Lessi va daydi it

«Lady and the Tramp» (ingl. Lady and the Tramp) — Walt Disney studiyasining 1955-yilda çiqqan 15-chi töliq metrajli multfilmi. U CinemaScope formatidagi birinçi multfilm hamda Buena Vista Film Distribution şöba kompaniyasi orqali tarqatilgan birinçi multfilm (ilgari Disney multfilmlarini RKO Radio Pictures tarqatgan). Multfilm syujeti ikki manbaga asoslangan: birinçidan, Ward Greeneʼning «Happy Dan, The Cynical Dog» (Baxtli Den, injiq it) hikoyasiga, ikkinçidan esa Disney animatori Joe Grantning uzoq yillik ğoyasiga.

2006-yilda multfilmning qayta işlangan va tiklangan versiyasi «Disneyʼs Platinum Edition» seriyasi doirasida DVD şaklida çiqarildi.

Sotuv boşlangan birinçi kunning özida naşr bir milliondan ortiq nusxada sotildi.

Barbara Luddy — Ledi: Amerika kokerspanieli. Darlingga Rojdestvoda Jim Dir tomonidan sovğa qilingan, u tez orada ularning hayotining markaziga aylanadi, lekin keyinçalik inson çaqaloqining tuğilişi tufayli qisman çetga suriladi, u esa çaqaloqni sadoqat bilan yaxşi körib qoladi. Uning uydan taşqaridagi tajribasi va bezori bilan uçraşuvi unda odamlar bilan munosabati tabiati haqida savollar uyğotadi (u odamlarni heç qaçon öz egalari deb hisoblamaydi) va unga hayvonlar va odamlarga töla, zavq va xavfga boy dunyoni yangiça tuşuniş imkonini beradi.

Larry Roberts — Butç / Bezori: Şnauzer va terrier aralaşmasi. Köçada yaşaydigan sarson it. Ledi bilan uçraşganda uni «Lapa» deb çaqiradi. U özini heç qaçon ismi bilan atamaydi, garçi filmdagi köpçilik it personajlari uni Bezori deb çaqirişsa ham. Faqat davomida odamlar uni Bezori deb ataşadi va nima uçun köçada şu nom bilan tanilgani heç qaçon tuşuntirilmaydi. Filmda Bezorining boşqa ismlari ham bor, Ledi uning oilasi bor-yöqligini söraganida, Bezori javob beradi: «Haftaning har kuni uçun bittadan. Gap şundaki, ularning birortasida ham men yöq». Har bir eslatilgan oila uni turliça ismlar bilan çaqirgan (masalan, Mayk yoki Fritzi). Oilalar ham turli millatli bölgan (masalan, irland yoki nemis). Bezori bitta oilaga tegişli bölmagani uçun, bu Ledi öşa paytda boşidan keçirayotgan bola bilan boğliq muammolardan osonroq deb hisoblagan.

Bill Thompson — Jok: Skotç-terrier. Ledining qöşnisi va Trastining eng yaxşi dösti. Thompson şuningdek oşpaz yordamçisi Tonining yordamçisi Joni; itlar boşpanasidagi uysiz buldog Bullni, London şevasida gapiradigan; boşpanadagi uysiz taksa Taksini, nemis aksentida gapiradigan; irland aksentli politsiyaçini va Jimning döstini ovoz bilan ifodalagan.

Bill Baucom — Trasti: Bladxaund. Ledining qöşnisi va Jokning eng yaxşi dösti. Ilgari bobosi Eski Trasti bilan birga jinoyatçilarni izlagan, hidlaş qobiliyatini yöqotgunça. Biroq multfilm oxirida, hidlaş qobiliyati yordamida Bezori ötirgan aravani topadi.

George Givot — Tony: «Tonyʼs» italyan restoranining egasi va boş oşpazi. Tony va uning yordamçisi Jo Bezoriga katta mehr qöyişadi va unga hamda Lediga romantik keç taşkil qilib, «Bella Notte» qöşiğini ijro etişadi.

Peggy Lee — Darling: Ledining egasi. Jim Dirning xotini va ularning bolasining onasi. Lee şuningdek xola Sarining şarqona egizak muşuklari Si va Amni ovoz bilan ifodalagan, ular şöxliklari va çeksiz muammolari bilan maşhur. U yana boşpanada Ledi uçraşgan (boşqa it qardoşlari bilan birga qafasga solingan) bezori pekines urğoçisi Peggni ham ovoz bilan ifodalagan. Si va Am ismlari Siam mamlakati nomi bilan öynaşdir.

