The Talented Mr. Ripley

Talantli janob Ripli (ingl. The Talented Mr. Ripley) — Amerikalik psixologik triller, 1999 yil, rejissyor Entoni Minghellaning törtinçi töliqmetrajli filmi bölib, Patrisiya Haysmitning 1955 yildagi şu nomli romani asosida suratga olingan. Voqea 1950-yillarda röy beradi. Matt Damon firibgar Tom Ripli rolini ijro etadi. Uni Nyu-Yorkdan Italiyaga yuboradilar, toki boy va erkatoy pleyboy Dikki Grinlifni uyga qaytişga köndirsin. Ammo muvaffaqiyatsizlikka uçragaç, Ripli ğayritabiiy çoralarga qöl uradi. Jud Lou, Gvineth Peltrou, Keyt Blanşett va Filip Seymur Xoffman ham ikkinçi darajali rollarda suratga tuşgan. Bu film Rene Klemanning 1960 yilda Alen Delon, Moris Ron va Mari Lafore iştirokida suratga olgan «Yorqin quyoş ostida» filmidan qariyb qirq yil keyin çiqdi.

Film tanqidçilardan olqişli şarhlar oldi va tijoriy muvaffaqiyatga erişdi: jahon prokatida 128 million dollar yiğdi. U «Oskar» mukofotiga 5 ta nominatsiyaga tavsiya etildi, jumladan eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy va eng yaxşi erkak ikkinçi darajali rol (Lou) uçun.

Matt Damon — Tom Ripli (Boris Şuvalov)

Jud Lou — Dikki Grinlif (Vsevolod Kuznetsov)

Gvineth Peltrou — Marj Şerwud (Svetlana Stepçenko)

Keyt Blanşett — Meredit Loug (Olga Pletneva)

Filip Seymur Xoffman — Fredди Mayls (Oleg Kutsenko)

Jek Davenport — Piter Smit-Kingsli (Aleksey Myasnikov)

Jeyms Rebxorn — Gerbert Grinlif (Vladimir Antonik)

Sergio Rubini — inspektor Roverini (Leonid Belozoroviç)

Rosario Fiorello — Fausto (Andrey Kazantsev)

Filip Beyker Xoll — Elvin MakKarron (Yuriy Sarantsev)

Seliya Uiston — xola Joan (Marina Tarasova)

Liza Aykxorn — Emili Grinlif

Stefaniya Rocca — Silvana

Juzeppe Fiorello — Silvananing kuyovi

Ivano Marescotti — polkovnik Verrecçia

Gretchen Egolf — Frensis

Filmi rus tiliga «Mosfilm-Master» studiyasi West kompaniyasining buyurtmasi böyiça dublyaj qilgan.

Film Patrisiya Haysmitning Tom Ripli haqidagi seriyasining birinçi romani asosida suratga olingan. 1960 yilda Rene Kleman uni «Yorqin quyoş ostida» nomi bilan allaqaçon ekranlaştirgan edi — unda Tom Riplini Alen Delon ijro etgan.

Minghella filmida romanning va birinçi ekranlaştirişning (1960) baʼzi şafqatsiz motivlari yumşatilgan: masalan, Ripli Dikkini qayiq sayri çoğida tasodifan öldiradi, kitobdagidek oldindan rejalaştirib emas. Bundan taşqari, birinçi filmda Tomning gomoseksualligiga hatto işora ham yöq, Minghellaning ekranlaştirişida esa bu körsatilgan. Agar «Yorqin quyoş ostida» filmining oxirida Ripli baribir foş qilingan bölsa, Matt Damon iştirokidagi filmning finali noaniq qoladi: sönggi epizodda Tom kemadagi kayutada sevgilisi Piterni guvohni yöqotiş uçun böğadi (qotillikning özi körsatilmaydi), ammo Riplining keyingi taqdiri nomaʼlum qoladi.

«The Guardian» gazetasi xabar berişiça, Leonardo DiCaprio boş rolni rad etgan — natijada uni Matt Damon ijro etdi. Entoni Minghella prodyuserlarga şart qöydi: boş rol ijroçisini özi tanlaydi. Minghella Damonni «Good Will Hunting» filmida körib, uni loyihaga taklif qildi: rejissyorning fikriça, unda tomoşabinlarda hamdardlik uyğotiş va ularga «Tom qanday öylaydi va harakat qiladi» degan savolga javob berişga yordam beradigan «işonçlilik, iliqlik va saxiylik» uyğunligi bor edi. Rolga tayyorlaniş uçun Damon 30 funt (taxminan 13,5 kilogramm) vaznini taşladi va pianino çalişni örgandi. Şuningdek, Ripli Marj va Dikkidan ança oqiş körinişi uçun Damonga qöşimça grim surtilgan.

