Limelight

Olovlar yoritkiçi (ingl. *Limelight*) — Charlie Çaplinning badiiy filmi, lirik tragikomediya, 1952-yilda ekranga çiqqan. 1973-yilda filmning musiqasi uçun «Oskar» mukofotiga sazovor bölgan.

1948-yilda Fransiya kinotanqidçilar assotsiatsiyasi Çaplinni Nobel tinçlik mukofotiga nomzod qilib körsatdi. Bunga uning ijodining öziga xos xususiyatlari, avvalo tinçlikka intilişi va gumanizmi sabab bölgan: «Bu xususiyat uning sönggi ikki filmida ayniqsa yorqin ifodalangan» — «Buyuk diktator» (1940) va «Mosyo Verdu» (1947). Bu iltimosnoma Fransiya matbuotining keng doiralari tomonidan qöllab-quvvatlangan bölsa-da, mukofot unga heç qaçon berilmadi. Şu bilan birga, AQŞda Çaplinning keyingi ijodiy yönalişi va siyosiy qaraşlari konservativ matbuot tomonidan qoralanardi. Masalan, Kaliforniyaning bir gazetasi öz öquvçilari orasida Yevropaga bilet uçun obuna ötkazdi. FQB Çaplinga nisbatan tergovni hali 1930-yillarda, «Yangi zamonlar» filmidan keyin boşlagan edi. FQB Joann Barri ismli qizning bolasi otaligi böyiça daʼvo qözğatdi, bu esa Çaplinning obrösiga putur yetkazdi. FQB, şuningdek, Çaplinni kommunizmga xayrixohlikda ayblovçi öng matbuot kampaniyasi ortida ham turardi.

«Buyuk diktator» filmi suratga olinayotgan paytda Çaplinni film tsenzura bilan muammolarga duç kelişi haqida ogohlantirişgan. Unga filmni suratga olişdan voz keçişni taklif qilişgan va film heç qaçon Angliyada ham, AQŞda ham namoyiş etilmasligini aytişgan. Germaniya SSSRga hujum qilgandan keyin yuqoridan bosim töxtadi, lekin tomoşabinlardan tahdidli xatlar kela boşladi, şuningdek OAV tomonidan hujumlar böldi. Amerikaga qarşi faoliyatni tekşiriş komissiyasi Chaplin faoliyatini tekşirişni boşladi, bunda uning milliy mansubligi ham körib çiqiladigan masalalardan biri edi. «Mosyo Verdu» filmi montaj qilinayotganda Chaplin komissiya tinglovlariga Vaşingtonga çaqirilgan, ammo keyinroq çaqiruv bekor qilingan.

Filmning asosiga Çaplinning «Olovlar yoritkiçi» (Footlights) qissasi qöyilgan. «Mosyo Verdu» filmi qabul qilinganidan keyin Chaplin tomoşabin muhabbatini yöqotganini öylay boşladi. U artistning karerasi tugaşi haqida, циничный «Mosyo Verdu»ga butunlay zid bölgan film suratga olişga qaror qildi. Bu ğoya taxminan yuz ming sözlik ssenariyga aylandi. Unga asosiy qahramonlar — klоun Kalvero va yoş balerina Terining oldingi hayoti haqida ikkita keng retrospektiv çekiniş kiritilgan edi. Ssenariyning töliq variantida Çaplinning avtobiografik mulohazalarining murakkab ketma-ketligi körinadi; qoğozda qolgan bir qator epizodlar uning hayot faktlari bilan öxşaşligi bilan qiziqarli. Umuman olganda, Chaplin bu material ustida uç yildan ortiq işladi — boşqa heç bir ssenariy ustida bunçalik uzoq işlamagan.

1950-yil 30-avgustda Çaplinning vakili, «United Artists» kinokompaniyasidagi Artur Kelliga xat yuborildi, unda «Olovlar yoritkiçi» (Limelight) nomini röyxatdan ötkaziş söralgan edi. 2-sentabrda xuddi şunday iltimos bilan telegramma jönatildi. Şundan söng studiyaning kundalik hisobotlari jurnalida «Li Kobin Beverlida „Olovlar yoritkiçi“ (Limelight, avval Footlights) ssenariysini teradi» degan yozuv paydo böldi. 11-sentabr hisobotlarida ssenariy (öşa paytda hali ham missis Kobin teradigan) Çaplinning mualliflik huquqlarini Vaşingtondagi Kongress kutubxonasida röyxatdan ötkaziş uçun Llyod Rayt ofisiga yuborilgani qayd etilgan. Uşbu kutubxona arxividagi «Footlights» nomli nusxa 148 sahifadan iborat bölib, dialoglarga bir neça unçalik muhim bölmagan muallif tuzatişlarini öz içiga oladi.

