The Texas Chain Saw Massacre

Uşbu matn Wikipediya maqolasining tarjimasi bölgan bölsa-da, uni bajarişda joriy etilgan qoidalarga amal qilmadim. Quyida tarjima kiritilgan qöllanma va amaldagi talablarga muvofiq tuzilgan.

«The Texas Chain Saw Massacre» (ingl. The Texas Chain Saw Massacre) — 1974-yilda Tobe Hooper rejissyorligida suratga olingan, slasher janrida yaratilgan kultli amerikalik mustaqil film. Ssenariyni Hooper Kim Henkel bilan hamkorlikda yozgan, ikkovlari ham filmning prodyuseri bölgan. Asosiy rollarni Marilyn Burns, Paul Partain, Teri McMinn, Jim Siedow, Edwin Neal va Gunnar Hansen ijro etgan. Syujet bir aka-singil va ularning döstlari haqida bölib, ular qarindoşlarining qabrini ziyorat qiliş uçun Texasga yöl oladi, lekin yölda ularga kannibal oila hujum qiladi.

Hooper filmning ğoyasini San-Antonio şahridagi töxtovsiz zöravonlik haqidagi OAV xabarlarini kuzatib, şuningdek, öşa davrdagi madaniy va siyosiy manzaradagi özgarişlarni kuzatib boriş natijasida öylab topgan; Çiroyli yuz (Leatherface) kabi syujetning mayda detallari esa ketma-ket qotil Ed Ginning (1906—1984) jinoyatlaridan ilhomlangan. Aktyorlarning katta qismini öşa paytgaça ommaga nomaʼlum bölgan va kinoda tajribasi bölmagan sanʼatkorlar taşkil etgan. «The Texas Chain Saw Massacre» filmini suratga oliş bir qator muammolarga duç keldi: past byudjet rejissyorni dam oliş kunlarisiz, har kuni köp soat davomida suratga olişga majbur qildi, bu esa uskunalarni ijaraga oliş xarajatlarini kamaytiriş va tezroq tugatiş uçun qilingan edi; maxsus effektlar oddiy va ijro etiş oson edi. Zöravon mazmuni tufayli Hooperʼga tarqatuvçi topiş qiyin böldi; natijada tarqatiş huquqini Bryanston Distributing Company kompaniyasidan Louis Peranho sotib oldi. Rejissyor zöravon sahnalar sonini çeklab, filmga «PG» reytingi berilişini umid qilgan edi (bolalarga filmni ota-ona bilan birga köriş tavsiya etiladi), lekin Amerika kino assotsiatsiyasining Reyting tizimi (MPAA) filmga «R» reytingini berdi (17 yoşga tölmaganlar filmni faqat ota-onalaridan biri yoki qonuniy vakili hamrohligida körişi mumkin).

Film 1974-yil oktyabrda çiqarildi. Kengroq auditoriyani jalb qiliş uçun reklama kampaniyasida filmda real voqealar aks ettirilgani taʼkidlandi. Tanqidçilarning noaniq bahosiga qaramay, film juda foydali çiqdi va prokatda öttiz million dollardan ortiq daromad keltirdi. Keyinçalik «The Texas Chain Saw Massacre» bir qator mamlakatlarda taqiqlandi, zöravonligi haqidagi şikoyatlar tufayli köplab kinoteatrlar uning namoyişini töxtatdi. Biroq yillar ötişi bilan film kinotanqidçilardan köproq ijobiy şarhlar oldi va hozirda kinoşunoslar hamda olimlar tomonidan kultli klassika va XX asrning eng taʼsirli filmlaridan biri sifatida tan olinadi, u kino tarixidagi eng «yaxşi» va eng «taʼsirli» dahşat filmlari röyxatlariga kiritilgan. 2007-yilda u Amerika kino institutining «Amerika kinosining eng yaxşi 400 filmi» röyxatiga kirdi.