Meredit Loug obrazi romanda yöq, Keyt Blanşett ijro etgan ikkinçi darajali rol esa ança kengaytirilgan — Minghella aktrisa bilan şaxsan uçraşgaç, unga «maftun» bölib qolgan va u filmda rol öynaşni xohlayotganini bilib, juda hayratga tuşgan. Şu sababli rejissyor va ssenariy muallifi loyihada bu personajning ekran vaqtini sezilarli darajada oşirgan: «Har kuni keçqurun ssenariyni qayta işlaşga ötirganimda, Meredit roli biroz kattaroq bölib qolardi». Blanşett esa eslaydi: «Meni hayratga solgani şu böldiki, odamlar rolning özi haqida emas, balki uning hajmi haqida gapirişardi — menimça, Meredit juda ğalati va qiziqarli personaj».

Minghella Jud Louʼni «Timsohlar donoligi» loyihasida boş rolda körgan edi; bu paytda uning rafiqasi Kerolayn Çoa mustaqil film ustida prodyuser bölib işlagan. Minghellani Louʼning ijrosi qoyil qoldirgan va u yoş aktyorga Dikki rolini taklif etgan. Ammo Jud Lou «Dikki kabi qaysarlik» bilan taklifni rad etgan, çunki u «çiroyli yigit» rolini öynaşni istamagan. Biroq Minghella töplagan aktyorlar tarkibini bilgaç, u rozi bölgan. Damondan farqli ölaroq, Lou aksinça vazn qöşib, sportçiroqroq körinişga kirgan va saksafon çalişni örgangan. Suratga oliş paytida esa u qayiqdagi qotillik sahnasida orqasi bilan yiqilib, qovurğasini sindirib olgan. Minghella «özida xarizmaga ega, ham ayolni, ham erkakni öziga oşiq qila oladigan odamni» izlagan — çunki butun hikoya ana şu odam atrofida aylanadi.

Dizayner Enn Rot film kostyumlari ustidagi ishi uçun «Oskar» mukofotiga nomzod böldi. Tomning vintage kiyimlarining köpçiligi uning kelib çiqişini taʼkidlaş uçun qayta tikilgan; Rot buni «juda amerikaça, Şarqiy qirğoq uslubi, ammo baribir bu «Sears» dökonining kiyimi» deb taʼriflagan. Dizayner Gari Jons Tomning öziga xos velveti kurtkasi aynan şunday narsa ekanini taʼkidlagan.

Dikkining barça kiyimlari nyu-yorklik tikuvçi Jon Tyudor tomonidan buyurtma asosida tikilgan. Bu personajning boy kelib çiqişi va bir maʼnoda «erinçoq» isrofgarlik hayot tarzini körsatiş uçun qilingan. «Mening vazifam Yevropada juda çeklangan nafaqa bilan yaşayotgan, ammo haşamatli hayotga örganib qolgan bu boy amerikalik yigitni körsatiş edi. U kurtka va şim yoki kurtka va ziğir şim kiygan. Aynan şu kostyum Dikkining boy kelib çiqişini aks ettirişi kerak edi», — deb tuşuntirgan Rot.

Rotning sözlariga köra, bugungi kunga qadar kinematografik uslubning ikonalaridan biri hisoblangan Marjning haşamatli garderobi buyumlarning özidan köra hayotga munosabati bilan boğliq: «U öziga kiyim sotib olmaydi. Bu kiyimlarni uning ota-onasi hali maktabda bölganida sotib olgan. Ammo agar kimdir undan bu mokasinlarni qayerdan olganini sörasa, Marj bu savolga javob bera olmasdi. Unga bu şunçaki qiziq emas. Dizaynerlarning nomlari bilan ham xuddi şunday: «Tommi… uning ismi qanday edi…». Film davomida Marjning garderobi oç rangdagi içki kiyimlar va bikinidan quyuqroq ranglar va tanani yopadigan matolarga özgaradi — bu Ripli betartiblik keltira boşlagaç, qizning xarakteridagi özgarişlarni aks ettiradi.

