The Mummy

«The Mummy» (ingl. The Mummy) — 1999-yilda ssenariy muallifi va rejissyor Stiven Sommers suratga olgan amerikalik fentezi-sarguzaşt boevigi. Bu 1932-yildagi şu nomli filmning remeyki bölib, boş rollarda Brendan Frazer, Rachel Weisz, John Hannah va Arnold Vosloo iştirok etgan. Film sarguzaştçi Rik ÖConnell haqida hikoya qiladi. U kutubxonaçi va uning katta akasi bilan birga Hamunaptra — «öliklar şahri»ga boradi va u yerda tasodifan laʼnatlangan oliy ruhoniy, ğayritabiiy qobiliyatlarga ega Imhotepni uyğotib yuboradi.

Loyiha yillar davomida tayyorlanib, bir neça ssenariy va rejissyor almaşdi. 1997-yilda Sommers asl material­ga sarguzaştli va romantik nigohdan iborat öz versiyasini muvaffaqiyatli taqdim etdi. Suratga oliş Marokaş va Buyuk Britaniyada ötkazildi. Suratga oliş guruhi Sahro çölidagi suvsizlaniş, qum böronlari va ilonlarni otib taşlaş kabi sinovlarni boşidan keçirdi. Industrial Light & Magic köplab vizual effektlarni taqdim etdi. Titul şafqatsiz mavjudotni yaratiş uçun tirik kadrlar va kompyuter tasvirlari birlaştirildi. Musiqani Jerry Goldsmith yozgan.

Film 1999-yil 7-mayda ekranlarga çiqdi. Tanqidçilarning aralaş baholariga qaramay, u tijoriy muvaffaqiyat qozondi: byudjeti 80 million dollar bölgan holda dunyo böylab 416,4 million dollardan ortiq daromad keltirdi. Filmning muvaffaqiyati ikkita töğridan-töğri davomga sabab böldi: «Mumiya qaytadi» (2001) va «Mumiya: Ajdarlar imperatorining maqbarasi» (2008). Şuningdek, u multserial va «Çayon şohi» (2002) prikvelini ham yaratdi. Bu prikvel öz davomlariga ega böldi. Franşizani qayta işga tuşiriş va yangi media-franşiza yaratiş urinişlari 2017-yildagi filmga olib keldi. 2025-yil noyabrida Frazer va Weisz iştirokidagi yangi davom eʼlon qilindi. Uning rejissyorlari Radio Silence Productions studiyasidan Matt Bettinelli-Olpin va Tyler Gillett böladi.

Filmda boş qahramon Evelin Karnahanning ismi Tutanxamon maqbarasini örganişda iştirok etgan ledi Evelin Karnarvon ismiga öxşaş.

«Universal» studiyasi loyihani amalga oşiriş uçun 9 yil sarfladi. Prodyuser Jeyms Jeks maşhur franşizani hali 1990-yillarning boşida qayta işga tuşirişga qaror qilgan edi. Dastlabki rejaga köra, film 10 million dollar çegarasidan oşmaydigan kam byudjetli, sanʼat muzeyi rahbari va mumiyalarni tiriltirişga urinayotgan kult aʼzosi haqidagi xoррор bölişi kerak edi. Bu syujetni maşhur yozuvçi va kinematografist Clive Barker işlab çiqqan. U uzoq vaqt loyihaga biriktirilgan edi. Kartina «qoronği va jinsiy» bölişi, «birinçi darajali kam byudjetli triller» bölişi kerak edi. George Romerо öz loyihasi haqida öz fikriga ega edi: u özi tuşungan klassik zombi-xorrorni suratga olişni taklif qilgan. Joe Dante ham rejissyor lavozimi uçun nomzodlardan biri hisoblanardi. Uning versiyasida mumiya rolini Daniel Day-Lewis ijro etişi kerak edi. John Sayles yozgan ssenariydagi köplab ğoyalar 1999-yilgi filmda amalga oşirildi. Xususan, hikoya romantikroq va dinamikroq böldi hamda göştni yeydigan skarabeylar kabi elementlardan foydalanildi. Biroq Dante taklif qilgan byudjet oşişi kerak bölgani uçun rahbariyat uning rejissyorlik xizmatlaridan voz keçdi. Yangi versiya klassikasini suratga olişni deyarli janr ustozlarining hammasiga taklif qilişgan, jumladan, Mick Garris va Wes Craven ga ham. Craven «Qiçqiriq» va «Elm köçasidagi kabus» kabi kult franşizalar muallifi. Stiven King asarlari asosida suratga olinişi bilan maşhur Garris loyihadan tez çiqib ketdi, Craven esa taklifdan umuman voz keçdi.

