The Birds

The Birds (1963) — Alfred Hitçcockning Tippi Hedren, Rod Taylor, Jessica Tandy, Suzanne Pleşette va Veronica Cartwright boş rollarda iştirok etgan trillеri. Dafna Dyumening şu nomli hikoyasi (1952) asosida erkin ekranlaştirilgan. Hikoya Kaliforniyaning Bodega-Bey aholi punktida bir neça kun davomida quşlarning kutilmagan va izohsiz şafqatsiz hujumlari haqida. Ssenariy Evan Hunter tomonidan yozilgan. Hitçcock unga yangi qahramonlar va murakkabroq syujet işlab çiqişni maslahat bergan, şu bilan birga asarning asl nomini va quşlarning izohsiz hujumlari konsepsiyasini saqlab qolişni talab qilgan. Janr jihatidan film triller, apokaliptik halokat filmi va anʼanaviy melodramma elementlarini ham birlaştiradi.

Film 1968-yilda «NBC-TV» kanali orqali namoyiş etilgandan söng, premyera vaqtida televizionda eng yuqori reytingli film böldi va bu rekordni 4 yil davomida saqlab qoldi. Hedren, uçun bu rol katta kinodagi debyuti bölgan, tegişli nominatsiyada «Oltin globus» mukofotiga sazovor böldi. Film, şuningdek, eng yaxşi vizual effektlar uçun «Oskar» mukofotiga nomzod bölgan.

2016-yilda film «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb topilib, AQŞ Milliy film reestriga kiritilgan.

Amerika kino instituti maʼlumotlariga köra, film «100 ta triller» röyxatida 7-örinni egallaydi.

Tippi Hedren — Melani Daniels

Rod Taylor — Mitç Brenner

Jessica Tandy — Lidiya Brenner

Suzanne Pleşette — Enni Heyvort

Veronica Cartwright — Keti Brenner

Ethel Griffies — miss Bandi

Ruth McDevitt — miss MakGruder

Alfred Hitçcock filmda zoomagazindan ikkita terrier bilan çiqayotgan erkak rolida qisqa rol öynagan (kameo).

1961-yilda Kaliforniyadagi Kapitola şahri yuzlab kulrang böronçilar hujumiga uçradi. Ular yölovçilarga taşlanib, uylarning derazalari va devorlariga urilgan. Quşlarning bunday xatti-harakati dengiz mollyuskalaridagi toksinlar bilan zaharlaniş oqibati bölgan deb taxmin qilingan. Bu voqea haqidagi xabarlar Hitçcockni filmni yaratişga ilhomlantirgan. Boşqa maʼlumotlarga köra, San-Fransisko gazetasida qarğalar film suratga olingan joyda qözilarga hujum qilgani haqida maqola çiqqan. Hitçcock bu voqeaning guvohi bölgan fermer bilan suhbatlaşgan va şu tariqa kelajakdagi film ğoyasi tuğilgan. U «Psycho» ustida işlagan Jozef Stefanoga ssenariy yozişni taklif qilgan, ammo u Dyumening hikoyasiga qiziqiş bildirmagan.

Men filmni ataylab yengil, kundalik va ahamiyatsiz xulq-atvordan boşladim. Titrlar böyiça men kompromissga borişga majbur böldim va ularni qörqinçli qilib qöydim. Men juda yengil va oddiy xitoy uslubidagi quşlar tasvirlarini işlatmoqçi edim: mayda, nafis çizmalar. Bu ğoyadan voz keçdim, çunki tomoşabin sabr-toqatini yöqotib, «Xöş, quşlar qaçon hujum qiladi?» deb söraşini oldindan sezdim. Şuning uçun men tomoşabinni vaqti-vaqti bilan çalğitaman: eşik yonidagi quşçani, telegraf simlaridagi quşlarni, qizni çöqigan quşçani körsatаman. Menimça, eng muhimi bu odamlarni, ayniqsa onani tanib olişdir, çunki u yerda asosiy şaxs aynan öşa. Quşlar paydo bölişidan oldin, atmosferani singdiriş uçun biroz kutişimizga töğri keladi. Şuni eslataman, bu fantaziya. Ammo atrofdagi hamma narsa juda realistik — topografiya ham, dekoratsiyalar ham, odamlar ham. Quşlar esa eng oddiy bölişi kerak edi — heç qanday holatda qirğiylar yoki yovvoyi quşlar emas.