Ayrim ekspertlar «The Texas Chain Saw Massacre» filmida ayollarga nisbatan zöravonlikning tasvirlanişini tanqid qiladi, boşqalari esa filmda vegetarianlik metaforasini köradi. Film slasher janriga xos bir qator elementlarning asosçisi hisoblanadi, jumladan, jinoyat quroli sifatida işçi asboblardan foydalaniş va qotilni şaxssiz, baland böyli, jim, niqobli şaxs sifatida tasvirlaş. Filmning maşhurligi franşizaning yaratilişiga olib keldi: u sikvellar, remeyklar, ikkita prikvel, komikslar va kompyuter öyinlarida Çiroyli yuz va uning oilasi haqidagi hikoyani davom ettirdi.

«The Texas Chain Saw Massacre» Consequence, Complex, Slant Magazine, Esquire va Variety jurnallarining eng yaxşi dahşat filmlari va eng qörqinçli filmlar reytinglarida birinçi örinlarni egallagan, şuningdek, The Guardian va Time naşrlarining «25 ta eng yaxşi dahşat filmi» röyxatiga kiritilgan.

2024-yilda film milliy boylik deb tan olindi va Kongress kutubxonasidagi Amerika filmlarining milliy reyestriga kiritildi.

Töqqiz asosiy qahramondan taşqari filmda hikoyaçi ovozi ham mavjud, uni John Larroquette ijro etgan, lekin u titrda körsatilmagan.

Marilyn Burns boş qahramon Sally Hardestyni ijro etgan, u akasi-nogironi, yigiti va yana ikki dösti bilan Texasdagi qabristonga bobosi qabrining şikastlanmaganini tekşiriş uçun boradi, lekin oxir-oqibat Çiroyli yuz va uning oilasi bilan töqnaşadi.

Teri McMinn Pamni, Kirkning qiz döstini ijro etgan.

Paul A. Partain Franklin Hardestyni, Sallyning nogiron aravaçali akasini ijro etgan va kinotanqidçi Rob Gonsalvesning sözlariga köra, u «muomalada biroz qiyin» odam. Gonsalves yana şunday izohlaydi: «Hooper va Henkel Franklinni faqat nogironlar aravaçasida bölgani uçun boşqalardan yaxşiroq qilişdan boş tortişdi. Franklinning nogironligi uni xor, yoqimsiz yigitga aylantirdi, balki u oyoqlaridan foydalanganida ham şunday bölardi».

Allen Danziger Jerryni ijro etgan, Sallyning yigiti, u döstlari Pam va Kirkni qidirayotganda Sawyerlar uyining oşxonasida Çiroyli yuz bilan uçraşadi.

William Vail Kirkni ijro etgan, Pamning yigiti va Sally hamda Franklinning dösti.

Jim Siedow Drayton Sawyerni ijro etgan, Çiroyli yuzning katta akasi, garçi baʼzi şarhlarda uni yovuz qahramonning otasi deb ataşsa ham. Bu qahramonning ismi franşizaning faqat ikkinçi filmida eslatiladi, birinçi filmda uni şunçaki «Oşpaz» yoki «Çol» deb ataşadi.

Edwin Neal avtostopçi, Çiroyli yuzning akasini ijro etgan. Neal uni ruhiy muvozanati buzilgan, qabrlarni qazuvçi va qarindoşlari bilan Texas yöllarida yaşab, yölovçilarni uşlab, qiynab va yeb yuradigan kannibal-qotil sifatida körsatadi. U sadist bölib, tabiatan şafqatsiz bölsa-da, umuman olganda filmdagi eng kam xavf tuğdiradigan personajlardan biri, unçalik aqlli emas va noadekvat harakat qiladi.

Gunnar Hansen — Çiroyli yuz, haqiqiy ismi Bubba Sawyer-kiçik.

John Dugan Bobo («Bobo») rolini ijro etgan, Sawyerlar oilasining patriarxi, yuz yoşli sobiq qassob, u ötmişda yirik ketma-ket qotil bölgan. U oilasi qurbonlarining qonini içib hayotini saqlaydi.

Filmda epizodik rollarni ijro etgan aktyorlar: Robert Courtin (yoş odamlar mingan furgonning derazalarini yuvayotgan odam); William Creamer (filmning boşida paydo böladigan soqolli yigit); John Henry Faulk (hikoyaçi); Jerry Green (Sallyni qabriston orqali yetaklaydigan ковбой); Ed Guinn (Çiroyli yuzning qizni quvişi paytida Sallyni qutqarişga urinadigan yuk maşinasi haydovçisi); Joe Bill Hogan (filmning boşida nutq sözlaydigan mast odam); Perry Lorenz (oxirida Sallyni qutqaradigan yuk maşinasi haydovçisi); Levi Isaacs (radiodiktor).

