The Hound of the Baskervilles

Sherlock Holmes va doktor Vatsonning huzuriga qişloq şifokori Mortimer keladi. U keça sirlinikida sayyohning uyiga taşrif buyurgan va öşa yerda tayoqçasini unutib qöygan. Mortimer Baskervillar naslini bir neça asrdan beri taʼqib qilib kelayotgan Devonşirdagi Baskervillar iti — dözaxiy it haqidagi afsonani hikoya qiladi va Baskervil-Xoll qasrining egasi ser Çarlz Baskervilning sirli ölimi haqida xabar beradi. Gazetalarda ser Çarlz Baskervilning yurak xurujidan vafot etgani, göyo u juda kasal bölgani yozilgan. Ammo Mortimer ularning birortasiga ham işonmaydi, çunki marhumning jasadi yonida ulkan it izlarini topgan. Şifokorni eng köp taşvişga solayotgan narsa — Baskervil-Xollning vorisi va yagona merosxöri, yaqinda Kanadadan kelgan jiyani Genri Baskervil. Bu voqeada gap borligini sezgan Holms işni öz zimmasiga olişga qaror qiladi.

Ser Genri Holms va Vatsonning oldiga keladi. Şu payt u yangi etigini yöqotib qöygan böladi. Bundan taşqari, unga gazetadan qirqib yasalgan nomaʼlum xat keladi: «Agar aql va hayot sizga aziz bölsa, torfli botqoqlardan uzoqroq yuring».

Sodda ser Genri heç narsadan şubhalanmaydi, lekin taşvişga tuşgan Holms, Vatson va Mortimer uni mehmonxonaga joylaştiradi. Baskervilni kuzatib turib, Holms va Vatson merosxörning ortidan kuzatuv olib borilayotganini payqaşadi. Mehmonxonada esa ser Genrining ikkinçi, eski etigi ham ğoyib böladi. Ğazabga minib, ser Genri qolgan etikni yoqib yuboradi. Mortimerdan Holms bilamizki, Genri Baskervil qasrdan taşqari, deyarli bir million funt sterling meros olgan. Anonim xat yozgan odamni qidirib topiş imkoni bölmaydi, ammo Baskervilni kuzatib yurgan odamni olib ketgan izvoşçi, yölovçining özi aytganiça, Sherlock Holms ismli sirlinik ekanini maʼlum qiladi.

Holms, şaroit taqozosi bilan, Londonda qolişi kerakligini aytadi. Genri Baskervilning hayoti uçun javobgarlik Vatsonning zimmasiga tuşadi. Ular Baskervil-Xollga jönaydi, u yerda ularni uy xizmatkori Jon Barrimor va uning rafiqasi Eliza kutib oladi. Vatson uy xizmatkorining har keça şamdon bilan çerdakka çiqib yurganini payqaydi. Bu uning şubhasini uyğotadi. Botqoqli yerda sayr qilib yurganida, Vatson qöşni va Baskervillarning yaxşi dösti, tabiatşunos Jek Stepleton bilan va uning singlisi Beril bilan tanişadi. Ularning birinçi uçraşuvlaridan birida u baland it uvillaşini eşitadi, Stepleton esa bu Baskervillar iti öljasini izlaganda uvillaşi haqidagi afsonani aytib beradi. Doktor maʼlumotli odamning qandaydir afsonalarga işonişiga hayron böladi.

Köp ötmay ser Genri özining kelganligi şarafiga keçqurun ziyofat uyuştiradi, unga doktor Mortimer va Stepletonlar taklif etiladi. Genri Beril bilan oşiq bölib qoladi. Ziyofatdan keyin köp içib olgan ser Genri va Vatson Barrimorni kuzatişga tuşadi. U, odatdagidek, şam bilan çerdakka çiqadi va nimagadir derazaga yoruğlik tutadi. Vatson va Genri nimagadir javob tarzida kimdir yoruğlik bilan javob berganini köradi. Xöjayin buni özi uçun yomon alomat deb bilib, Barrimorni işdan böşatmoqçi böladi. Vaziyatni Eliza yumşatadi: u botqoqlikda ukasi — qotil Seldon, qoçgan mahkum yaşiringanini aytadi. Barrimorlar uni yaşirinça boqişadi, uy xizmatkori körsatgan belgi esa ovqat tayyor ekanini va u tez orada olib borilişini bildirgan ekan.

