The Twentieth Century Approaches

Bir keç keçqurun polkovnik Starkning iltimosiga köra, yoş gidravlika muhandisi Viktor Xederli Ayford stansiyasiga yetib keladi. Starkka işdan çiqqan gidravlik press haqida fikri kerak edi. Polkovnik bilan joyga kelgan muhandis presni közdan keçirib, nosozlik sababini aniqladi, lekin keyin beixtiyor pressning metall polini tekşira boşladi va egasi tomonidan mexanizm işga tuşirilganda konstruksiya içida qolib ketdi. Muhandis sönggi daqiqada presning yoğoç taxtasini sindirib, ölimdan qutuldi. Yigitga uy egasining xotini yordam berdi va u yuqori qavat derazasidan çiqib ketdi, şu bilan birga öng qölining boş barmoğini yöqotdi. Tibbiy yordam oliş uçun u doktor Vatsonga murojaat qildi, Vatson esa uni Sasseksdagi fermasidan qisqa muddatga Londonga kelgan Holmsning oldiga olib bordi. Voqeaning barça holatlarini aniqlaş uçun Holmes, Vatson va Viktor Xederli Ayford stansiyasiga jönadilar. Stansiya yonida yonib ketgan uy topiladi, aslida muhandis aynan şu yerda saqlangan edi (uzun yölni esa atrofda aylanib yuriş orqali taassurot qoldirişgan). Yonğin joyida nazariya tuğiladi: gidravlik press biror narsani amalgama bilan qoplangan, kumuşga öxşaş metall plastinkalarga zarb qiliş uçun işlatilgan. Holmes va Vatson bularning barçasi haqida Maykroftga xabar berişadi. Maykroftga maʼlum böladiki, Buyuk Britaniya hududida soxta pul işlab çiqariş bilan Germaniya imperiyasi şuğullanmoqda va u qarşi çoralar köradi.

Şu vaqtda mamlakat boş vaziri Tomas Ballinger va Yevropa işlari vaziri ser Trelani Xoup Holmsdan yordam söraşadi. Xoupning uyida kalit bilan qulflanadigan şkatuladan juda muhim xat — bir xorijiy monarxning ğazab holatida, juda keskin ifodalarda yozilgan xati — yöqolgan. Xat eʼlon qilinsa, mamlakat, şubhasiz, katta uruşga kirib qoladi. Şuning uçun xatni yaşiriş va xorijiy monarx bilan nizoni yumşatiş qaror qilingan. Holmes işni öz zimmasiga oladi, lekin boş vazirga uruşga tayyorlanişni maslahat beradi… Davlat arboblari ketganidan köp ötmay, Holmes va Vatsonning oldiga Yevropa işlari vaziri xotini, lady Xilda Trelani Xoup keladi. U keça keçqurun uylarida hujjat yöqolganini bilgan va eriga qanday oqibatlar bölişi mumkinligini söraşga harakat qiladi… Javob ololmagaç, u eriga körişgani haqida sir saqlaşlarini söraydi va döstlarini tark etadi.

Holmes va Vatson çet el razvedkalarining, bunday jasur öyinni qila oladigan maşhur rezidentlarini sanab çiqadilar va ulardan biri, Eduardo Lukaş, xat yöqolgan kunning özida öldirilganini bilib hayron qolişadi. Şu bilan birga, Lukaş yaşagan va öldirilgan manzil ser Trelani Xoup yaşaydigan Uaytxoll-Terrasdan bir neça daqiqa piyoda masofada joylaşgan. Qotillik joyini közdan keçirib, Holmes va Vatson yaqinda oçilganga öxşaş, lekin böş bölgan yaşirin joyni topadilar. Şuningdek, konstebl közi tuşgan bir xonim haqida xabar beradi: u tasodifan xato qilib, konstebl qöriqlayotgan Lukaş uyiga kirgan va u bilan ança suhbatlaşgan… Oxirgi aniqlik kiritiş uçun Holmes va Vatson lady Xilda Trelani Xoupning oldiga kelib, undan xatni qaytarişni talab qilişadi. Dastlab u qattiq qarşilik körsatadi, lekin oxir-oqibat xatni Holmesga topşiradi va u ayol soçpopugi yordamida xatni yana şkatulkaga qaytaradi. Sirni saqlaganligi uçun minnatdorçilik bildirib, lady Xilda Lukaşni, Berlindan taniş bölgan odamni, şantaj bilan xatni öğirlab unga olib kelişga majbur qilganini aytadi. Lekin ularning uçraşuvi paytida uyga ğazablangan bir ayol bostirib kirgan va lady Xilda qoçişga majbur bölgan, ammo Lukaş xatni yaşirişga ulgurgan joyni körib qolgan. Lukaş öldirilganini bilgaç va erining xatning yöqolişi uning uçun haqiqiy falokat ekanini xatti-harakatidan sezib, lady Xilda uyga göyo xato bilan kirgan, konstebelni çalğitgan va xatni öz qöliga olgan. U öz qiliğidan, Lukaş bilan aloqasidan qattiq puşaymon, hatto unga gidravlik pressni öz nomiga sotib olişda ham yordam bergan.

