Psycho

«Psycho» (ingl. *Psycho*) — 1960-yilda Alfred Hitçcock rejissyorligida suratga olingan amerikalik qörqinçli film. Ssenariysi Joseph Stefanoning Robert Bloç romani «Psycho»ga asoslangan. Asosiy rollarni Anthony Perkins, Janet Leigh, Vera Miles, John Gavin, Martin Balsam va John McIntire ijro etgan.

Hitçcockning oldingi filmi «North by Northwest» (1959)dan farqli ölaroq, «Psycho» minimal byudjet bilan, qora-oq formatda hamda «Alfred Hitçcock Presents» teleserialining suratga oliş guruhi iştirokida suratga olingan. Dastlab tanqidçilardan aralaş baholar olgan va bahs-munozara mavzusiga aylangan film tomoşabinlar qiziqişi va yuqori kassa tuşumlari tufayli tez orada qayta baholandi. U «Oscar» mukofotiga törtta nomzodlikka sazovor böldi, jumladan «Eng yaxşi ikkinçi rejadagi ayol roli» (Lee uçun) va «Eng yaxşi rejissyorlik» (Hitçcock uçun) nominatsiyalarida. Hozirda «Psycho» Hitçcock ijodidagi eng yaxşi filmlardan biri, şuningdek, barça davrlarning eng yaxşi filmlaridan biri hisoblanadi. AFI röyxatida «100 yil içidagi eng şiddatli 100 ta amerikalik film» böyiça birinçi örinni egallaydi.

Hitçcock vafotidan keyin film bir qator davomlarga ega böldi: Anthony Perkins iştirokida suratga olingan uçta sikval, televizion spin-off, remeyk hamda prikvel serial.

Aktyorlar tarkibi:

Suratga oliş guruhi:

Filmning asosida Viskonsin ştatidagi haqiqiy seriyali qotil Ed Geinning hikoyasi yotadi, bu hikoya adabiyotçilar va kinematografçilar eʼtiborini bir neça bor tortgan. Gein 1906-yil 27-avgustda Viskonsin ştatidagi La-Kross şahri okrugida George Philip Gein va Augusta Wilhelmina Lerke oilasida tuğilgan. Eddining Henry George Gein ismli katta akasi bor edi. Onasi içkilikbozlik qiladigan va doimiy ishi bölmagan eriga nafratlansa-da, diniy eʼtiqodi tufayli nikohni bekor qilmagan. Augusta qattiq diniy lyuteran oilada katta bölgan, uning aʼzolari jinsiy aloqaga oid hamma narsaga qarşi edilar, şuning uçun u hamma narsada faqat ifloslik, gunoh va şahvatni körardi.

Alfred Hitçcock «Psycho» romanining ekranlaştiriş huquqini Robert Bloçdan nomaʼlum holda 9 000 dollarga sotib olgan. 1957-yilda Robert Bloç Weyauwegada yaşardi, bu Ed Gein yaşagan Plainfield şahridan 50 kilometr uzoqlikda edi. Gazeta xabarlarida Ed Geinning ishi bilan tanişgaç, u «Psycho» romanini yozdi. 1959-yilda naşr etilgan roman «New York Times» gazetasida ijobiy şarh oldi. Bu şarh Alfred Hitçcockning yordamçisi eʼtiborini tortdi va u şarhni öz bossiga yetkazdi.

Keyin Hitçcock premyeragaça romanning iloji boriça köp nusxalarini sotib oldi, şunda film oxiri sir saqlansin. Hitçcock filmni qora-oq plyonkaga olişga qaror qilişining sabablaridan biri — filmni juda qonli qilmaslik niyati edi. Yana bir sabab tejamkorlik edi. Byudjet mulohazalaridan taşqari, rejissyor buni Anthony Perkinsga «…u «Diavolitsa» filmini juda yaxşi körardi» deb tuşuntirgan. Filmda qon örniga şokolad siropidan foydalanilgan.

«Bates mehmonxonasi ostida» uy qurilişi 15 000 dollarga tuşdi.

Perkins ssenariyni öqimasdan turib filmda suratga tuşişga rozi böldi. U rol uçun 40 000 dollar haq oldi.

Duşdagi maşhur qotillik sahnasida vahimali tovuş skripkalar yordamida yaratilgan bölib, ularning torlari ötkir harakat bilan işqalangan. Piçoqning tanaga botiş tovuşi esa qovunga piçoq sançilganda çiqadigan tovuş. Sahnaning özi 1959-yil 17-dekabrdan 23-dekabrgaça suratga olingan, Perkinssiz (u şu paytda Nyu-Yorkka ketgan edi). Monlaj vaqtida sahnada taxminan 90 ta kesim bölgan.

