Shadow of a Doubt

«Soya şubhasi» (ingl. Shadow of a Doubt) — rejissyor Alfred Hitçcockning psixologik triller filmi (1943). Boş rollarda Joseph Cotten va Teresa Wright ijro etgan. Film 1920-yillardagi haqiqiy seriya böğuvçisi Earle Leonard Nelsonning hayoti asosida yaratilgan. Film Hitçcockning «birinçi şubhasiz şedevri» va ingliz rejissyori «birinçi marta Amerikani kaşf etgan» asar sifatida tanilgan.

Teresa Wright — Charlotte «Charlie» Newton

Joseph Cotten — Charles Oakley

Henry Travers — Joseph Newton, Çarlottening otasi

Patricia Collinge — Emma Newton, Çarlottening onasi

Macdonald Carey — Jack Graham, detektiv

Wallace Ford — Fred Saunders, detektiv

Hume Cronyn — Herby Hawkins, qöşni

Irving Bacon — stansiya boşliği

Alfred Hitçcock — poyezddagi yölovçi, bridj öynayotgan va qölida töliq pik töplami çiqqan kişi (kameo)

«Selznick studiyasi ssenariy bölimini boşqargan Margaret Macdonnell ismli ayol romançiga turmuşga çiqqan edi. Bir kuni u menga eri film ğoyasini öylab topganini, lekin uni rivojlantirişga heç qanday vaqt topa olmayotganini aytdi. U meni tuşlikka taklif qildi, öşa payt biz bu ğoyani batafsil muhokama qildik», — deb esladi Hitçcock. Ssenariy ustida işlaşni taniqli dramaturg Thornton Wilder zimmasiga yuklaşdi. U viloyat hayotida ötadigan «Bizning şaharça» pyesasining muallifi edi. Öşa paytda köplab amerikalik yozuvçilar detektiv va triller yozişni öziga munosib ish deb hisoblaşmasdi. Hitçcock uçun Wilderning unga hamkorlik qilişga rozi bölgani katta iltifot edi; filmning boşlanğiç titrlarida unga alohida minnatdorçilik bildirilgan.

Wilder ssenariy ustida işlab turgan paytda harbiy xizmatga çaqirildi. Hitçcock Wilder bilan birga uning xizmat joyiga poyezdda bordi va u ssenariyni tugatişini kutdi. Wilder ssenariyni yöl oxirida yakunladi va yeçimni poyezdda joylaştirdi. Keyinçalik ssenariyni Hitçcockning rafiqasi Alma va humoristik hikoyalar muallifi Sally Benson qayta işladi. Rejissyor ulardan ssenariydagi «xira dramatizmni» «hazil yaltiroqligi» bilan «muvozanatlaştirişni» söradi.

Butun harakat Amerika uçun xarakterli bölgan Santa-Roza şaharçasida bölib ötadi, faqat boşlanğiç sahna şarqiy sohildagi Nyuark osmonöpar binolari orasida suratga olingan. Suratga oliş uçun tanlangan Santa-Roza aholisi uyi Hitçcockka ssenariy böyiça qöl soatini ham ololmaydigan bank xodimi uçun juda haşamatli tuyuldi. Uy egasi bilan suhbatdan maʼlum böldiki, u haqiqatan ham mahalliy bankda işlar ekan, şundan söng aynan şu haşamatli uyda suratga olişga qaror qilindi.

Ikkinçi jahon uruşining avj olgan davrida Hitçcock yovuzlikning jamiyatga taşqaridan kelmasligini, balki xuşmuomala taşqi qiyofa ostida «oddiy» amerikalik oila yuragida yaşirinişini, aniqroği kundalik hayotdan siqib çiqarilgan normallikning teskari tomonini ifodalaşini körsatdi. Şu jihatdan «Soya şubhasi» keyinçalik David Lynçning «Kök baxmal» kabi filmlarida Amerika viloyatining idilliy manzarasini parçalab körsatişni oldindan başorat qiladi.

Kotten qahramoni şaharçaga yetib kelganda, butun ekranni lokomotivning qora tutuni qoplaydi; Truffaut taʼbiriça, bu «şayton kelişi»ni bildiradi. Dave Kehr «Soya şubhasi»ni Hitçcock tomonidan «amerikalik viloyat yuragidagi zulmatni kaşf etişi» va «farovonlik vitrinasi ortiga nazar taşlab, u yerda yolğizlik, umidsizlik va ölimni topişi» deb taʼriflaydi. Asosiy qahramonlarning ismlari bir xilligi ularning içki qarindoşligini taʼkidlaydi: barça soddaligiga qaramay, qiz ham zöravonlikka moyillikdan xoli emas va bir sahnada Kotten qahramoniga töğridan-töğri qotillik bilan tahdid qiladi. Uning bu istagi finalda röyobga çiqadi:

Jiyani beixtiyor uni öldiradi. Demak, yovuzlar har doim ham töliq qora bölmaydi, qahramonlar ham doğsiz emas. Har kimning öz yarim tonlari bor.

Hitçcockning qirqinçi yillardagi filmlari orasida «Soya şubhasi» va «Yomon nom» sanʼatşunoslar va kino tanqidçilari orasida eng sevimli filmlar böldi. Film keng ekranga çiqqanda, yetakçi naşrlarning olqişli şarhlariga sazovor böldi, garçi yaqinda çiqqan «Şubha» filmi mavzusi takrorlangan bölsa-da. Orson Welles Peter Bogdanovich bilan suhbatida bu Hitçcockning eng sevimli amerikaça filmi ekanini aytgan: «Bu yerda Thorntonning tabiiy iliqligi juda katta yordam berdi. Hitçcockning köplab asarlarida meni itaruvçi muzdek hisob-kitob bor. U aktyorlarni yoqtirmasligini aytadi, ammo baʼzan menga u odamlarni ham unçalik yaxşi körmaydigandek tuyuladi».

1964-yilgi intervyuda Hitçcock jurnalistning «Soya şubhasi» uning eng yaxşi filmi degan fikriga qöşildi. Biroq keyinçalik Truffaut bilan intervyuda bu fikrini rad etdi. Suhbatdoşi «Soya şubhasi» Buñuelga «Jinoyat urinişi» filmi ğoyasini ilhomlantirgan deb hisoblardi.

Hitçcockning filmlari orasida birinçilardan bölib, «Soya şubhasi» eng muhim filmlar Milliy reestriga kiritildi (1991). Bundan taşqari, 1944-yilda lenta eng yaxşi adabiy manba uçun «Oscar» mukofotiga nomzod böldi (Gordon Macdonell).