Paths of Glory

«Paths of Glory» (ingl. Paths of Glory) — Birinçi jahon uruşi voqealari haqida suratga olingan amerikalik qora-oq badiiy film. U 1957-yilda 28 yoşli rejissyor Stenli Kubrik tomonidan Myunxen yaqinidagi Şleyşaym saroy majmuasi atrofida suratga olingan. Boş rollarni Kirk Douglas va George Macready ijro etadi.

Filmning janri ziddiyatli: u odatdagi harbiy film sifatida boşlanadi, sud dramasiga aylanadi (1950-yillarning oxirida eng maşhur janrlardan biri) va pasifistik ohang bilan tugaydi.

1992-yilda AQŞ Kongress kutubxonasi bu filmni Milliy kinofilmlar reestriga kiritiş uçun tanladi. Film IMDb saytidagi eng yaxşi 250 ta film röyxatining birinçi yuzligida doimiy ravişda turadi.

Kirk Douglas — polkovnik Douglas

George Macready — general Pol Miro

Ralph Meeker — kapral Filipp Paris

Adolphe Menjou — general Jorj Brular

Wayne Morris — leytenant Rojé

Richard Anderson — mayor Sen-Oban

Joe Turkel — oddiy askar Per Arno

Emile Meyer — ota Dyupre

Bert Freed — serjant Bulange

Kem Dibbs — oddiy askar Lejan

Timothy Carey — oddiy askar Moris Feröl

John Stein — kapitan Russo

Peter Capell — hikoyaçi, harbiy sud boş sudyasi

Kubrikda filmni yaratiş ğoyasi 1950-yillarning örtalarida Metro-Goldwyn-Mayer bilan hamkorligi davrida paydo böldi. U Jeyms Garrisga ösmirligida otasining kutubxonasida topgan kitobni moslaştirişni taklif qildi. Bu kitob Humphrey Cobbning «Paths of Glory» romani (1935) edi. Muallif AQŞ Harbiy axborot boşqarmasi xodimi bölib, Kanadada yaşardi. Kitobning asosida Suende Gérault Réveillac polkining bir neça askarini qadimgi rim detsimatsiyasiga öxşaş tarzda otib taşlaş bilan boğliq haqiqiy voqealar yotadi. Kobb qissasiga 1934-yilda New York Times gazetasida çop etilgan maqola ilhom bergan edi. Maqolada frantsuz sudi ikki omon qolgan askar bevasiga har biriga taxminan yetti sent tovon tölaşga qaror qilgani xabar qilingan edi. 1938-yilda Sidney Howard kitob asosida Brodveyda spektakl sahnalagan, ammo spektakl muvaffaqiyat qozonmagan.

Bu adabiy material Kubrikni uruşni ham oddiy askarlar, ham turli darajadagi qömondonlik közi bilan körsatiş imkoniyati bilan jalb qildi. Unga muhim bölib tuyulgani şu ediki, içki, ruhiy uruş nafaqat xandaklarda, balki salonlarning parketlarida ham bormoqda. Kubrik uruşni umumiy jinnilikning taşkil etilgan şakli deb hisoblardi. Şu jinnilik fonida hatto polkovnik Douglas kabi qahramon qiyofalarning harakatlari ham maʼnosiz bölib qoladi. Kubrik Jim Thompson bilan birgalikda ssenariy yozdi. Keyin uni Calder Willingham qayta işladi, ammo Metro-Goldwyn-Mayer loyihani rad etdi. Şundan söng ssenariy Kirk Douglasning qöliga tuşdi. U asosiy rolni öynaşga tayyor ekanini bildirdi va agar Harris hamda Kubrik filmni işlab çiqarişni Douglasning Bryna Productions kompaniyasiga topşirsalar, United Artists kompaniyasini filmni moliyalaştiriş va prokatga çiqarişga köndirişni öz zimmasiga oldi. Şu bilan birga Kubrik Bryna Productions bilan yana beş film suratga olişi, ulardan ikkitasida esa Douglas rol öynaşi kerak edi.

Kubrik suratga olişga «yaşil çiroq» olişga muvaffaq böldi, çunki u prodyuserlarga baxtli yakunli ssenariy taqdim etdi. Yirik studiyalar Kobb romanini ekranlaştirişga mablağ kiritişdan qörqardi va ularning xavotirlari asossiz emas edi. Birinçi jahon uruşi mavzusi amerikalik tomoşabinni unçalik qiziqtirmasdi. Yevropa mamlakatlarida esa film darhol taqiqlandi, şu sababli u nisbatan kiçik byudjetini prokatda zörğa qoplay oldi. Suratga oliş paytida yoş rejissyor keyinçalik afsonaga aylangan qatʼiyatini namoyiş etdi. U özidan bobo yoşdagi tajribali aktyorlarni çeksiz dublga majbur qildi. Ssenariyning tinçlantiruvçi finali esa uning tomonidan şafqatsizlarça qayta yozildi.