Filmning kontseptsiyasi 1970-yillarning boşida paydo böldi, öşa paytda Tobe Hooper Ostindagi Texas universitetida rejissyor yordamçisi, şuningdek, hujjatli filmlar operatori bölib işlagan. U allaqaçon izolyatsiya, örmon va zulmat asosiy rol öynaydigan syujet konsepsiyasini işlab çiqqan edi. Rejissyor ssenariy uçun ilhom Texasning San-Antonio şahridagi öşa paytda davom etayotgan zöravonlik haqidagi OAV materiallari bölganini aytgan.

Tobe Hooper filmga eng katta taʼsir madaniy va siyosiy manzaradagi özgarişlar bölganini eslatgan. Ataylab tarqatilgan dezinformatsiya — «siz hozir körayotgan film haqiqiy» — «hukumat bizga dunyoda sodir bölayotgan narsalar haqida yolğon gapirdi» degan javob edi, bunga Watergate ishi, 1973-yilgi neft inqirozi va «Vyetnam uruşi paytidagi ommaviy qotilliklar va vahşiyliklar» kiradi. Rejissyor yangiliklarni tomoşa qilayotganda zöravonlikni yoritişning «butun yöl böylab miyani körsatiş» iborasiga qisqarganini körib, «bu yerda haqiqiy yirtqiç inson bölgan, faqat boşqa yuz bilan, şuning uçun filmimda men yirtqiçga tom maʼnoda niqob kiydirdim» degan fikrga kelgan, deydi u. Rejissyorga bensopila qotillik quroli sifatida foydalaniş ğoyasi dökonda, odamlar gavjum bölgan joyda, olomon orasidan tezroq ötiş yölini öylayotganda kelgan. 1986-yilda Cinefantastique jurnaliga bergan intervyusida Hooper bolaligida EC naşriyotining dahşatli komikslarini öqişni yaxşi körganini va ular «Texas Chain Saw Massacre» filmiga «katta taʼsir körsatganini» eslagan: «Men bu komikslarni yetti yoşimda öqy boşlaganman… Ular mantiqqa heç qanday asoslanmagan edi. Ulardan zavqlaniş uçun Bugimen degan narsa mavjudligini qabul qiliş kerak edi… Men bu komikslarni yoş va taʼsirçan paytimda öqiy boşlaganim uçun, ularning umumiy hissi men bilan qoldi». Film kontseptsiyasini işlab çiqiş davrida Hooper «Pişloq boşi» (ingl. Headçeese) va «Çiroyli yuz» (ingl. Leatherface) degan işlab çiqariş nomlaridan foydalangan.

Syujetning ayrim elementlari 1950-yillarda Висконсинда ketma-ket qotil Ed Gin tomonidan sodir etilgan jinoyatlarga asoslangan edi. Gin boşqa dahşat filmlariga, masalan, Alfred Hitçcockning «Psixo» (1960) va Jonathan Demmening «Qöziçoqlar sukuti» (1991) filmlariga ham ilhom bergan. Gunnar Hansen filmda işlaşni boşlamasdan oldin Gin haqida heç qaçon eşitmaganini aytgan. Lekin ish jarayonida u suratga oliş tafsilotlariga qiziqqan va har böş daqiqada rejissyor va ssenariy muallifidan biror narsa söraşga harakat qilgan, bir kuni u ilhom qayerdan kelganini söraganda, unga «Висконсинда bir yigit bor edi, Ed Gin» deb javob berilgan. Şunda Hansen bu qotil haqida birinçi marta bilib oldi, keyin unga aytildi: «U ilhom manbai böldi, biz Ed Ginlar oilasini yaratişga qaror qildik», filmdagi maniyaklar oilasi Ginning turli xususiyatlarini özida mujassamlaştirgan. Hansen filmning asl maqsadi aynan şu odam haqida film suratga oliş bölganiga işonmasligini, lekin u «uruğ ğoya» bölganini aytgan. Badiiy rassom Robert A. Burns filmda işlaşdan oldin unga heç qaçon eşitmagan va Hooper ish jarayonida uni heç qaçon tilga olmaganini eslaydi. Paul Partain filmning boşida real voqealarga asoslanganligi haqidagi yagona işora bölişi mumkinligini aytgan, u buni Henkeldan söraganda, Henkel «Tobe bolaligida öqigan bir yigit haqida haqiqatning uruği bor edi» deb javob bergan. Eng köp takrorlanadigan hikoyaga köra, Tobe Hooperning Висконсинда bolaligida uni Ed Gin, teri kiyimlar va kannibalizm haqidagi hikoyalar bilan qörqitgan qarindoşlari bölgan.

