Sherlock Holmes and Dr. Watson

Doktor Vatson (Vitaliy Solomin) ingliz armiyasida xizmat qilgan, Afğoniston uruşida qatnaşgan. U jarohat olib, nafaqaga çiqadi va vatani Angliyaga qaytadi. Doktorning moliyaviy ahvoli juda noaniq bölib qoladi. Uning eski dösti Stemford (Gennadiy Bogaçyov) unga Beyker-strit, 221-b manzilidagi uyda xona ijaraga olişni taklif qiladi. Bu uy keksa bevaga — missis Xadsonga (Rina Zelyonaya) tegişli. Ijaraga beriladigan ikkinçi xonani esa allaqaçon boşqa janob — sirli mister Şerlok Xolms (Vasiliy Livanov) egallagan.

Xolms Vatsonda noaniq taassurot qoldiradi. U qonda murakkab kimyoviy tajribalar ötkazadi, skripkada çaladi, sigara kulini, London loyini va jinoyat qonunçiligini juda yaxşi biladi, lekin baʼzi umumiy haqiqatlardan bexabar (masalan, Yer Quyoş atrofida aylanişini bilmaydi). U heç qaçon badiiy adabiyot va tarix hamda falsafa kitoblarini öqimaydi. Unga juda ğalati mehmonlar doimiy kelib turadi, stolida esa «jirkanç körinişdagi» şaxslarning portretlari turadi. Vatson Xolmsning jinoiy olam bilan aloqasi bor deb gumon qiladi. Biroq doktorning iltimosiga köra uyda bölib ötgan boks poyedinokidan keyin munosabatlar oydinlaşadi va Vatsonning barça qörquv va şubhalari tarqab ketadi: Şerlok Xolms xususiy tergovçi ekan.

Köp ötmay Xolms va Vatson, Vatson uning hamkoriga aylanib, «Doğli tasma ishi»ni tergov qilişga majbur bölişadi. Xolmsning oldiga Elen Stoner (Mariya Solomina) keladi va öz hayotidan qörqayotganini aytadi. Ikki yil avval ğalati şaroitda, töyiga bir neça kun qolganda, uning egizak singlisi Juliya vafot etgan edi. Endi Elen ham şunday taqdirga uçraşidan qörqadi.

Elen Juliya bilan onasiz, ögay otasi doktor Grimsbi Roylott (Fyodor Odinokov) bilan birga London yaqinidagi Stok-Moren mulkida yaşaşgan. Töydan uç kun oldin Juliya singlisiga keçasi xayrlaşayotganda, sönggi haftada tunda past huştak va ğalati taqillaş eşitayotganini aytgan. Şu keçasi u uyğonib, butun uyni dahşatli faryod bilan uyğotgan va deyarli darhol vafot etgan. U ölişdan oldin Elenga qandaydir doğli tasma haqida gapirişga ulgurgan. (Asl ingliz tilidagi kontekstda tarjimonlar tarjimasi qiyin bölgan söz öyini bor: «band» sözi ingliz tilida ham «tasma», ham «töda, guruh» degan maʼnoni anglatadi, şuning uçun tarjimonlar buni tasvirlab berişgan. Hikoyada Juliyaning ölimida gumon qilinadigan şaxslar ham tilga olinadi — Roylottning döstlari, böyniga doğli römollar taqqan siganʼlar.)

Ikki yil ötgaç Elen turmuşga çiqmoqçi böladi. Uyda kutilmagan taʼmirlaş işlari boşlangani sababli u Juliya yaşagan va vafot etgan xonada yaşaşga majbur böladi. Yaqinda u ham tunda huştak va taqillaş eşita boşlagan. Xolms Roylott uyda bölmagan paytda uyni körmoqçi böladi va Elen ertasi kuni keçqurun ögay otasi uyda bölmasligini aytadi.

Elen ketganidan keyin Xolmsning uyiga özi Roylott bostirib kiradi. Battar janob Xolmsga öz işlariga burnini tiqmaslikni talab qiladi, tergovçini qörqitadi va jismoniy kuçini körsatiş uçun qöli bilan öçoq qisqiçini egadi. Biroq Roylottning tahdidlari Xolmsni qörqitmaydi: janob ketişi bilanoq, u öşa qisqiçni osongina töğrilaydi.

Xolms va Vatson Roylottning uyi körinib turgan butalar orasiga yaşirinişadi. Keçqurun Roylott ketgandan söng, Elenning şartli işorasi bilan Xolms va doktor Vatson deraza orqali uyga kirib, xonalarni tekşirişadi. Juliyaning sobiq xonasida, hozir Elen yotadigan joyda ular ğalati narsalarni topişadi: karavot polga mahkamlangan, osilib turgan qönğiroq arqoni esa heç narsaga ulanmagan. Arqon ustida Xolms şamollatiş teşigini topadi. Teşik taşqariga ham, çerdakka ham emas, balki Elen xonasiga yondoş, Roylottning öziga tegişli xonaga çiqqan. Roylottning xonasida Xolms kiçkina lekin likopça topadi. Elendan uyda muşuk bor-yöqligini söraşganda, u muşuk yöqligini, lekin uyda yovvoyi hayvonlar — sirtlon va böri (Roylott uzoq vaqt Hindistonda yaşagan) borligini aytadi. Xolms likopça sirtlon uçun juda kiçik ekanini taʼkidlaydi.

