatda muvaffaqiyatsiz böldi.

«Oxirgi vasvasa…» syujetining markazida, avvalo, Masihning ikki tabiati — Xudo Öğli va gunohlarga, insoniy ehtiroslarga moyil tirik inson ikkiligi turadi. Bu masala masihiy dunyoqaraşidagi eng bahsli nuqtalardan biri bölib, teologlar va imonlilar örtasida ham munozaralarga sabab bölgan.

Scorsese ishi Gollivud va Yevropaning Eski va Yangi Ahdni klassik ekranlaştirişlaridan tubdan farq qiladi. Amerika va Yevropa kinosi tarixida köplab bölgan qimmat turdagi filmlarda, masalan, «Nosiralik Iso», «Ön amr» yoki «Şohlar şohi»da yaratuvçilar Muqaddas Kitob bayonidan deyarli çetga çiqmagan va ekranda Masihning doğsiz, kanonik qiyofasini tasvirlagan.

Willem Dafoe ijro etgan Xudo Öğlining obrazi diniy open-kartalardagi tinç-osoyişta tasvirdan juda uzoq. U azob çekadi, izlaydi, şubhalanadi va xohlaydi, va töliq maʼnoda filmning qahramoniga aylanadi, uning harakatlari atrofida syujet va intriga rivojlanadi. Masih ekran obrazida Scorsese avvalgi filmlarining qahramonlari körinib turadi: Travis Bickle («Taksiçi») va Jake LaMotta («Ğazabli hökiz»). Bular azob izlaydigan va Xudodan uzoqlaşgan qahramonlardir.

Şunday qilib, filmning yaratuvçilari xuddi ataylab masihiylar uçun eng oğir va ziddiyatli mavzularga murojaat qilgandek. Iso obrazining insoniy, hatto jismoniy tomoni — gapiriş qiyin bölgan mavzu. Kartinaning asosiy mavzusi va kayfiyati — şubha. Bu yerda filmning boşlanğiç sahnasi körsatkiçlidir. Iso öz xalqining odamlarini mixlaydigan xoçlarni Rabbiy Unga quloq solmagani uçun ğazab bilan yasaydi. Masih öz tabiatini tuşunişga urinib, kufrga yetadigan azoblari — aslida filmning asosiy muammosi. Şu bilan birga tanqidçilar filmning ijodkorlari manbalar bilan puxta işlaganini, mavzuni çuqur bilganini va uning boşqa sanʼat asarlarida aks etişini qayd etdilar. Masalan, filmdagi xoç yöli sahnasi Boşʼning «Xoçni kötariş» kartinasiga oçiq işoradir. Scorsese Najotkor xoçda lablaridan uzilgan sönggi jumlaning bir neça variantini sinab kördi. U Injildagi va Kazantzakis kitobidagi variantlarni sinab kördi va oxirida özining matnida töxtadi, çunki bu jumla — «Itʼs accomplished» («Ado böldi») — maʼnoni eng töğri yetkazadi, deb hisobladi.

Najotkor atrofidagilarning, xususan Yahudo obrazining talqini ğayrioddiy. Muqaddas Kitobda tasvirlangan Iso antagonisti filmda ustozining jonlangan vijdoniga aylanadi. Aynan u filmning asosiy ijobiy qahramoniga öxşaydi. Filmdagi Yahyo Suvçi Isodan ança katta körinadi va heç qanday ruhiy yoki eʼtiqod jihatidan unga yaqin odamga öxşamaydi. Suvga çömiş sahnasi juda ğalati körinadi: Suvçi odamlar olomoni orasida vaʼz öqiydi, ulardan baʼzilari butunlay yalanğoç va göyo qandaydir narkotik trans holatida.

«Washington Post» gazetasi tanqidçisi Hal Hinsonning fikriça, filmning muammosi şundaki, Scorsese parodoksal ravişda materialni mukammal bilişi va virtuoz rejissyorlik mahoratining asiriga aylangan. Stephen Greydanus yozganidek, filmning muvaffaqiyatsizligida Scorsesega ayb qöyiş qiyin — dunyoda heç bir rejissyor bunday material bilan doş bera olmagan bölardi. Film detallar köpligidan, giperbolizatsiyadan va rejissyorning tomoşabinga yetkazmoqçi bölgan ğoyalariga bölgan obsesiyasidan aziyat çekadi.

Scorseseʼning asosiy harakatlantiruvçi motivi tomoşabinning tasavvurini silkitiş va turtki beriş edi, lekin hayratga solmaslik. Rejissyorning muvaffaqiyatsizligi aynan şunday film suratga olişga urinişda yotadi. Barça xizmatlariga qaramay, u Masihni bizga yaqinlaştira olmadi — butun insoniyat uçun ruhiy azoblarni öz içiga olgan Masihni. Ekrandagi Masih azoblari ijodkorlarga qandaydir yaşirin zavq bağişlagandek edi. Bunda sadomazoxistik nimadir bor edi.