Marionning ölimidan keyin filmda uning oçiq közlari, torayib qolgan qoraçiqlari yaqindan körsatiladi. Oftalmologlar Hitçcockka bu xato haqida xatlar yozişdi, çunki odam ölgandan keyin qoraçiqlari kengayadi. Şifokorlar «ölgan» aktrisaning köziga belladonna tomizişni qatʼiy maslahat berişdi, şunda ölik köz effekti hosil böladi. Keyingi filmlarida Hitçcock bu maslahatga doim amal qildi.

Alfred Hitçcockning filmning boşida kamyeosi (00:06:59) — u Marion Crane ofisining derazalari oldida kovboy şlyapasida turadi.

Filmning çiqişidan oldin kino tarixida afsonaviy bölib qolgan öylangan reklama kampaniyasi ötkazildi. Şu jumladan, 1960-yil 28-yanvar, 29-yanvar va 1-fevralda maxsus effektlar mutaxassisi Rex Weimpe tomonidan suratga olingan uçta reklama treyleri ham bor edi. Reklama posteri yaratildi, uning dizaynini Saul Bass işlab çiqmagan, çunki Hitçcock uning uslubi titrlardan farq qilişi kerak deb hisobladi.

Filmning butun saundtreki faqat torli musiqa asboblarida ijro etiladi. Hitçcock Bernard Herrmann musiqasidan şunçalik taassurot oldiki, kompozitorning haqini ikki barobar oşirdi (Herrmannning haqi 34 501 dollarni taşkil etdi) — rejissyor şu tariqa ajoyib musiqa uçun uni mukofotlamoqçi böldi. Keyinçalik Hitçcock filmni tomoşa qilişda erişiladigan effektning 33 foizi musiqaga tegişli ekanini aytadi.

4270 Lankerşim Boulevard, North Hollywood, Los-Anjeles, Kaliforniya (tabiiy şaroitda suratga oliş)

Backlot, Universal Studios — 100 Universal City Plaza, Universal City, Kaliforniya (studiya)

Falls Lake, Los-Anjeles, Kaliforniya (botqoqni suratga oliş)

Harry Mayerda — 611 Lankerşim Blvd, North Hollywood

Los-Anjeles, Kaliforniya

Feniks, Arizona

Fresno–Bakersfield Kaliforniya 99-magistrali

San-Fernando vodiysi, Los-Anjeles

Filmning asosiy sahnalari uçun yirik va juda yirik planlarning öta qisqa monteji xosdir, bu rejissyorning keyingi filmi — «The Birds»da ham aks etgan. Bunday usul hujum qurboni bölgan jabrlanuvçining psixoemotsional holatini yaxşiroq yetkaziş imkonini beradi. Rossiyalik kinoşunos Sergey Filippovning fikriça, bunday sahnalar Sergey Eyzenşteynning «Bronenosets Potyomkin» filmidagi namoyişni tarqatib yuboriş kadrlari bilan köp jihatdan öxşaş bölib, bu yaqinlik faqat monteajga emas, balki ikki klassik film mavzusining umumiyligiga ham xosdir. Şu muallifning kuzatişiça, Hitçcock qöllagan turli kinematografik usullar uning ijodining asosiy mavzusini çuqurroq oçib berişga xizmat qilgan: «insonning taşqi kuçlar oldidagi himoyasizligi va aql-idrokning tabiat hamda inson tanasi oldidagi ojizligi, bu teologik paradigmada «materiyaning ruh ustidan ğalabasi» deb taʼriflanişi mumkin».

Hitçcockni talqin qiluvçilarni filmning butun davomida ötadigan quş motivi uzoq vaqtdan beri hayron qoldirib kelmoqda, bu qisman uning keyingi filmi obrazlarini oldindan körsatadi. Filmning boşida şahar quşlar parvozi balandligidan körsatiladi, söngra kamera quş şaklidagi şamol körsatkiçiga töxtaydi va şahar nomi — Feniks («феникс» degan maʼnoni anglatadi) çiqadi. Boş qahramonning ismi Crane («turna» degan maʼnoni anglatadi); Norman uni (onasi kabi) quşga qiyoslaydi. Bates mehmonxonasi xonalari quşlarning töldirilgan haykalçalari va tasvirlari bilan töla. Hammomdagi qotillik ezilgan quşlarning qiçqiriğiga öxşaş ötkir tovuşlar bilan keçadi va himoyasiz qurbonga boyöğli hujumini eslatadi.

Freydçi Slavoy Jizekning fikriça, Hitçcock olamida quşlar öğilga egalik qilişga intilayotgan, yirtqiç ona superegösini ifodalaydi. Şu munosabat bilan u psixolog Christopher Laşning kuzatişini keltiradi: «Onaga oid ongsiz taassurotlar şu qadar börttirilgan, agressiv impulslar bilan şu qadar singdirilganki, uning ğamxörligi intensivligi bolaning ehtiyojlariga mos kelmaydi, şuning uçun bola tasavvurida ona köpinça yirtqiç quş qiyofasida namoyon böladi».