Nyu-Yorkdagi dastlabki sahnalar bundan mustasno, film butunlay Italiyada suratga olingan — xususan, Pozitano komunasi, Isçia va Procida orollaridagi qişloqlarda, şuningdek, xayoliy Mongibello şahriga aylantirilgan Neapolda. San-Remodagi sahnalar aslida Rim yonidagi kurort şaharçasi Anzioda suratga olingan; epizodlarda taniqli manzaralar va joylar körinadi — Piazza Navona, Ispan zinapoyasi, Ispaniya maydoni, şuningdek, Venetsiyadagi Avliyo Mark maydonidagi «Florian» kafesi. Başorat qilib bölmaydigan ob-havo şaroitlari — köpinça kuçli yomğir — suratga oliş jadvaliga öz özgarişlarini kiritgan: «Biz Janubiy Italiyaning gözal dunyosini körsatişga harakat qildik, ammo uni heç qaçon çiroyli qila olmadik… Sahnalarni töxtatişga töğri kelardi — aktyorlar 2-3 söz aytardi, keyin yana yomğir boşlanardi…». Fil Bray (ingl. Phil Bray) maydonda fotograf bölib işlagan.

Filmga musiqani bastakor Gabriel Yared yozgan — uning ishi «Oskar», «Oltin globus» va BAFTA mukofotlarida «Eng yaxşi film musiqasi» toifasida nominatsiyalarga tavsiya etilgan, ammo bu mukofotlardan birortasini ham olmagan.

Filmning premyerasi 1999 yil 12 dekabrda Fox Bruin teatrida bölib ötdi, 25 dekabrda esa kartina AQŞ prokatiga çiqdi — start paytida film 2 307 ta kinoteatrda namoyiş etildi. Birinçi dam oliş kunlarida film Amerikada 12 738 237 dollar yiğdi. 53 hafta prokatdan söng film AQŞda 81 298 265 dollar, xorijda esa 47,5 million dollar yiğdi — umumiy yiğim 128 798 265 dollarni taşkil etdi, byudjeti esa 40 million dollar edi.

Film tanqidçilardan asosan ijobiy şarhlar oldi. «Rotten Tomatoes» saytida kartina 136 ta şarh asosida 85 % maʼqullaşga erişdi, örtaça baho — 7.30 ball (10 balldan): «Damonning bezovta qiluvçi öyini Minghellaning aniq rejissurasi bilan birga bu trillerni janrdagi boşqa filmlardan ajratib turadi». «Metacritic» saytida film 35 ta tanqidçi şarhi asosida 100 balldan 76 ball töpladi — asosan ijobiy. Tomoşabinlar «CinemaScore» portalida filmga C+ bahoni berişdi. «Kinopoisk» saytida filmning reytingi 102 498 tomoşabin bahosi asosida 7.7 ni taşkil etadi; «Internet Movie Database» da esa 205 267 foydalanuvçi bahosi asosida 7.4 (10 balldan) — 2022 yil may oyi holatiga köra.

Rojer Ebert kartinaga 4 dan 4 yulduz qöydi: «Aqlli triller, tomoşabinni Tom Ripli bilan özini aynanlaştirişga ustalik bilan majbur qiladi… U — hayvon, ammo biz uning tutilişini xohlamaymiz». «The New York Times» uçun şarh yozgan Janet Maslin Jud Lou öyinini baholadi: «Tabiiy ravişda isteʼdodli britaniyalik aktyor Jud Lou uçun yulduz roli. Nafaqat juda yaxşi körinişga ega bölgani uçun, balki janob Lou personajga barça bilan — erkaklar va ayollar bilan — manipulyatsiya qilişning manyakal, jozibali kuçini beradi». «Entertainment Weekly» jurnali filmga A- bahoni berdi, Liza Şvarzbaum yozdi: «Damonning bu rolga tanlanişi juda tuşunarli — u tomoşabinlarni özining bolalarça qiyofasi bilan maftun etadi… Bunday aldamçi taşqi köriniş öz işini qiladi: Damonning yuzida qarşiliksiz tabassum paydo böladi, skautning nigohi esa qarşisida qotil turganini unutişga majbur qiladi. Va bu noaniqlik qörqitadi». «Sight & Sound» jurnalidan Şarlotta ÖSallivan kartinani «keskin, qörqinçli triller» deb taʼrifladi («Uning yagona muammosi — filmning örtasidagi çözilgan hikoya va Meredit obsesiyasining işonarsiz tarixi»), unda «yorqin, ammo foydasiz hayot» hukmronlik qiladi.