Xolms va Vatson qizning xonasiga kirib, tong otgunça u yerda qolişadi. Huştak va taqillaşni eşitib, Xolms gugurt çaqadi, şamollatiş teşigidan çiqib, arqon böylab tuşayotgan ilonni köradi va uni tayoq bilan uradi. Ğazablangan ilon Roylottning xonasiga qaytadi va egasini çaqadi, u şu sababli vafot etadi. Maʼlum bölişiça, ögay otasi qizlarning turmuşga çiqişi öziga foydasiz deb hisoblagan, çunki ular onasining merosidan jahiz sifatida uluş olişlari kerak edi, şuning uçun u ikkalasini ham öldirişga qaror qilgan. Roylott şifokor bölgani uçun, qizlardan zaharli botqoq çayonidan foydalanib qutulmoqçi bölgan, uning çaqişi Xolmsning sözlariga köra deyarli sezilmaydi, şunda ölimdagi öz aybini yaşirmoqçi bölgan.

Kitobdan farqi: hikoyada Elen faqat öz xonasiga uxlaş uçun ketayotganday qiladi, u yerda aslida Xolms va Vatson qoladi, özi esa taʼmirlanmagan birinçi yotoqxonasida tunni ötkazadi. Filmda esa halokatli xonada uçalasi ham qoladi.

Xolms inspektor Gregsondan (Igor Dmitriev) Brikston-roudagi taşlandiq uyda ğalati voqea haqida xabar oladi: u yerda keksa amerikalikning jasadi topilgan, devorda esa qon bilan «Revenge» («Qasos») sözi yozilgan. Işni inspektor Lestrad (Borislav Brondukov) olib boradi, u Xolmsni tergovçi sifatida tan olmaydi. Oradan biroz vaqt ötgaç, mehmonxonada boşqa bir amerikalik — birinçi qotillikda gumon qilingan Jozef Stenjerson (Viktor Aristov) piçoqlab öldiriladi. Qotillik joyida ham devorga qon bilan yozilgan «qasos» sözi topiladi.

Şerlok Xolms qotilni topadi. U amerikalik kebmen Jefferson Xop (Nikolay Karaçentsov) bölib, mormonlar sektasining sobiq aʼzolariga, yaʼni fiansesi Lyusi Ferye va uning otasi Jon Ferye qotillariga qasos olgan edi. Qasos vositasi sifatida u ikki tabletkadan birini yutişni taklif qilgan, ikkinçisini esa Xop özi yutgan. Tabletkalardan biri böş, ikkinçisida kuçli zahar bölgan. Birinçi amerikalik — Lyusini törtinçi xotini qilib olgan va uning halokatiga sabab bölgan Enek Drebber (Adolf Ilin) zaharli tabletkani yutib, ölgan. Ikkinçisi — Jon Ferye qotili Stenjerson Xopga hujum qilib, uni böğa boşlagan, şuning uçun Xop uni piçoq bilan öldirgan. Qotil hibsga olinadi, lekin qamoqxonada miyaga qon quyilişidan vafot etadi. Bu jinoyatni foş etiş şarafi inspektor Lestradga beriladi. Doktor Vatson bundan çuqur ğazablanib, Şerlok Xolmsning biografi bölişga qaror qiladi. Şu paytdan boşlab tergovçi va doktorning sarguzaştlari haqidagi «solnoma» boşlanadi. Uning buyuk tergovçi haqidagi yozuvlari tez orada London jurnallari öquvçilari orasida maşhur böladi.

Kitobga köra, aynan Xopning hikoyasi Xolms va Vatsonning birinçi birgalikdagi ishi bölgan.

— boş rol

Ssenariy mualliflari: Yuliy Dunskiy, Valeriy Frid

Rejissyor: Igor Maslennikov

Operator: Yuriy Veksler

Rassom: Mark Kaplan

Kompozitor: Vladimir Daşkeviç

Ovoz rejissyori: Boris Andreev

Şerlok Xolms rolini Sergey Yurskiy, Aleksandr Kaydanovskiy, Igor Dmitriev (oxir-oqibat inspektor Gregsonni öynagan), Boris Klyuev (keyinçalik Mayk Xolmsni öynagan) va Oleg Yankovskiy (\«Baskervil itining sirlari\»da ikki rolni ijro etgan) ham sinovdan ötişgan.

Doktor Vatson rolini — Oleg Basilaşvili, Yuriy Bogatyryov, Aleksandr Kalyagin va Leonid Kuravlyov (seriyaning oxirgi filmida fon Borkni öynagan) sinab körişgan.

Missis Xadson rolini — Lyubov Dobrjanskaya va Yevgeniya Xanayeva sinab körişgan.

Inspektor Lestrad rolini — Lev Durov va Aleksandr Şirvindt sinab körişgan.

