Antz

Nyu-York Markaziy boğidagi katta çumoliuva ikki kastaga bölingan: u yerda işçi çumolilar va askar çumolilar yaşaydi. Ikkala guruh ham tanlov huquqidan mahrum: böliniş tuğilişning özidayoq sodir böladi. Işçilar tong otgandan keç keçgaça «Megatunnel» loyihasida işlaydi. Bu uyaning şunday nomlangan qismi bölib, askarlar qömondoni general Navozník loyihasiga köra, u dam oliş uçun jannat hududiga aylanişi kerak. Biroq Navozník özi işçilarga nisbatan xörlik bilan qaraydi va Megatunnel haqida gapirganda uning oçilişi «butun axloqsizlikni yuvib taşlaydi», deb tez-tez takrorlaydi. U öziga böysunuvçi, qanotli polkovnik Koroedga Malika-onaʼga sodiq askarlar röyxatini söraydi, söngra ularni yaqin atrofda joylaşgan termitlar armiyasiga qarşi jangga yuboradi. Şu orada boş qahramon, işçi çumoli Zed, ortiqça falsafa qilişni va ğöldiraşni yaxşi köradi (bu uni boşqa barça çumolilardan keskin farq qildiradi). U işçilar kastasiga mansubligini adolatsiz deb hisoblaydi. U oğir, bir xil mehnat unga kerakli narsa emasligiga, uning çaqiriği esa işçi çumolining kundalik rutinasidan ança köproq ekaniga işonadi.

Uning dösti, işçi Aztek Zedni işontirişga harakat qiladi: heç bölmaganda işçilar uçun u ajralmas, çunki jamoaviy mehnatda ular hammasi birdir. Zed heç qayerda boşqa hayot keçiriladigan, har kim özi istagança yaşay oladigan utopiya bor-yöqligini öylaydi. Tasodifan u barda mast çumoli Grebsdan Insektopiya nomli, aynan şunday utopiya bölgan joy mavjudligini eşitadi.

Bir keç bu barga Malikaning qizi va Navozníkning kelini, saroyda zerikkan malika Bala yaşirinça kiradi. U Zedga qiziqib qoladi, çunki şu paytda barça çumolilar bir xil raqsga tuşayotgan, faqat u bar peştaxtasida ötirgan yolğiz edi. U Zedni raqsga taklif qiladi, Zed asta-sekin unga oşiq böladi va ular yakka tartibdagi raqs tuşişni boşlaydi (qolgan çumolilar esa faqat bir xil harakatlarni bajaradi). Afsuski, Zed askarga urilib ketadi, janjal boşlanadi, va şu paytda Bala tasodifan öz kimligini Zedga oşkor qiladi, uni öpib, qoçib ketadi. Butun ertasi kuni Zed sevinçda yuradi va bardagi ofitsiantdan ertasi kuni ertalab armiya platoonlarining qirollik tekşiruvi rejalaştirilganini bilib oladi. U reja tuzadi: eng yaxşi dösti, askar çumoli Uiverga örin almaşişni taklif qiladi. Ammo Malika oldida marsh paytida Bala Zedni payqamaydi, söngra askarlar oldida Navozník çiqib, Zedning dahşatiga, qöşni termitlar koloniyasiga hujum qiliş uçun yölga çiqişlarini eʼlon qiladi. Jang paytida Zedni unga hamdard bölgan askar-serjant Barbatus qutqaradi. Oxir-oqibat jang tajribasi yöqligi sababli Zed çuqurga tuşib qoladi va faqat ertalabga kelib undan çiqadi. U ikkala tomon ham tor-mor etilganini, özi esa yagona tirik qolganini köradi. Tasodifan u uzilib ketgan, lekin hali hayot belgilari bor Barbatusning boşini topadi. Barbatus ölişdan oldin Zeddan öz xatolarini takrorlamasligini söraydi: kimningdir buyruqlarini kör-körona bajarmaslik, balki öz irodasiga köra harakat qiliş kerak.

Ezilgan Zed uyaga qaytadi, u yerda uni qahramon sifatida kutib olişadi. Malika bilan uçraşuvda Zedning Bala bilan tanişligi tasodifan oçiladi, şu sababli u ham Malikani (çunki işçi askar bilan örin almaşişga haqqi yöq edi), ham Navozníkni (çunki Bala uning kelini) öziga qarşi qöyadi. Zed Balaning orqasiga yaşirinib, uni beixtiyor garovga oladi. U qutulişga harakat qiladi va Zedni çiqindi quyiş joyi tomon itaradi, natijada ikkalasi uyadan taşqariga uçib çiqib ketişadi. Balaga yordamga yuborilgan askarlar, uyaning ustida kutilmaganda inson qöli lupa bilan osilib turganini körib, orqaga çekinişadi, quyoş nurlari esa çumolilar uçun halokatli yonuvçi tölqin hosil qiladi. Undan qoçib, Zed va Bala uyadan yana uzoqroqqa qoçişadi, şundan söng Zed Insektopiyaga yöl körsatuvçi belgilardan birini körganidan keyin öşa tomonga yöl olişga qaror qiladi. Bala Insektopiyani öylab topilgan narsa deb hisoblaydi, lekin Zed undan Navozníkning kelini böliş uçun (u Navozníkni umuman sevmaydi) uyaga qaytişga tayyormi, deb söraganda, va qöşimça ravişda Insektopiya haqiqatan ham afsona bölib çiqsa, uni uyga qaytarişga va‘da berganda, u birga ketişga rozi böladi. Yölda Bala asta-sekin Zedga hurmat va muhabbat bilan töla bölib boradi.