Kubrikning boşqa dastlabki filmlari singari, «Paths of Glory» ham ixçam xronometraji va sekin rivojlanuvçi voqeasi bilan ajralib turadi. Roger Ebert ifodalaşning bunday tejamkorligini «deyarli şafqatsiz» deb baholaydi. Göyo hikoya uslubiga muallifning boşdan keçirayotgan ğazabi muhr bosgandek. Kubrik suratga olgan xandaklardagi sahnalar XX asr örtalari standartlari böyiça hujjatli reportaj çegarasidagi kinorealizm namunasi hisoblangan. Yoruğlik va soya, tutun va loy kontrasti rangning yöqligi va monoxrom yeçimning keskinligi bilan kuçaytirilgan. Bu filmda Kubrik özining sevimli usullaridan birini birinçi marta qöllagan: tugamaydigan tuyulgan kamera harakati, u yangi-yangi tafsilotlarni oçib beradi. Aynan şu uslubda kamera jami deyarli 10 daqiqa davomida sovuq xandaklar böylab aylanadi. Suratga oliş guruhi erkin harakatlanişi uçun xandaklarni haqiqiydagiga qaraganda uçdan bir kengroq (120 sm örniga 180 sm) qilişga töğri kelgan.

Film haqida yozuvçilar orasida eng köp bahs-munozara filmdagi yagona ayol — nemis qiz Çristiane Harlan iştirok etgan sönggi sahna atrofida böladi. (suratga oliş tugagaç, u rejissyorning xotiniga aylangan.) Asirga tuşgan yoş nemis qiz tavernada yiğilgan askarlarning oçiq-saoçiq hazillari va hayqiriqlari ostida közlarida yoş bilan vatanparvarlik qöşiğini boşlaydi. Taʼsirlangan duşman askarlari esa uning his-tuyğularini bölişib, hatto unga qöşilib kuylaşga urinadi.

Baʼzi tanqidçilar bunday finalni haqiqatga yaqin filmga örinsiz kirib kelgan şirinsuz sentimentallik deb hisoblaşdi. Boşqalari esa uni rejissyorning oddiy askarlar haqidagi ötkir izohi deb bilişdi. Agar bu sahna bölmasa, askarlar idealizatsiya qilingandek körinişi mumkin edi.

Roger Ebert taʼkidlayçi, bu kinoda kamdan-kam uçraydigan holat: filmning oxiridagi qöşiq hissiy ozodlik bermaydi, balki tomoşabin yuragiga yana bir «piçoq buraşi» bölib xizmat qiladi. Voqeani harfma-harf kuzatişdan çetga çiqqan rejissyor şunga qaramay filmning asosiy mavzusiga sodiq qoladi. Qiz ham, uni kuzatayotgan askarlar ham teng darajada erkin emas: ular «kim buyurtma beradi, öşa kuylaydi» qoidasiga böysunişga majbur. Ebertni, ayniqsa, yoş rejissyorning prodyuserlar bosimiga qaramay filmni umidsiz ohang bilan yakunlaş qatʼiyati hayratga soldi.

«Paths of Glory» frantsuz va belgiya hokimiyatlarining Birinçi jahon uruşining şarmandali sahifalarini oşkor etmaslik rasmiy pozitsiyasiga mos kelmasdi. Bu mamlakatlarda film prokatdan olib qöyildi. GFR bu boykotga Frantsiya bilan munosabatlarni buzmaslik uçun qöşildi. Ispaniya esa Franko harbiy rejimining pasifizm ğoyalarini qabul qilmasligi tufayli şunday qildi. Bu taqiqlar faqat 1970-yillarning oxirida töliq olib taşlandi.

Duglas filmni faqat tarğib qiliş bilan çeklanmadi, balki Kubrikning keyingi loyihasi — katta byudjetli «Spartacus» filmini ham prodyuser qildi. Unda ham u boş rolni ijro etdi. Çeklangan prokatga qaramay, «Paths of Glory» BAFTA mukofotining «eng yaxşi film» nominatsiyasiga tavsiya etildi. U Birinçi jahon uruşining maʼnosiz qiyma maşinasi haqidagi «The Big Parade» va «All Quiet on the Western Front» kabi filmlar bilan maqtovli taqqoslandi.

Filmi Kubrik haqiqiy şuhrat va dolzarblikni faqat Vyetnam uruşi boşlanişi bilan qozondi. 1960-yillar davomida lenta eng yaxşi antiuruş filmlaridan biri sifatida obrö topdi (bu fikrni, jumladan, Stiven Spilberg ham bildirgan). Kirk Douglas esa hali 1960-yillardayoq polkovnik Douglas rolini özining aktyorlik karerasidagi eng yaxşi rol deb atay boşladi.

1992-yilda «Paths of Glory» AQŞ tarixidagi eng muhim filmlarning Milliy reestriga kiritildi. 2022-yil sentabr holatiga köra u IMDb versiyasi böyiça eng yaxşi 250 ta film qatorida. Filmning Criterion Collection loyihasi tomonidan DVD naşri quyidagi tavsif bilan birga çiqarildi:

Qörqoqlik va jasorat tuşunçalarining puxta tahlili tomoşabinga odatiy antiuruş xabaridan ança köproq narsani taklif etadi. U deyarli jarrohlik aniqligi bilan qörquv, sotqinlik va manmanlikni oçib beradi — har qanday uruş maşinasi işlaydigan yoqilğini.

«Ğarbiy frontda özgariş yöq» — Birinçi jahon uruşi haqidagi ança oldingi, pasifistik xabarli film

Antiuruş mavzusi Kubrikning «Doktor Strenjlav», «Töliq metall qobiq» va «Barry Lyndon» filmlarida ham yangraydi.