Filmni suratga oliş paytida rejissyor odamlar va quşlar örtasidagi öxşaşliklarni körsatişga intilgan. Filmning birinçi qismida odamlar quşlarni qafaslarda saqlaydi, ikkinçi qismida esa quşlar odamlarni maşina va uylarning qafaslariga qamaydi. Qahramonlarning baʼzi imo-işoralari, ayniqsa Tippi Hedren qahramonining imo-işoralari quşlarnikiga öxşatiladi.

Hikoyani ssenariyga aylantiriş Ray Bredberiga topşirilişi kerak edi. Ammo Hitçcockning boşqa loyihasi tufayli u «Quşlar» ustida işlay olmadi. Bredberi natijadan juda norozi bölgan: «Film teşiklarga töla. U juda uzun. Agar men ssenariy yozganimda nima bölardi, deb köp öylayman. Biz biladigan filmning oxiri juda muvaffaqiyatsiz çiqqan». Ssenariyda Enni Heyvort finalgaça Mitçning uyida bölgan, keyin tomga çiqib, oxirgi hujumning qurboniga aylangan.

Hitçcock Fransua Truffoga şunday degan: «Haqiqatga öxşaşlik meni umuman qiziqtirmaydi; uni erişiş eng oson narsa — nega bu haqda bahslaşiş kerak? «Quşlar» filmidagi quşlarning odatlari haqida muhokama qilinadigan uzun sahnani eslaysizmi? U yerda şu masala böyiça mutaxassis ayol — ornitolog bor edi. U u yerda faqat tasodifan bölgan! Albatta, uning iştirokini asoslaş uçun uçta epizodni montaj qilişim mumkin edi, lekin bu kimga kerak!».

Film çiqqanidan beri, unda yaşiringan deb taxmin qilinayotgan maʼnolar haqida bahslar töxtamaydi. Filmning gazeta reklamasida, jumladan rejissyor nomidan şunday yozilgan edi: «…Bu safar esa, zavq bilan birga, jiddiy mavzu taklif etiladi. «Quşlar» filmida şok va saspens niqobi ortida dahşatli ğoya yaşiringan. Uni tuşunganingizda, zavqingiz ikki baravardan ham köp böladi». Hitçcockning özi «Quşlar»ni öziga bino qöyiş (complacency) haqidagi film deb atagan, bu bilan, ehtimol, boş qahramonning haddan taşqari öziga işonçini, atrofdagi hamma narsa uning nazorati ostida ekanligiga işonçini nazarda tutgan. Şu işorani asos qilib, quşlarning hujumlari filmning qahramonlari (yoki umuman odamlar) uçun mağrurlik yoki boşqa gunohlar uçun qasos xarakterida böladi, degan fikrlar bildirilgan. Taniqli kino tanqidçisi Jak Lurselь bir neçta versiyalarni sanab ötadi:

«Apokalipsis, Qiyomat (bu gipoteza Hitçcock tomonidan Piter Bogdanoviçga bergan intervyusida, «Alfred Hitçcock kinematografiyasi» kitobida qöllab-quvvatlangan), ğazablangan va qasoskor xudo tomonidan odamga qöllanilgan Injil jazosi — voqealarning barça talqinlari oçiq qolişi kerak va tomoşabinni iloji boriça çalkaştirişi kerak, şunda Hitçcockning önlab avvalgi filmlarida kötarilgan barça axloqiy va metafizik savollar yana yuzaga çiqsin va yana benihoya sezilarli va taʼsirçan kuç bilan porlasin».

Hitçcock ijodini yaxşi biladigan tadqiqotçi Robin Vud «Hitçcock filmlari» kitobida filmni talqin qilişning turli variantlarini tahlil qiladi. U ekologik (quşlar odamlarning ularga qilgan yomonligi uçun ularga qasos oladi) va eskhatologik (odamlar gunohlari uçun ilohiy qasos) talqinlarni rad etadi, çunki filmda hujumlarning nişonsizligi taʼkidlanadi: quşlar hamma narsaga, şu jumladan kiçik bolalarga ham hujum qiladi. Tadqiqotçining fikriça, filmga fantastik element kiritiş orqali Hitçcock inson hayotining «mustahkam emasligi, mutlaqo maʼnosizligini» namoyiş etişga intiladi:

Quşlar — tasodifiy va oldindan aytib bölmaydigan narsalarning moddiy timsoli, odamlar hayoti va ularning munosabatlariga noaniqlik olib keladigan hamma narsaning ramzi, bu esa qoçib bölmaydigan va eʼtibordan çetda qoldirib bölmaydigan mörtlik va beqarorlikni eslatadi va, yana, butun hayot maʼnosiz va absurd bölişi mumkinligining işorasi.