Elen va Juliya Stoner rollariga — Irina Mazurkeviç, Anastasiya Vertinskaya, Marianna Vertinskaya va Marina Neyolova sinovdan ötişgan.

Jefferson Xop rolini — Viktor Yevgrafov (oxir-oqibat professor Moriartini öynagan) va Roman Filippov sinab körişgan.

Beyker-strit (Riga, Yaunieľa köçasi, 22-uy) va birinçi film uçun barça tabiiy sahna suratlari Latviyada olingan. Istisno — Brikston-roudagi uy (Drebber öldirilgan joy), u Leningradda — knyaginya Saltikovaning şahar taşqarisidagi hovlisida (Akademik Krilov köçasi, 4-uy) suratga olingan.

Film suratga olinayotganda guruh Doylning prinsipial xatosiga duç keldi. Hikoyada ilon şamollatiş teşigidan çiqib, söngra qönğiroq arqoni böylab tuşib, yana kötarilgan. Aslida esa ilonlar erkin osilgan arqon böylab sudralmaydi, ularga qattiq tayanç kerak. Şuning uçun arqon böylab tuşayotgan ilonni suratga oliş mumkin bölmagan, filmda ilon devordagi teşikdan çiqqani körsatilgan. Şuningdek, hikoyadan farqli ölaroq, Roylott sudralib yuruvçini faqat huştak bilan (karerlik ilon eşitolmagan bölardi) emas, balki devorga taqillatiş bilan çaqiradi, bu tebraniş hosil qiladi, bu esa qöşib yozilgan dialogda maxsus tuşuntiriladi.

Zanjirsimon çayonning çaqişidan ölim (u haqiqatan Hindistonda yaşaydi, lekin haqiqiy «botqoq» çayoniga heç qanday aloqasi yöq) faqat 1—2 haftadan söng yuz beradi, aniq zaharlaniş belgilari bilan, kitobda (va filmda) esa Juliya va Roylott ilon çaqqanidan keyin darhol vafot etişadi.

Xolms Vatsonni «Sehrli fleyta» operasiga teatrga taklif qilganda, ikkinçisi Tun malikasining «Der Hölle Raçe koçt in meinem Herzen» arisiyasini xirgoyi qiladi.

«A Study in Scarlet» qissasining matniga köra, Xolms Vatson bilan birinçi uçraşganda, u yaqinda Afğonistondan qaytganini taxmin qiladi. Ovozlaştiriş paytida siyosiy senzura xavfi tufayli «Afğoniston» sözi «şarq» bilan almaştirilgan, lekin Vasiliy Livanovning lablari harakatidan u aynan «Afğoniston» deyayotgani körinib turadi.

«Tanişuv» qismida boks poyedinogi vaqtida Xolms Vatsonning revolveri markasini «Webley & Scott 38, armiya» deb aniqlaydi. Bu marka faqat 1897-yilda paydo bölgan, yaʼni 16 yil keyin.

Xolms Vatsondan portretlarni diqqat bilan körib çiqişni söraydigan epizodda, deyarli barça portretlar 1920—1940-yillardagi dahşat filmlaridan olingan kadrlar bölib, passepartoutga joylaştirilgan. Xolms qölida uşlab turadigan va keyin qöyadigan, söngra oxirgi ikkitasi içida ustida yotgan holda körsatiladigan portret 1925-yilgi «Opera şabahi» filmidan kadr bölib, Lon Çaney gротesk Erik qiyofasida körsatilgan. Ustiga lupa qöyilgan portretda 1941-yilgi «Odam-böri» filmidagi Lourens Talbot bölib qiyofasidagi Lon Çaney-kiçik tasvirlangan. Çaney-katta obrazi — «Londonda yarim tundan keyin» filmidagi «vampir» — «Yölbarsni ovlaş»da körinişi mumkin. Şuningdek, portretlar orasida 1931-yilgi filmdagi janob Xayd qiyofasidagi Fredrik March (Vatson közi bilan qaraydigan birinçi fotosurat, kamera unga qaraydi) va «Doktor Kaligari kabineti»dagi uyqusiraş Çezare obrazidagi Konrad Veydt körinadi («Yölbarsni ovlaş» qismida bu fotosurat yaxşiroq körinadi). Çiroq ostida çapda turgan közoynakli janob — 1942-yilgi «Doktor Rx ning ğalati holati» filmidagi doktor Fish rolidagi Lionel Atvill.

«A Study in Scarlet» kitobida inspektor Gregson söroq paytida Jefferson Xopni uning sözlari bayonnomaga yozilişi haqida ogohlantiradi. Filmda esa u gumon qilinuvçiga AQŞda 1966-yilda joriy etilgan «Miranda qoidasi»ning matnini öqib beradi («Siz aytgan har bir söz sudda sizga qarşi işlatilişi mumkin»). Buning analogi bölgan qoida Britaniyada undan ham keyinroq — 1984-yilda kiritilgan.

«Qonli yozuv» qismida Xolms va Vatson şaxmat öynaşadi va klassik boşlaniş — «ikki ot himoyasi»ni öynaşadi. Umuman olganda, partiya Yakov Neyştadt va V. Bibikov öyiniga asoslangan (1946-yil).