Köpçilik tanqidçilar eng yaxşi sahna sifatida aynan markaziy vasvasa sahnasini tan oldilar — eng qattiq bahslarni uyğotgan sahnani. U yumşoq, katta taktlik bilan suratga olingan, ammo urğular şunday qöyilganki, ijodkorlarning ğoyasi tomoşabinga yetib boradi. Hatto Maryam Magdalena va Masihning yalanğoç tanalari va jinsiy aloqasi ham şunçalik janjalli böldiki, Najotkorning oddiy dunyoviy hayoti: oila, xotin, bolalar — ular şayton Najotkorga qöygan sönggi va eng oğir vasvasaga aylanadi va u unga bardoş bera oladi. Maʼlum böldiki, yer ayol bilan jismoniy aloqa Iso uçun dunyodagi barça boyliklar va osmon va dözaxdagi hukmronlikdan ham dahşatli vasvasa ekan. Syujetning bu mohiyatan bidʼatçi burilişi — filmni suratga olişning asosiy maqsadi — rejissyorga töliq muvaffaq böldi.

Dafoe ijro etgan boş qahramonning aktyorlik öyini umuman olganda ijobiy taassurot qoldirdi. Biroq ikkinçi darajali qahramonlar filmdan taassurotni biroz buzadi. Yahudo (Harvey Keitel) va Maryam Magdalena (Barbara Herşey) obrazlarining talqini bahsli körindi. David Bowie Pontiy Pilat rolida «New York Times» tanqidçisi Janet Maslinning fikriça, haqiqiy körinmaydi. Filmdagi aktyorlarning Nyu-York aksenti quloqni oğritdi va ingliz tilli tomoşabin uçun filmni qabul qilişni sezilarli darajada buzdi.

Scorsese özi intervyuda filmning mohiyati haqida şunday degan:

«Iso özining Ilohiy tabiatini qaçon bildi — bu sirli savol. Biz hammasi aynan şunday bölgan deb aytmaymiz. Biz bu qiziqarli va dramatik ekanini aytamiz — yigitga tanlov imkoniyatini beriş. Göyo uning tanlovi bölişi mumkin edi — yaʼni, agar uning tabiati ikkilanganda, u tanlov oldida turmaydi. Vaziyatning gözalligi — tanlov körinişini yaratişda».

Etnik motivlarga asoslangan saundtrek Peter Gabriel tomonidan film uçun yaratilgan bölib, bir neça nufuzli nominatsiyaga sazovor böldi va keyinçalik tölaqonli studiya albomi sifatida «Passion» (1989-yil) nomi bilan çiqarildi.

1988 — Venetsiya kinofestivalining tanlov dasturida iştirok va «Bastone Bianco» kinotanqidçilar mukofoti (Martin Scorsese).

1988 — AQŞ Milliy kinotanqidçilar kengaşi böyiça yil eng yaxşi filmlari önligiga kiriş.

1989 — «Oskar» mukofotiga eng yaxşi rejissyorlik uçun nominatsiya (Martin Scorsese).

1989 — «Oltin globus» mukofotiga ikkita nominatsiya: eng yaxşi original musiqa (Peter Gabriel), eng yaxşi ikkinçi plan aktrisasi (Barbara Herşey).

1989 — kino yoki televideniye uçun original instrumental musiqa böyiça eng yaxşi albom uçun «Grammy» mukofotiga nominatsiya (Peter Gabriel).

1989 — eng yomon ikkinçi plan roli uçun «Oltin malina» mukofotiga nominatsiya (Harvey Keitel).

«Voyaga yetmagan» (2000) filmida boş qahramonlardan biri şunday degan: «Men David Bowie iştirokidagi kinoni kördim, unda Masih fohişa bilan yotadi».

«Donnie Darko» filmida boş qahramon bir nozʼik odamning uyini yöq qiliş uçun kinoteatrdan çiqadi, kinoteatr afişasida esa «Masihning oxirgi vasvasasi» nomi yozilgan.

«Sopranos» serialida (1-mavsum, 5-qism) Carmela Soprano va ota Phil Intintola «Masihning oxirgi vasvasasi» filmini, xususan, Masih rolidagi Willem Dafoe haqida muhokama qilişadi.

Filmning parafrazi sifatida braziliyalik «Masihning birinçi vasvasasi» (2019) komediyasining nomi xizmat qiladi.

Dan Braunning «Da Vinçi kodi» romanining 58-bobida Jak Sonyer Çerkovning filmni taqiqlaşda notöğri ish qilganini yozgan.