Mast holatda Vatson va ser Genri qotilni tutişga qaror qilişadi. Ular kimningdir uvillaşini eşitişadi. Ser Genri bu it ekanini taxmin qiladi, qotil Seldon esa allaqaçon qoçib ulgurgan böladi. Vatson botqoqda yana bir odam yaşirinib yurganini payqaydi, u ham ğoyib böladi.

Mast holda ötkazilgan bu yuriş ertasi kuni ertalab oğir boş oğriğidan boşqa heç narsa keltirmaydi. Elizadan doktor Vatson Çarlz Baskervil vafot etgan kuni u bilan uçraşuv bölişi kerakligini bilib oladi. Bu uçraşuv nomaʼlum ayolning, L. L. harflari bilan imzolangan xat asosida belgilangan edi. Bu L. L. — Laura Layons, mahalliy janjalkaş Frankland ning qizi. Laura Vatsonga ser Çarlz bilan örtasida jiddiy heç narsa bölmaganini aytadi: boy yer egasi ajraşgan ayolga moddiy yordam körsatgan, xolos. Uçraşuvga esa u kelmagan, çunki boşqa manbadan yordam olgan edi.

Şu orada Baskervil-Xollda voqealar keskin tus oladi. Janjalkaş Frankland şifokorga botqoqda yaşiringan mahkum haqida xabar beradi: unga ovqatni bola olib borar ekan. Barrimor esa botqoqda Seldondan taşqari yana bir odam yaşirinib yurganini aytadi. Vatson sevib qolgan ser Genrining u yerda sayr qilib yurgani uçun xavotirga tuşadi (bu Stepletonga ham yoqmaydi), doktor Mortimer esa it Snuppini yöqotadi. Kokker-spaniel Snuppi it uvilloqiga qarab qoçib ketgan edi.

Doktor Vatson ser Genri uçun jiddiy xavf borligini va it afsona emas, balki haqiqiy tahdid ekanini anglaydi. Tezroq hamma narsani aniqlaş uçun Vatson ğorga boradi, Barrimor aytgan odamni topiş uçun. U yerda Sherlock Holmes ni topadi: u ham botqoqda vaqtinça yaşirinib yurgan ekan, Frankland aytgan bola esa aynan Holmsga ovqat olib borar ekan. Vatson ser Genri hayotini qöriqlab turgan vaqt davomida Holms tergov olib borgan. Asosiy gumonlanuvçi Jek Stepleton bölib çiqadi: Baskervil-Xoll oilaviy galereyasini közdan keçirgaç maʼlum böladiki, u ham Baskervillar naslidan bölib, merosga daʼvo qilmoqda. Aynan Stepleton itni ser Çarlz Baskervilga qarata qöygan va u it bilan uçraşuv çoğida yurak xurujidan vafot etgan. Stepleton ser Genrini ham xuddi şunday yöl bilan yöq qilişni rejalaştirgan. Bundan taşqari, Stepleton xuddi ser Çarlz kabi Laura Layonsga moddiy yordam bergan (ehtimol ular sevişgan bölişgan), bu haqda Laura Vatson bilan suhbatda gapirmagan. Holms bu faktni yomonning xotini — uni singlisi deb tanitgan Beril köz öngida foş qilişni umid qiladi.