Şu payt boş vazir va ser Trelani Xoup keladi. Holmes ikkala janobga öz tekşiruvi natijasida xat ser Trelaninig şkatulkasidan yöqolmaganini aniqlaganini aytadi. Ğazablangan Yevropa işlari vaziri şkatulkani olib keladi va uning mazmunini hozir bölgan barçaga körsatadi: qutilgan hujjatlar orasida öşa maşum xat ham bor edi… Boş vazir hamkasbining xatni şunçaki sezmay qolgani haqidagi fikrga işonmasa-da, Holmes ish yopildi, deb hisoblaydi.

…Keçqurun uyga qaytib, Holmes xizmatkori Smitdan maʼruza oladi: gidravlik muhandis Viktor Xederli kelib, Lukaş va uning xotini surati bosilgan gazeta raqamini olib kelgan, u esa keyinçalik maʼlum bölişiça, erini hasad qilib öldirgan. Smitning sözlariga köra, muhandis Lukaşda polkovnik Starkni tanigan, u muhandisni pressni taʼmirlaş bahonasida öziga çaqirib, uni öldirmoqçi bölgan, xotinida esa uni qutqargan ayolni körgan. Şunday qilib, bu ish ham foş böldi.

Yangi bezovta qiluvçi ish: Arsenal idorasining kiçik kotibi Artur Kadogen Uest metro relslari ustida öldirilgan holda topiladi. Uestning çöntagidan Bryus-Partington suv osti qayiğining çizmalari topildi, ular Arsenal yonidagi maxfiy bölim xonasida mustahkam seyfda saqlanardi. Jami 7 ta çizma topildi, 3 ta eng muhimi esa yöqolgan. Seyfga davlat eksperti ser Jeyms Uolter va Arsenal idorasining boş kotibi, texnik Sidney Jonson kira olardi. Şaytoniy tasodif bilan, ser Jeyms çizmalar öğirlanganidan keyingi kuni vafot etdi.

Maxfiy bölimni közdan keçirib, Holmes seyf turgan xonadagi panjurlar ziç yopilmasligini aniqlaydi va köçadan xonaga osongina qaraş mumkin.

Marhum Kadogen Uestning kelinçagi, miss Uestberi, Artur ğoyib bölişidan oldingi keçqurun ular teatrga borişga yiğilganliklarini aytadi. Yöl Arsenal yonidan ötgan, tösatdan Artur bir tomonga otilib, tumanda ğoyib bölgan va kelinçakni köçada yolğiz qoldirgan. Şuningdek, Artur bir gal samimiyat qilib, eng maxfiy hujjatlarning juda ehtiyotkorlik bilan saqlanmayotganidan şikoyat qilgan.

Kadogen Uestning jasadi topilgan joyni közdan keçirib, Holmes yigitning jasadi vagondan emas (çunki heç birida qon izi topilmagan), balki metro poyezdining tomidan relslarga yiqilganiga xulosa qiladi.

Holmes qaror qabul qilişga qodir rezidentlarni sanab çiqişda davom etadi. Xalqaro yirik josus Hugo Oberstaynning turar joyi metro relslariga tutaş edi. Uning xonadonida «Pyero» imzosi bilan yozilgan, Oberstayn bilan bu yerda uçraşgan nomaʼlum şaxsga qaratilgan gazeta qirqimlari topiladi. Bundan taşqari, xonadagi derazani közdan keçirib, Holmes derazaning tokçasida qon izlarini köradi.