Lee Millar — Jim Dir: Ledining egasi. Darlingning eri va ularning bolasining otasi. Millar şuningdek It ovçini ham ovoz bilan ifodalagan.

Verna Felton — Xola Sara: Jim Dirning xolasi (Ward Greeneʼning filmga asoslangan romanida u Jim Dirning onasining singlisi edi), u Jim Dir va Darling bir neça kunga ketganda bolaga qaraş uçun keladi. U yaxşi niyatli xola, şarqona muşuklarini sevadi, lekin itlar bolalar yonida bölişi kerak deb hisoblamaydi. U Ledi va Bezorini beşikni ağdarişda ayblaydi, aslida ular bolani yovuz kalamuşdan himoya qilgan edi. Biroq filmning yakuniy sahnasida u ikki it bilan yomon munosabatda bölgani uçun aybini yuviş maqsadida Rojdestvoga it peçenyesi qutisini yuboradi.

Stan Freberg — Qunduz: Zoo boğidagi aqlli, mehnatsevar qunduz, u pişillab gapiradi. U Xola Sara Ledining burniga kiydirgan tumşuğni tişlab uzadi. Şundan söng Bezori tuşunadi, tumşuğ qunduzga yoğoç taşiş uçun aynan kerakli narsa ekan. Keyinçalik bu personaj «Vinni-Pux va asal daraxti» (1966) multfilmidagi Siçqon obrazi uçun ilhom manbai böldi, hatto nutq uslubigaça (u «s» harfini talaffuz qilganda çiqadigan huştak ovozi) köçirilgan. Filmda qunduzni ovoz bilan ifodalagan Stan Freberg tijorat va komediya filmlarida ovoz yoziş va saundtreklar böyiça katta tajribaga ega edi. 2 diskli DVD Platinum Editionʼda u buning qanday qilinganini körsatadi va oxir-oqibat huştak işlatilgani, çunki bu effektni takrorlaş qiyin bölgani aytiladi.

Alan Reed — Boris: Rus taziysi. Boşpanadagi it, rus aksentida gapiradi. Maksim Gorkiydan iqtibos keltiradigan faylasuf.

Turl Ravenscroft — El: Zoo boğidagi timsoh, Bezori undan Ledining tumşuğini yeçişni söraydi. Biroq u buning örniga Ledining boşini tişlab olişga oz qoldiradi.

Yakuniy versiya rejalaştirilganidan biroz farq qiladi. Dastlabki syujet (1930-yillar — 1940-yillar boşi) filmdagi körinişidagi Bezori personajini öz içiga olmagan. Bir versiyaga köra, hikoya Ledi va uning ikki muxlisi — rus taziysi Boris va uysiz it Gomer atrofida qurilgan edi, asosiy salbiy personajlar esa şarqona muşuklar va kalamuş edi. Keyinçalik Boris taziy multfilmda ikkinçi darajali personaj sifatida bölsa ham paydo böladi.

1943-yilda syujet Ward Greeneʼning adabiy asari asosida qayta işlandi va Ledi bilan Bezori örtasidagi ziddiyatlarga eʼtibor qaratildi (lekin Bezori öz ismini darhol olmagan — undan oldin uni Bozo, Ragz va Gomer deb ataşgan). Dastlab Ledining bitta qöşni iti bor edi, Xyubert ismli, lekin keyinçalik Xyubert örniga Jok va Trasti kiritildi.

Baʼzi ikkinçi darajali personajlar ish jarayonida sezilarli özgarişlarga uçradi. Masalan, şarqona muşuklar Si va Am dastlab irqçilik maʼnosiga ega bölgan, ança yovuz personajlar sifatida rejalaştirilgan edi. Xola Sara esa heç qanday ijobiy fazilatga ega bölmagan qattiqqöl, zolim qaynona sifatida tasavvur qilingan edi. Multfilmda yovuzlikni ifodalaydigan kalamuş dastlab komik personaj bölgan.