Hooper oldingi filmi «Eggşells» (1969) ustida işlayotganda Kim Henkel bilan tanişgan, u öşa filmda rollardan birini öynagan. Asta-sekin ularning döstligi şakllandi, Kim yangi film ssenariysini işlab çiqişda yordam bera boşladi va oxir-oqibat hammuallif böldi. Asosiy voqealar ğoyalarini asosan Hooper öylab topgan, keyin ular birgalikda kelajak filmning har bir sahnasini işlab çiqişgan, şundan söng Henkel uni yozib olgan. Hooper va Henkel ssenariyni taxminan uç hafta içida yozib tugatişgan. Badiiy rassom Robert A. Burns ssenariy film suratga oliş jarayonida tez-tez özgarib turganini aytgan, masalan, dastlabki variantda bolalar köçalarda aylanib yurgan va hippi atributlari juda köp bölgan sahnalar köp edi. Gunnar Hansen keyinroq eslab, uning personajining dastlab replikalari bölganini, lekin suratga oliş jarayonida ularni olib taşlaşga qaror qilinganini aytgan. «Biz stol atrofiga ötirdik, bu replikalarni takrorladik, sahnani öynadik va Tobe dedi: „Bu işlamayapti, personajda aql juda köp“. Şuning uçun biz uni qayta işladik. Çiroyli yuz nima demoqçi ekanini biladi, lekin oğzidan töğri tovuşlarni çiqara olmaydi. Uning ğoyasi bor, lekin uni ifodalay olmaydi — u tasodifiy tovuşlarni çiqaradi, bu nimanidir anglatadi deb öylaydi», — deb eslagan Hansen. Kim Henkel personajni Çiroyli yuz qanday niqob kiyganiga qarab xarakteri özgaradigan qilib yozganini aytgan. Henkel özining tanişi Ron Bozemanni işlab çiqariş menejeri lavozimiga çaqirgan, çunki uning «Windwalker» (1971) filmida işlagan tajribasi bor edi, Hooper va Henkelga esa filmni işlab çiqarişning turli jihatlarini malakali taşkil etiş kerak edi.

Warren Skaaren Rays universitetining yigirma beş yoşli bitiruvçisi bölib, sanʼat va haykaltaroşlik böyiça ixtisoslaşgan va öqişni tugatgaç gubernator Preston Smith uçun işlagan. Nyu-Meksikoda yangi taşkil etilgan kino komissiyasi tomonidan olingan moliyaviy natijalardan taʼsirlangan Smitning matbuot kotibi Jerry Hall va Texas qonunçilik majlisida işlagan Bill Parsley Skaarenni Smitga Texas kino komissiyasini taşkil etiş taklifi bilan xat tayyorlaşga köndirişgan. Smit rozi böldi va komissiya 1971-yil mayda taşkil etildi. Skaaren yangi taşkil etilgan komissiyaning birinçi ijroçi direktori böldi. Warren Skaaren va Ron A. Bozeman Rays universitetida kursdoş bölgan, şu sababli döstlik orqali Ron Henkel Skaaren bilan tanişgan. Ssenariy tugagaç, Henkel uni Skaarenga olib bordi, u öqib çiqqaç, hammualliflarni Bill Parsley bilan taniştirdi. Aynan Skaaren «The Texas Chain Saw Massacre» nomini öylab topgan.