Fransua Truffaut Hitçcock bilan suhbatda «Psycho» hikoya çiziği gunohlardan jinoyatlarga olib boriş uçun qurilganini taʼkidladi. Begunoh zinodan keyin özlaştiriş, söngra ikki marta qotillik keladi, uning sababi esa boş qahramonning ruhiy oğişlari bölib çiqadi.

Britaniyalik kinoşunos Robin Wood filmni «bizning asrimizning asosiy asarlaridan biri» deb taʼriflagan, rejissyor Peter Bogdanovich esa uni «ehtimol, hozirgaça yaratilgan eng vizual, eng kinematografik film» deb belgilagan. Tanqidçi Peter Cowie filmni «Hitçcockning nafaqat eng buyuk asari, balki u yaratgan eng aqlli va hayajonli qörqinçli film» deb atagan.

SSSRda birinçi batafsil şarhni kinoşunos Aleksandr Aleksandrov yozgan, u 1962–1966-yillarda SSSR Davlat kinofondining xorijiy bölimi boşliği lavozimini egallagan. Şarh 1963-yil martda «Iskusstvo kino» jurnalida çop etilgan va keskin salbiy bölgan. Unda Aleksandrov, Hitçcockning öyin-kulgili asariga işongan kişi «normal va patologik örtasidagi haqiqiy kuç nisbati tuyğusini yöqotadi», degan xulosaga keladi. Rejissyor filmning boş qahramoni psixopatologik holatini «umumbaşariy muammo darajasigaça mohirlik bilan şişiradi», bu esa «zararsiz» tomoşa deb tan olinişi mumkin emas: «Hitçcock xohlaydimi yo yöqmi, «Psycho» filmi (aynan iqtidorliligi tufayli) şunga olib keladiki, inson — uning içida yaşiringan qoronğu, yengib bölmas kuçlar öyinçoğidir. Öyin-kulgi bilan birga Hitçcock bu safar tomoşabinni nafaqat qanday hikoya qilişi, balki nima hikoya qilişi bilan ham qörqitadi». Sovet tanqidçisining fikriça, Hitçcock va uning köplab taqlidçilarining bunday filmlari xavfi şundaki, tomoşabin sekin taʼsir qiluvçi zahar tomçilarini oladi: «Uning içidagi Insonni öldiruvçi zahar».

1983, 1986 va 1990-yillarda «Psycho II», «Psycho III» va «Psycho IV: The Beginning» filmlari suratga olingan.

1987-yilda Richard Rothstein «Bates Motel» telefilmini suratga oldi, u «Psycho» filmining spin-offi hisoblanadi.

1998-yilda amerikalik rejissyor Gus Van Sant filmning remeykini suratga oldi, u rangli bölib, boşqa aktyorlar tarkibi bilan çiqdi, lekin aynan original filmning kadrma-kadr qayta suratga olinişi sifatida möljallangan, Hitçcock filmining kamera harakatlarini va montajini takrorlaydi.

2012-yilda Byron Turk «Welcome to the Bates Motel» filmini suratga oldi. Pensilvaniya ştatidagi Gradyville kiçik şahrida Bates mehmonxonasi bor. Bu joy aslida fermadir, uning hududida Bates oilasi mamlakatdagi eng dahşatli Xellouin tematik parkini yaratgan. Ehtimol, bu Robert Bloçning uçinçi kitobi «The House of the Psychopath» (1990) ning uzoq va qisman taʼsiridir.

2013-yilda A&E kanali «Bates Motel» serialini namoyiş eta boşladi, boş qahramonlar — ona va öğil Norma va Norman Bates. Boş rollarda Vera Farmiga va Freddie Highmore ijro etadi.

«Psycho» filmi tan olingan kino klassikasiga aylandi, uning nusxasi Kongress kutubxonasida saqlaşga topşirilgan. Filmning ayrim sahnalari öziga xos kino klişelariga aylanib, köp marta takrorlangan, köpinça parodiya kontekstida. Ayniqsa duşdagi qotillik, Norman Batesning ayollar kiyimidagi körinişi va onasining jasadi bilan boğliq sahnalar.

«Scream Queens» serialida («Sweet Mother» epizodi) Marion Crane qotilligi sahnasi deyarli kadrma-kadr qayta yaratilgan. Film rejissyorlari bu sahnani Jamie Lee Curtis bilan işlatişda ikkilanişgan, çunki asl filmda qurbon rolini uning onasi Janet Leigh ijro etgan. Biroq Curtis özi bu rolga ixtiyoriy rozi böldi. Hujumdan keyin uning qahramoni aytadi: «Men bu filmni 50 marta tomoşa qilganman!»