Chaplin bu filmini özining sönggi filmi deb öylagan edi. Uni işlab çiqariş 1951-yil 12-noyabrda boşlandi, suratga oliş esa 19-noyabrda boşlandi. Film harakati Londonda bölsa-da, u AQŞda, asosan Çaplinning studiyasida suratga olindi. Filmning premyerasi 1952-yil 16-oktabrda Londonda bölib ötdi.

Çaplinning kommunizmni qöllaşda bölgan janjalli ayblovlari tufayli film Amerika prokatçilarini qiziqtirmadi — Yaponiya va Yevropada kartina katta muvaffaqiyatga erişgan bölsa-da, AQŞda u faqat Şarqiy qirğoqdagi bir neça mustaqil kinoteatrlarda namoyiş etildi. Bundan taşqari, 1952-yilda Chaplin filmni Yevropada tarğib qiliş uçun jönab ketganida, AQŞ immigratsiya xizmatlari uning kiriş vizasini bekor qildi, şu sababli rejissyor Amerikada filmni tarğib qila olmadi. U avtobiografiyasida AQŞda filmni keçqurun şaxsiy uylarda tomoşa qilişganini, radiostansiyalar esa filmdagi musiqani muallifini aytmasdan tez-tez uzatganini yozgan.

Film Amerika prokatiga faqat 1972-yilda çiqdi. Los-Anjeles okrugida keng ekranda namoyiş etilgandan söng, lenta 1972-yil uçun filmga eng yaxşi musiqa nominatsiyasi böyiça «Oskar» mukofotiga nomzod böldi. Kartina öz nominatsiyasida ğolib çiqdi, bu Çaplinning yagona tanlov «Oskari» böldi va film çiqqanidan mukofot olingunga qadar ötgan vaqt böyiça mutlaq rekord böldi. Bastakorlar Rey Raş va Larri Rassel bu lahzaga yetib kelişmadi.

Aktyorlar tarkibi:

1953 — BAFTA mukofoti eng istiqbolli yangi ijroçiga (Klер Блум)

1953 — BAFTA mukofotiga eng yaxşi film uçun nominatsiya

1953 — Italiya milliy kinojurnalistlar kasaba uyuşmasining «Kumuş lenta» mukofoti eng yaxşi xorijiy film uçun (Çarlz Chaplin)

1973 — filmning eng yaxşi musiqasi uçun «Oskar» mukofoti: Çarlz Chaplin, Rey Raş (vafotidan keyin) va Larri Rassel (vafotidan keyin).

Filmning asosiga Çaplinning «Olovlar yoritkiçi» (Footlights) qissasi qöyilgan. 1950-yil 30-avgustda Çaplinning vakili, «United Artists» kinokompaniyasidagi Artur Kelliga xat yuborildi, unda «Olovlar yoritkiçi» (Limelight) nomini röyxatdan ötkaziş söralgan edi. 2-sentabrda xuddi şunday iltimos bilan telegramma jönatildi. Şundan söng studiyaning kundalik hisobotlari jurnalida «Li Kobin Beverlida „Olovlar yoritkiçi“ (Limelight, avval Footlights) ssenariysini teradi» degan yozuv paydo böldi. 11-sentabr hisobotlarida ssenariy (öşa paytda hali ham missis Kobin teradigan) Çaplinning mualliflik huquqlarini Vaşingtondagi Kongress kutubxonasida röyxatdan ötkaziş uçun Llyod Rayt ofisiga yuborilgani qayd etilgan. Uşbu kutubxona arxividagi «Footlights» nomli nusxa 148 sahifadan iborat bölib, dialoglarga bir neça unçalik muhim bölmagan muallif tuzatişlarini öz içiga oladi.

Chaplin filmda deyarli barça qarindoşlarini suratga oldi: uning öğli Sidni Erl Chaplin musiqaçi Nevill rolida çiqdi, boşqa öğli Çarlz Chaplin-kiçik — pantomimadagi politsiyaçi rolida, Jeraldin bolalari Maykl va Jozefina — köçadagi bolalar rolida. Çaplinning xotini Una ÖNil (u umumiy planning bir lahzasida Klер Blumni dublyaj qilgan) va uning ögay akasi Uiler Draiden (Wheeler Dryden) ham rollarni olişdi. Filmda, şuningdek, Çaplinning yoşlik davridagi köplab hamkasblari, xususan komiklar Bastar Kiton, Loyal Andervud va Snab Pollard ham rol öynadi.