Şu orada uyada Balaning öğirlanişi şunday ertaklarga aylanadiki, Uiver çidolmay, Zed askar emas, balki işçi bölganini oşkor qilib yuboradi. Bu kutilmagan natijaga olib keladi: işçi çumolining öz irodasini namoyon qilişdan qörqmagani haqidagi fikr zumda uyaga tarqaladi va işçilar işlaşdan boş tortib, Zedni qaytarişni talab qilişadi. Navozník norozilik qilayotganlarni tinçlantirib, Zed ularni taşlab ketganini aytadi va işçilarni Megatunnel qurişga yuboradi, tunnel tugagaç ularning yaşaş şaroitlari sezilarli darajada yaxşilanişiga va‘da beradi. Norozilik qilayotganlar orasida Uiverni körib, uni söroqqa çaqiradi, u yerda kuç işlatiş usullari bilan Uiver va Aztekdan (u ayni paytda Uiverni sevib qolgan edi) Zed qaerga ketişi mumkinligini aytişni talab qiladi. Uiver Insektopiya haqida gapiradi, lekin kutilmaganda Navozník uning afsona emasligini tan oladi va qoçqinlar izidan polkovnik Koroedni yuboradi, unga oldindan Zedni öldirişni buyuradi. Şu orada Zed va Bala nihoyat Insektopiyaga yetib kelişadi, lekin keçqurun u yerga Koroed uçib keladi. U Zedni körmaydi (çunki u uzoqlaşgan edi), Bala esa ehtiyot yuzasidan Zed ölgan deb yolğon gapiradi. Koroed uni zörlab uyaga olib ketişdan oldin, Bala (Zed unga Barbatusning ölimi haqida gapirib bergan edi) Koroeddan nega Navozníkning buyruqlarini bajarayotganini söraydi, holbuki uning fikri butunlay boşqaça.

Uyada uni Navozníkning oldiga olib kelişadi va şu zahoti uning ulkan rejasining haqiqiy mohiyati oçiladi: u yangi koloniya yaratiş ğoyasiga berilib ketgan, uning fikriça, kuçli «foydali» aholi askarlardan iborat, işçilar esa uning nazarida eng quyi, ibtidoiy mavjudotlardir. Megatunnel aslida tuzoqdir: aynan şu damda unda oçiliş marosimida barça uya işçilari Malika bilan birga yiğilgan, lekin konstruksiya katta köl ostidan ötgan, va sönggi tösiq buzilganda tunnelni suv bosadi. Balani yangi çumoli koloniyasiga asos solişi uçun tirik qoldirmoqçi bölişadi. Zed çumolilar uyasiga Çip nomli ari yordamida yetib boradi va Balani asirlikdan ozod qiladi. Şu bilan birga Navozník Megatunnelda nutq sözlaydi va çiqib ketarkan, undan barça çiqiş yöllarini tösiş buyruğini beradi. Bala va Zed oxirgi lahzada u yerga kirib, hammani xavf haqida ogohlantirişga ulguradi, lekin sönggi tösiq allaqaçon buzilgan va tunnel suv bosa boşlaydi. Zedga çumolilardan tirik narvon qurib, tunnel şipini teşib taşqariga çiqiş ğoyasi keladi. U birinçi bölib yer yuziga çiqqanda Navozník bilan töqnaşadi. Işçilar özlaridan narvon qurganini körgan askarlar Navozníkning ularning arzimasligi haqidagi sözlarida şubhalana boşlaydi. Kutilmaganda Balaning sözlari tufayli özi ham şubhaga tuşgan Koroed Navozníkka qarşi çiqadi, u ğazab bilan Koroedga taşlanib, uni teşikka itarib yuborişni niyat qiladi. Zed oxirgi lahzada Koroedni itarib yuboradi va özi Navozník bilan birga pastga uçib ketadi. Navozník ildizga urilib halok böladi, Zed suvga tuşadi, lekin Koroed uni qutqarişga ulguradi.

Barça işçilar Malika bilan birga yer yuziga olib çiqiladi. Epilogda Zed Bala bilan turmuş qurganini va koloniyani qayta qurganini aytadi: endi uning har bir çumolisi qadrlidir va öziga xos şaxsdir.