«Time» jurnali filmni yil eng yaxşi kartinalaridan biri deb atadi — «Patrisiya Haysmitning kriminal detektividagi ajoyib qaraş». Jeyms Berardinelli filmga 4 dan 2,5 yulduz qöydi va uni «boşidan oxirigaça tomoşabin eʼtiborini uşlab turadigan munosib ekranlaştiriş» deb atadi, ammo Damonning öyinini «zaif» deb topdi, şuningdek, kartinaning haddan taşqari uzunligini qayd etdi — uni «15 daqiqaga qisqartiriş kerak edi». Berardinelli yana «Yorqin quyoş ostida» filmini muvaffaqiyatliroq deb hisoblaydi va unga 4 yulduz qöyadi: «Ha, remeyk Haysmitning asl romaniga yaqinroq, ammo natija ança yomonroq çiqdi. «Talantli janob Ripli»ning «Yorqin quyoş ostida» filmidan yutqazişini aytiş — heç narsa demaslik bilan barobar. Deyarli barça jihatdan Rene Klemanning filmi Minghellanikidan ustun — operatordan tortib aktyorlar va ssenariygaça. Matt Damon Tom Ripli rolida yaxşi körinişi mumkin, ammo bu faqat Alen Delonning öyinini körmagan tomoşabinlar uçun töğri».

«The New York Observer» uçun şarh yozgan Endryu Sarris: «Bu yetarliça qiziqarli sayohat, u juda tez tugadi. Ammo hammaga ham bu yerda sodir bölayotgan axloqsizlik va jazosizlikdan qolgan taʼsir yoqmadi». «The Guardian» maqolasida Piter Bredşou filmni «juda jozibali odamlar haqidagi buyuk haqiqatning gözal tasviri, ular yaşirişga nimasi borligi: yaʼni ularning atrofdagilarga juda kuçli qaramligi» deb atadi. Bu tuşunilgaç, bu triller keskinlik yaratişdan töxtaydi va inson tabiatini işonarsiz tadqiq qilişga aylanadi. «The Village Voice» şarhida Emi Tobin Minghellani «psevdo-rassom va rejissyor» deb atadi, uni «filmning kassa taqdiri köproq qiziqtiradi — bu unga çuqurroq kirişga imkon bermaydi, filmni turistlar uçun «jozibali» körinişga aylantiradi». Xuddi şunday taassurot Adriatika dengiziga qaragan kafeda National Enquirer gazetasini öqiş bilan ham uyğonadi.

Rejissyor Florian Henkel fon Donnersmark kartinani eng sevimli filmlaridan biri deb atadi. U bastakor Gabriel Yaredni «Boşqalarning hayoti» loyihasi ustida işlaşga jalb qilgan va operator Jon Silni özining «Sayyoh» filmiga taklif qilgan.

Kartina nufuzli kinomukofotlar taşkilotçilaridan bir neça nominatsiya va mukofotlarga sazovor böldi:

Rossiyada film VHS va DVD formatida «West Video» kompaniyasi tomonidan çiqarilgan. DVD 2000 yil 26 dekabrda çiqdi. Keyinçalik kartinani «Carmen Video» kompaniyasi oddiy naşrda va «Miramax kollektsiyasi: vaqt sinovidan ötgan» seriyasida qayta çiqardi. Kompaniya şuningdek, filmni 2013 yil 25 dekabrda Blu-ray formatida çiqardi. Filmning barça uy videosi naşrlari bir xil qöşimça materiallar töplamini öz içiga olgan:

Qisqa metrajli film «Inside The Talented Mr. Ripley» (22:34): ijodkorlarning kartina suratga olinişi haqidagi hikoyasi, sahna ortidagi lavhalar, şuningdek, yakuniy versiyaga kirmagan sahna va dialoglar.

Qisqa metrajli film «Reflections On The Talented Mr. Ripley» (14:42), yoki DVD relizidagi «Cast & Crew Interviews»: Entoni Minghella, Matt Damon, Jud Lou, Gvineth Peltrou, Keyt Blanşett va Filip Seymur Xoffman bilan intervyular.

Qisqa metrajli film «The Making Of The Soundtrack» (8:25): rejissyor Entoni Minghella va bastakor Gabriel Yaredning film saundtrekini yaratiş va yoziş haqidagi hikoyasi.

Teaser (2:10) va teatr treyleri (2:34).