Slavoy Jijek «Perverts kinoqöllanmasi» asarida psixoanalitik tuşuntirişni keltiradi: quşlar hujumi Mitçning onasining bostirilgan incestual istaklarini, uning uyining tekis hayotiga öziga işongan qizning kirib kelişidan kelib çiqqan ongsiz taşvişini, öğlini olib qöyişi xavfini ifodalaydi. Melanining köl böyidagi uyga kelişi onaning ongidan siqib çiqarilgan barça xavotirlar va fobiyalarni uyğotadi: noaniqlikdan, taşlab ketilişdan, yolğizlikdan qörqiş va, nihoyat, oddiygina hasad. Mitç va Melani qançalik yaqinlaşsa, quşlarning hujumlari şunçalik kuçayadi. Filmning oxirida ona Melanini tasalli beradi va yaralarini boğlaşga yordam beradi, göyo öğlining tanlovi bilan kelişgandek.

Jijek quşlar motivi Hitçcock ijodida «Şimoliy-ğarbga tomon» filmidan (boş qahramonga «pölat quş» — samolyot hujumi) «Psycho» orqali (köplab quş töldirmalari, ularga boş qahramonning ölgan onasi ham tenglaştiriladi) «Quşlar»gaça kuçayib borişini taʼkidlaydi. U bu filmlardagi dahşatli quş obrazlarini oila munosabatlaridagi hal qilinmagan keskinlik timsoli sifatida talqin qiladi va ularni «Şoh Edip»dagi Fiva şahrini qamrab olgan vabo bilan soliştiradi. Jijekning fikriça, vabo va quşlar oilaviy munosabatlardagi çuqur tartibsizlikni ifodalaydi: hukmron ota obrazi öğilning normal jinsiy hayotini tösadigan, ğazabli va zolim ona superegosi oldida çekinadi.

Jinsiy qoniqmaslik, ilohiy qasos, xaotik maʼnosizlik, metafizik inversiya va oğriqli aybdorlik tuyğusining timsoli sifatida Hitçcock yaratgan quş obrazi maʼnolarning köp qatlamliligi va dinamikligi böyiça Melvilning «Mobi Dik»idan qolişmaydi.

Baʼzi kino tanqidçilari filmni daʼvogar, «fransuz yangi tölqini» uslubidagi deb hisoblagan, film finali quşlar hujumining sababini ham, boş qahramonlarning taqdirini ham noaniq qoldiradi. «Time» jurnali tanqidçisi şunday yozgan: «Usta özining sodda tamoyillari böyiça dahşat va qörquvni kuçaytirar ekan, yangi qaraşni daʼvo qila boşladi, uni zörğa «Nouvelle Vague» deb ataş mumkin».

Hitçcock bu filmda musiqadan foydalanişdan voz keçgan. Boşlanğiç titrlarda uslublaştirilgan betartib uçib yurgan quşlar tasvirlari elektron, böş tovuşlar bilan birga keladi, ular quşlarning ğuvillaşini mexanik tarzda taqlid qiladi; ularga haqiqiy quşlarning tovuşlari ham aralaşadi. Hitçcock özi tanlagan tovuş fonini «monoton, böğiq şovqin… ğalati sunʼiy tovuş, göyo quşlar öz tilida bizga aytayotgandek: „Biz hujum qilişga hali tayyor emasmiz, lekin unga tayyorlanyapmiz. Biz işga tuşib, istalgan daqiqada yurişi mumkin bölgan dvigatelga öxşaymiz“» deb tasvirlagan.

1964 — «Oltin globus» mukofoti, eng yaxşi ayol debyuti uçun (Tippi Hedren) (Ursula Andress («Doktor Nou») va Elke Sommer («Nobel mukofoti») bilan birga)

1964 — «Oskar», eng yaxşi maxsus effektlar uçun (Ub Iwerks)

1964 — Edgar Allan Po mukofoti, eng yaxşi badiiy film uçun (Evan Hunter)