Holmes odamni uçraşuvga kelişga çaqiriş uçun eʼlonlar gazetasida «Pyero»dan yangi xabar eʼlon qiladi. Bu odam marhum ser Jeyms Uolterning akasi, polkovnik Valentayn Uolter bölib çiqadi. Polkovnik Valentayn akasining kalitlaridan foydalanib, seyfdan çizmalarni öğirlaganini va ularni Oberstaynga topşirganini tan oladi, Kadogen Uest esa uni kuzatib, şu uygaça ergaşgan, lekin Oberstayn tomonidan öldirilgan. Oberstayn eng muhim 3 ta çizmani olgan, qolgan 7 tasini esa Uestning çöntagiga solib qöygan, şunda öğirlikni unga yuklaş mumkin bölardi. Şuningdek, Oberstaynning Sasseksda şoşilinç işlari borligi maʼlum böladi.

…Holmes va Vatson Sasseksga kelişadi. Holmesning qöşnisi — nemis sportçisi va jamiyat körki fon Bork, u Holmesdan asal sotib olardi — yiğiştirib, Angliyadan ketişga tayyorlanmoqda. Aslida esa, beparvo poygalar va çopiş işqibozi qiyofasi ortida Buyuk Britaniyada faoliyat yuritgan eng muvaffaqiyatli rezidentlardan biri yaşirinib yotardi. Eduardo Lukaş ham, Oberstayn ham unga işlagan. Şuningdek, u «amerikalik irland Oltemont» (Holmes Sasseksda yaşaganida özini şu nom bilan taniştirgan) orqali ham ish yuritardi. Aslida esa Oltemont-Holmes yillar davomida Maykroftning topşiriğiga köra fon Borkni dezinformatsiya bilan taʼminlab kelgan. Jönaş keçasi Oltemont-Holmes «maxfiy hujjatlar»dan yana bir paketni olib keldi, lekin şu bilan birga fon Borkning agentlari orasidagi ölim va muvaffaqiyatsizliklar haqida suhbat boşladi va keyin unga odamlarini asramayotganini işora qildi… Oltemont Angliyani qanday tark etişi mumkinligi haqidagi suhbat paytida Vatson paydo bölib, Holmesni uning haqiqiy ismi bilan çaqiradi. Fon Bork qoçişga urinadi, lekin şu zahoti Holmes uning konyagiga oldindan aralaştirib qöygan uyqu dorisi taʼsir qila boşlaydi va Germaniya imperiyasining eng muvaffaqiyatli josusi öz sofasida tinç xurrak otib yotadi, Holmes esa uning qimmatbaho arxivini tekşiradi va şu orada qanday qilib amerikalik Oltemont sifatida özini körsatib, fon Borkning agentligiga kirib olganini gapirib beradi…

Oxirida missis Xadson paydo böladi, u bir neça yil davomida Holmesning topşiriğiga köra fon Borkning uy bekasi bölib işlagan.

Holmes döstiga Angliyadagi josuslik tarmoğini aniqlaş maqsadida hukumat topşiriğiga köra olib borgan uzoq muddatli operatsiyaning mohiyatini tuşuntiradi: gidravlik press ham, çizmalarning öğirlanişi ham, Sasseksda asalariçilik ham murakkab mozaikaning bölaklari bölib çiqadi va nihoyat u Sherlock Holmes, Vatson va missis Xadson tomonidan yiğiladi.

— boş rol

Rejissyor: Igor Maslennikov

Ssenariy muallifi: Igor Maslennikov

Operator: Yuriy Veksler

Badiiy rassom: Isaak Kaplan

Kompozitor: Vladimir Daşkeviç

Film yozuvçining törtta detektiv hikoyasi asosida suratga olingan:

«Muhandisning barmoği»;

«Ikkinçi doğ»;

«Bryus-Partingtonning çizmalari»;

«Uning xayrlaşuv taʼzimi».

Şuningdek, Sherlock Holmes haqidagi boşqa hikoyalardan ham epizodlar işlatilgan.

Markaziy televideniye orqali premyera 1988-yil 12-martda bölib ötdi. Kinoteatrlar uçun «Şerlok Xolms XX asrda» nomli versiya ham mavjud bölib, u telekörsatuvdagi asl nusxadan oldin — 1987-yil aprelida çiqqan.

Ikkinçi qismning örtasida Holmes va Vatson keçki ovqatlanadigan restoran — bu missis Xadsonning mehmonxonasi suratga olingan pavilonning qayta montaj qilingan körinişi. Kadogen Uestning jasadi topilgan joy bilan boğliq epizod esa «Avtovo» elektr depoda suratga olingan. Polkovnik Lizander Starkning uyi Veniyanzaari mulkida suratga olingan.

Igor Maslennikov özining bu işiga past baho bergan, Vasiliy Livanovning sözlariga köra:

Film Rina Zelyonayaning kinodagi sönggi ishi böldi.