Hooper va Henkel Vortex, Inc. nomli kompaniya taşkil etişdi, Henkel uning prezidenti, Hooper esa vitse-prezidenti böldi. Ular Bill Parsleyʼdan moliyaviy yordam söraşdi. Parsley MAB, Inc. nomli kompaniya taşkil etdi va uning orqali filmni işlab çiqarişga 60 000 dollar kiritdi. Buning evaziga MAB filmning 50 % uluşiga va uning daromadiga egalik qildi. Filmga 9 000 dollar kiritgan yana bir kişi Robert Kuhn böldi, uning öz uyi-furgoni suratga oliş guruhi tomonidan garderob, grimxona va aktyorlar dam oliş xonasi sifatida işlatildi.

Ron Bozeman suratga oliş guruhining ayrim aʼzolariga, film distribyutorga sotilgunça ularning maoşining bir qismini keçiktirib turişi kerakligini aytgan. Bu ğoyani jozibador qiliş uçun Vortex kompaniyasi ularga kutilayotgan daromaddan har bir kişi uçun 0,25 dan 6 % gaça uluş ajratdi. Aktyorlar va suratga oliş guruhi Vortex kompaniyasiga faqat 50 % tegişli ekanini bilişmagan, bu esa ular kutilgan summaning faqat yarmini olişini anglatardi.

Filmga yollangan aktyorlarning köpçiligi kinoda tajribaga ega emas edi. Aktyorlar tarkibi asosan texaslik bölib, ularning yagona tajribasi reklama, televideniye yoki teatrdagi rollar edi. Bundan oldin Hooper faqat Allen Danziger va Jim Siedow bilan taniş edi. Bu filmda işlaş suratga oliş guruhining ayrim aʼzolari uçun kinodagi karyeraning boşlanişi böldi. Robert A. Burns suratga olişga qöşilgan vaqtga kelib, u Hooper bilan sakkiz yil taniş edi va «heç narsadan nimadir yasay oladigan» odam degan obröga ega edi. Umri davomida u turli narsalarni yasagan, natijada uni badiiy rassom lavozimiga olişgan. Burnsning katta ofisi bor edi, u yerda grafika va reklama bilan şuğullanardi. Kasting aynan öşa yerda ötkazildi, çunki u yerda böş joy köp edi.

Boş rolni Marilyn Burns oldi, u bundan oldin faqat bir neça spektaklda rol öynagan va Ostindagi Texas universitetining kino komissiyasida köngilli bölib işlagan. Teri McMinn loyihaga qöşilganda u bir neçta teatr kompaniyalari, jumladan, Dallas teatr markazi bilan hamkorlik qiladigan talaba edi. Aktrisa haqida Henkel mahalliy «Austin American-Statesman» naşrida uning fotosuratini körib bildi va prosluşka uçun unga murojaat qildi. U darhol uning qisqa şortilar kiyişini söradi, bu esa uning kostyumini barça aktyor döstlari orasida eng oçiq qilib qöydi.

Allen Danziger Hooperning oldingi «Eggşells» filmida allaqaçon rol öynagani uçun ular yaxşi taniş edi. «The Texas Chain Saw Massacre» ustida ish boşlanganda, Tobe va Kim darhol Danzigerning oldiga borib: «Bizda sen ijro etişni istagan rol bor», deyişgan. Aktyor darhol rozi böldi va unga prosluşka ötişga yoki hatto ssenariyni öqişga ham hojat qolmadi.