Sovet prokatida Kalvero rolini Innokentiy Smoktunovskiy, Terining rolini Yuliana Bugayeva dublyaj qildi. Qolgan rollarni Yevgeniy Jarikov, Aleksey Konovskiy (Kalveroning şerigi, Bastar Kiton roli), Valentina Karavayeva, Oleg Mokşantsev, Oleg Golubitskiy dublyaj qilişdi. Dublyaj rejissyori — Yelena Arabova.

«Olovlar yoritkiçi» — köp jihatdan Çaplinning avtobiografik filmi. U yoşligidagi kunlarni eslaydi, öşa paytda Londonda musiqali zal artisti bölib işlagan, pansionlarda yaşagan va teatr agentlarining qabulxonalarida tez-tez eşitgan: «Bugun siz uçun heç narsa yöq. Va siz uçun ham heç narsa yöq. Va bugun hammangiz uçun heç narsa yöq». Harakat 1914-yilning bahorida boşlanadi — bu Chaplin kinoga kelgan yil. Öz karerasining boşlanişini eslab, u asr boşidagi klоunlar va komik aktyorlarni körsatadi. Stefen Veysmanning kuzatişiga köra, bu asarda klоun Kalvero obrazida Çaplinning şaxsiy his-tuyğulari ham, uning otasi haqidagi xotiralari ham birlaşgan — «musiqali zalning unutilgan yulduzi, bitli içkilikbozi». Veysmanning fikriça, bitlar bilan boğliq epizod bolalikdagi qaşşoqlik bilan, yetim va muhtoj bolalar uçun Xenvill maktabida böliş bilan boğliq keçinmalarga borib taqaladi; u dezinfeksiyadan ötgaç, 1896-yil 18-iyunda öşa yerga joylaştirilgan va u yerda bir yildan köproq qolgan. Chaplin bitlar sirkidagi sahnaga bir neça ön yillar davomida intilgan. Studiya yozuvlariga köra, u bunday sahnani birinçi marta «Bola» (1921) filmini yaratişda suratga olgan, bu film sarson bola taqdiri haqida bölib, unga Sarson yaşaşda yordam beradi. Bundan taşqari, «Olovlar yoritkiçi»gaça u öz uçun muhim epizodni joylaştirişga yana uç marta urinib körgan. Bu «Sirk», «Buyuk diktator» va tugallanmagan «Professor» filmlarida bölgan, ammo bu heç qaçon amalga oşmagan. Veyman bitlar aynan «Olovlar yoritkiçi»da qöllanilgani diqqatga sazovor deb hisoblagan — bu şaxsiy hayotini tartibga solib, oilaviy baxtdan bahramand bölgan va otasi bilan boğliq oğriqli xotiralardan xalos bölgan davrda sodir bölgan.

Terining Kalveroga bölgan muhabbati Chaplin va Una ÖNil munosabatlarini eslatadi. Kostyumi Sarsonning kostyumiga öxşaş sahnada çiqadigan Kalveroning prototipi komik Frenk Tinney böldi. Avtobiografiyasida Chaplin şunday yozgan:

Men uni bir neça yil ötib sahnada yana kördim va hayratda qoldim: komediya ilohasi uni tark etgan edi. Tinney sahnada şunçalik qöpol edi — men bu öşa aktyor ekanligiga işonmasdim. Aynan uning bu özgarişi keyinçalik menga «Olovlar yoritkiçi» ğoyasini berdi. Men Tinney qanday qilib jonliligini va öziga bölgan işonçini yöqotganini tuşunişni xohlardim. «Olovlar yoritkiçi»da sababi qarilik edi. Kalvero qarib qoldi, köproq öz içiga qaray boşladi, özining insoniy qadr-qimmatini çuqurroq his qildi va bu uni tomoşabindan ajratib qöydi — bevosita muloqotning yengilligi yöqoldi.Per Leproon Chaplin filmi va Jan Renuarning keyingi asari «Fransuz kankani» (1954) örtasida maʼlum öxşaşlik (vaziyatlarning yaqinligi va tomoşaga muhabbat) borligini topdi: «Sahna böşab qolganda va yoş şahzoda özining katta qizil kreslosida yolğiz ötirganda, Gabin va Fransuaza Arnul parda ikki tomonidan Kora Vokerning qöşiği qanday tuğilayotganini kuzatişganda va ularning munosabatlari uziliş arafasida turganda, biz Çaplinning yaşirin aççiqligidan çuqur larzaga kelamiz…», bu tomoşabinda zör eʼtibor uyğotadi.