Faqat 1997-yilda Stiven Sommersga imkoniyat çiqdi. U 1993-yilda, studiya yangilangan klassikani ekranlarga qaytarmoqçi ekani haqida xabar tarqalişi bilanoq, remeyk suratga olişni orzu qilgan edi. Öşa vaqtga kelib, rahbariyat daromadli filmlarga nisbatan strategiyasini özgartirgan edi va köp ötmay Sommersning «Indiana Jons va Argonavtlar Yasoni sarguzaştlari aralaşmasi» deb atagan 18 sahifali konsepsiyasi maʼqullanib, işga tuşirildi. Sommersning sözlariga köra, u sakkiz yoşida körgan klassik filmdagi yoqqan hamma narsani qayta yaratmoqçi bölgan, lekin kattaroq miqyosda. Kartina byudjeti dastlabki 15 million dollardan 80 million dollargaça oşdi.

Rik ÖConnell rolini Sylvester Stallone ga taklif qilişgan. Boşqa nomzodlar orasida Tom Cruise, Ben Affleck, Brad Pitt va Matt Damon ham bor edi.

Filmdagi qamoqxona boşliği roli ingliz komediyaçisi va aktyori Omid Djalili uçun debyut böldi.

Birinçi kartinani suratga oliş 1998-yil 4-mayda Marrakeş, Marokaşda boşlanib, 17 hafta davom etdi. Keyin suratga oliş kiçik vohali Erfud şahri yaqinidagi Sahro çöliga köçirildi. Suratga olişning sönggi bosqiçi Buyuk Britaniyada ötkazildi va öşa yilning 29-avgustida yakunlandi. Çöldagi suratga olişga siyosiy vaziyatning beqarorligi, qum böronlari, çayonlar, ilonlar va örgimçaklar doimiy tösqinlik qildi. Suratga oliş guruhining aʼzolari çaqişlar va suvsizlaniş uçun doimo davolanişga majbur bölişdi. Guruh tibbiyotçilari hatto issiqqa çidaşni osonlaştiradigan maxsus içimlik ixtiro qilişdi. Aktyorlar uni har ikki soatda bir marta içib turişgan.

Osib öldiriş sahnasini suratga oliş paytida baxtsiz hodisa yuz berdi, natijada Brendan Fraser nafas olişdan töxtadi. «Unga sunʼiy nafas berişga töğri keldi», — dahşat bilan eslaydi Rachel Weisz.

Filmni yaratişda Stiven Sommers misrşunoslar bilan maslahatlaşgan, lekin köp badiiy erkinliklarga yöl qöygan.

Syujet davriga kelib temirni eritişni hali özlaştirmagan bölsa-da, Misr jangçilarining bronza qurollardan foydalanişi haqiqatga mos keladi.

Filmda Evelin mumiyalaş uçun xonani Sah-Netjer deb ataydi, lekin bunday joy Ibu yoki Ibu en Waab («tozalaş şiyponi») deb atalgan. Mumiya keyin Wabet xonasiga (sözning maʼnosi «poklik») olib borilgan, u yerda embalmlaş ötkazilgan. Filmda körsatilgan mumiyalaş jarayonida tarixiy noaniqliklar bor. Haqiqatda kanoplar 4 tadan köp bölmagan (filmda 5 ta), unda marhumning ayrim aʼzolari saqlangan. Yurak esa kanopaga solinmagan, balki mumiyada qoldirilgan, çunki qadimgi misrliklarning eʼtiqodiga köra, u ruhni öz içiga olgan. Kanoplarni faqat boy misrliklar sotib olişga qodir bölgan.

Filmda (şuningdek, 1932-yilgi «Mumiya» variantida ham) medjailar firʼavnning, 1920-yillarga kelib maqbaralarni himoya qiluvçi mazhab sifatida mavjud bölgan qöriqçilari deb atalgan. Qadimgi Misrda medjailar janubiy çegaralarda razvedkaçi va çegaraçi sifatida ham xizmat qiluvçi elita harbiy-politsiya kuçi bölgan. XX sulola (miloddan avvalgi 1189—1077-yillar)dan keyin medjailar haqida heç narsa eslatilmaydi.

Asosiy antagonist Imhotep qadimgi Misrning Qadimgi podşolik davridagi donişmandi nomini oladi. Bu III sulola (miloddan avvalgi 2630—2611-yillar) firʼavni Djoser vaziri (çati) edi. Şunday qilib, kinematografik Imhotep haqiqatda yaşagan Imhotepdan ança keyinroq yaşaydi.

Syujetdagi xayoliy Hamunaptra, filmda «öliklar şahri» deb ataladi, arxeologik maʼlumotlarga mos kelmaydi va, ehtimol, köplab maqbaralarga ega bölgan haqiqiy Şohlar vodiysiga işora qiladi.

Filmda Misr «Öliklar kitobi» öliklarni tiriltiradigan sehrli formulalar bilan yagona nusxadagi kitob sifatida körsatilgan. Haqiqatda arxeologlar «Öliklar kitobi» va uning variantlarini köpinça qadimgi Misr maqbaralarida topişgan. Kitobning vazifasi marhumni yer hayotiga qaytariş emas, balki uni ölik dunyosidagi tösiqlarni yengib, Ialu baxtli dalalariga yetişiga yordam beriş edi. Qadimgi Misrning «Öliklar kitobi» odatda papirus öramlarida, maqbara yoki sarkofag devorlarida tasvirlangan va zamonaviy tuşunçadagi kitobga öxşamagan.