Örta maktabdagi drama öqituvçisi Nan Elkinsning öz kiçik teatri bor edi, u yerda Paul Partain «qölidan kelgan hamma narsani öynardi». Bir kuni Nan teatrga kelib, şaharda «ğalati» film suratga olinayotgani va unga aktyorlar kerakligini aytdi. Franklin, Sally va Jerry rollaridan taşqari barça rollar uçun aktyorlar kerak edi. Partain prosluşkaga kelganda, unga Avtostopçi replikalarini öqiş söraldi. Partain avval şu matnni öqidi, keyin uni kastingga kelgan boşqa aktyorlar bilan birga Franklin matnini öqişga taklif qilişdi. Maʼlum böldiki, ssenariyçilar Avtostopçi rolini allaqaçon Edwin Neal uçun rejalaştirişgan, Partain esa oxir-oqibat Franklin rolini oldi. «Orqaga qarasam, Franklin replikalarini qança köp öqisam, rol şunça köproq yoqardi», — keyinroq eslagan Pol. Aktyor öylaşiça, uni bu rolga olişgan sababi, oxirgi prosluşkasi oxirida Hooper va Henkelga Franklin personajiga ular kutmagan çuqurlikni bera olişiga işonçi komilligini aytgani bölgan, şuning uçun u bu qahramonga berilib ketgan va uni haqiqatan özinikidek his qilgan. Bundan bir neça oy oldin u Sidney Lumet rejissyorligidagi «Lovin' Molly» (1974) töliq metrajli filmidagi birinçi suratga olişlarini tugatgan edi. Keyinçalik Partainga Tobe va Kim örtasida suhbat bölib, unda: «Agar u Sidney Lumet uçun yetarliça yaxşi bölsa, demak, u biz uçun ham yetarliça yaxşi», degan gap aytilgani haqida xabar berilgan. Ruhiy muvozanati buzilgan maniyak rolini tayyorlaş uçun Edwin Neal şizofreniya bilan kasallangan jiyanining xatti-harakatlarini örgangan.

1973-yilda 26 yoşli Gunnar Hansen döstiga gapirib turganida, tösatdan suhbatga uning tanişi qöşilib, şaharda dahşat filmi suratga olinişini va Hansen yovuz qahramon rolini yaxşi bajara olişini, lekin afsuski, bu örin allaqaçon band ekanini aytdi. Hansen kasting direktori bilan boğlanib, u dastlab unga personaj haqida heç narsa aytmadi, faqat bu dahşat filmi bölişini aytdi. Taxminan bir haftadan keyin Hansen yana öşa tanişi bilan uçraşdi va u unga bu rolga yollangan odam mehmonxonada mast bölib, suratga oliş guruhi bilan rejalaştirilgan uçraşuvga kelmaganini aytdi, bu esa rejissyorni uni rad etib, yangi aktyor izlaşga majbur qildi. Hansen yana jamoa bilan boğlandi, ular unga javobni kutişni söraşdi. Ikki kundan keyin uni Hooper va Henkel bilan suhbatga çaqirişdi, ular Çiroyli yuz va u qismi bölgan kannibal oila bilan munosabatlari haqida uzoq prosluşka ötkazişdi. Oxir-oqibat aktyor suhbatdan öta oldi. Tobe Hooper uning aktyorlik qobiliyatidan, lekin birinçi navbatda jismoniy ölçamlaridan — Hansenning böyi 193 santimetr edi — taassurot qoldirdi. Uning filmda rol öynaşga qarori «oddiy sabablarga» köra bölgan: u heç qaçon haqiqiy badiiy filmni yaratişda qatnaşmagan va dahşat filmida iştirok etiş qiziqarli tajriba böladi, şuningdek, bunday asarlar qanday yaratilişi haqida biroz bilib oliş imkonini beradi deb öylagan. Uning uçun bu «barʼda işlaşdan ança yaxşiroq yozgi ish» edi va u bunday ish «şunçaki dahşatli dahşat filmi sahnalaridan köra köproq narsa» bölişini tasavvur ham qila olmagan. Hansen keyinroq eslab, dastlab suratga olişlarga yetarliça jiddiy qaramaganini aytgan — «bu şunçaki yozgi ish, nevaralarimga bu haqda gapirib beraman». Rejissyor unga personajning obrazini oçişda erkinlik bergan. Hansen Çiroyli yuz aqli zaif, hatto gapirişni ham örganmagan odam böladi, deb qaror qilgan. Şuning uçun rolga tayyorlaniş davomida u nogironligi bölgan bolalar maktabiga borib, öquvçilarning qanday harakat qilişi va gapirişini kuzatgan, yovuz qahramon şaxsini imkon qadar real ifodalaş uçun. Hansen boşqa aktyorlar bilan muloqotdan qoçgan, çunki Hooper maniyak bilan sahnalar paytida ular haqiqatan qörqişlarini xohlagan.