Şu suhbat vaqtida botqoqda qiçqiriq eşitiladi. Holms va Vatson yordamga şoşiladi, lekin faqat Baskervil kiygan möynali kiyimdagi jasadni topişadi. Qiçqiriqqa Stepleton ham yetib keladi. Qoronğida hamma avvaliga ser Genri halok bölgan deb öylaydi. Ammo bu Seldon ekan: itdan qoçayotganda u jardan yiqilib, halok bölgan. Barrimor bergan möynali kiyim esa singlisidan olingan edi. Ehtimol, it Seldonning hidi böyiça quvgan, çunki u ser Genrining garderobidagi kiyimni kiygan edi. Stepleton Vatsonni yana Baskervillar iti borligiga işontirişga urinadi. Holms unga tergov faqat faktlarga, afsonalarga emas, tayanişi kerakligini aytib javob beradi. Şuningdek, u ertaga Londonga jönab ketişini va tergovni töxtatişini bildiradi.

Jinoyatçini qölga tuşiriş uçun Holms ser Genri uçun xavfli sinov ötkazadi: yoş yer egasi Stepletonlarning mehmonligiga taklif etiladi. Holms unga Vatson bilan jönab ketayotganini aytadi va yoş yer egasiga qatʼiy körsatma beradi: uyga piyoda qaytişni va buni albatta Stepletonga aytişni talab qiladi. Holms Laura Layonsga ham taşrif buyuradi. U aniqlaydiki, ser Çarlzga uçraşuv haqida yozilgan xatni Laura Stepletonning maslahati bilan yozgan (Baskervil ajraşiş jarayoni xarajatlarini öz zimmasiga olişi kerak edi), keyin esa Stepleton uni uçraşuvga borişdan qaytargan. Ser Çarlzning ölimi haqida Laura gazetalardan bilgan. Holms ayolga aniq tuşuntiradi: endi u Stepleton uçun xavfli guvohga aylangan.

Baskervil-Xollga yordam uçun inspektor Lestreyd yetib keladi. Keçqurun uç kişi Stepletonlar uyi yonida kuzatuv taşkil etadi. Vatson köradiki, Jek Stepleton ser Genri çiqişidan bir oz oldin itni çiqarib yuboradi: bu ulkan dog bölib, uning burni fosfor bilan böyalgan edi. It Genrining ustiga hujum qiladi va uni deyarli böğib öldiradi, lekin Lestreyd bir neça öq uzib itni öldiradi. Stepleton esa yaşirinib qoladi. Sirlinikçilar uning uyida tintuv ötkazib, boğlangan Beril topişadi va uni huşiga keltirişadi. Ayol Jek faqat Grimpen botqoğining markazida yaşirinişi mumkinligini aytadi: u it bilan şu yerda turgan edi. U yerda Holms barça dalillarni topadi: itni yönaltiriş uçun öğirlangan ser Genrining etigi, doktor Mortimerning it Snuppisining qoldiqlari va fosfor. Bir öq ovozi eşitiladi va Stepleton bilan öq almaşiş boşlanadi. Quvğin paytida Stepleton botqoqqa çökib halok böladi.

Stress körgan ser Genri Mortimerdan davolanadi, Sherlock Holms va doktor Vatson esa Londonga qaytadi. U yerda Holms Stepleton haqida gapirib beradi: aslida u ser Çarlz Baskervilning kenja akasi Rojerning öğli ekan. U Janubiy Amerikaga köçib borgan, u yerda Kosta-Rikadan kelgan gözal Beril Garsiyaga uylangan, davlat pullarini öğirlab Angliyaga qoçgan, u yerda familiyasini Vandeler deb özgartirib, Yorkşirda xususiy maktab oçgan. Merosni egallaşni istagan Stepleton ser Çarlzdan dahşatli it haqidagi oilaviy rivoyatni eşitib, uni «tirilgan» qiladi. Stepleton rejalaştirganidek ser Çarlz vafot etadi, lekin paydo bölgan ser Genri uni uşbu kombinatsiyani takrorlaşga majbur qiladi.

Biroq Holms uçun Stepleton meros huquqini qanday isbotlamoqçi bölganini hanuzgaça sir bölib qolmoqda. Vatson esa (Holms bu işonçli sirni heç qaçon oşkor qilmaydi) Laura Layons nega Stepletonning şunçalik itoatkor qurboni bölganini bilmaydi.