Multfilmning dastlabki finali ança fojiali edi — Trasti Bezorini itlar boşpanasiga olib ketayotgan aravani töxtatişga urinib halok böladi. Biroq Uolt Disney «Bambi» bilan boğliq voqealarning takrorlanişini istamay, Trastini yakuniy sahnada «tiriltirdi» va uning şunçaki oyoği singanini körsatdi.

Maşhur rivoyatga köra, «Lady and the Tramp»ning boşlanişidagi Rojdestvo sovğasi epizodining haqiqiy asoslari bor. Bu rivoyatga köra, Uolt Disney xotini bilan uçraşuvni unutib qöygan va aybini yuviş uçun unga kuçukça sovğa qilgan. Şunga qaramay, bu hikoyaning işonçliligi katta şubha ostida — ehtimol, rivoyat Joe Grant — asl ğoya muallifi studiyadan ketganidan keyin jamoatçilik uçun öylab topilgan.

«Lady and the Tramp» CinemaScope formatida (kinoteatr formati, tomonlar nisbati — 2,55:1) suratga olingan birinçi studiya töliq metrajli film böldi. Şunga qaramay, multfilm dastlab Disney uçun odatiy 4:3 formatida işlab çiqilgan va faqat vaqt ötişi bilan maşhurlaşib borayotgan CinemaScopeʼga ötiş qarori qabul qilingan (lekin 4:3 versiyasi ham biroz tarqalgan). Natijada rassomlar şoşilinç ravişda fonlarni çizib töldirişga (kengaytirişga) va sahnalarning kompozitsiyasini özgartirişga majbur bölişdi. Multfilm dastlab keng ekran uçun möljallanmagan bölişining bilvosita dalillari — fonning yuqori statikligi va harakatning sahnaning öng, çap yoki markaziy qismlarida jamlanganligi.

Disney kompaniyasining köplab yirik arboblari, jumladan Uolt özi ham, «Lady and the Tramp» birinçi multfilm bölib, unda aniq muhabbat sahnasi nazarda tutilganini tan olişgan. Vaziyat murakkab edi, çunki syujetga köra Ledi va Bezori rasmiy ravişda er-xotin emas edi, öşa paytda kinoda «nikohdan oldingi jinsiy aloqa»ga oid har qanday elementlar Golliudda maʼqullanmasdi. «Lady and the Tramp» bundan istisno böldi, buning sababi, asosan, asosiy qahramonlar odamlar emas, itlar edi.

Filmning musiqiy bezagini bastakor va dirijyor Oliver Wallace yozgan.

Qöşiqlar mualliflari jazz ijroçisi Peggy Lee va bastakor Sonny Burke böldi.

1988-yilda partituraning yozilişida iştirok etgan va aranjirovkaning musiqiy yozuvi huquqlarini özida saqlab qolgan Peggy Lee studiya Disneyni şartnomani buzişda ayblab, sud daʼvosi qözğatdi, kompaniya tarqatayotgan filmli videokassetalar ham musiqiy yozuv hisoblanişini taʼkidladi.

1991-yilda u studiyadan 2,3 million dollar miqdorida tovon undirişga muvaffaq böldi.

1956 — «Lady and the Tramp» multfilmi David di Donatello Awards mukofotiga sazovor böldi — eng yaxşi xorijiy film nominatsiyasida (Best Foreign Production).

Multfilmning maşhurligi «Scamp» (Şalun) komikslar seriyasining naşr etilişiga olib keldi, unda Ledi va Bezorining bolasi bölgan kuçukçaning sarguzaştlari hikoya qilinadi. Komikslar 1955-yildan 1988-yilgaça naşr etilgan, keyinçalik uşbu komikslar asosida kartinaning davomi — «Lady and the Tramp II: Scampʼs Adventure» suratga olingan.

2018-yil boşida multfilmni jonli aktyorlar iştirokidagi film sifatida qayta işga tuşiriş tayyorlanayotgani haqida xabarlar paydo böldi.

Öşa yilning martida filmning rejissyori Charlie Bean, ssenariy muallifi esa Andrew Bujalski bölişi eʼlon qilindi.

Filmni suratga oliş 2018-yil sentabrida boşlandi va Jorjiya ştatining Atlanta va Savannah şaharlarida ötkazildi. Film premyerasi 2019-yil 12-noyabrda Disney+ platformasida bölib ötdi. Kartina tanqidçilardan örtaça baholarga sazovor böldi.