Die Hard

«Die Hard» (inglizça asl nomi: Die Hard) — 1988-yilda rejissyor Jon McTiernan suratga olgan, boş rolda Bruce Willis iştirok etgan amerikaça boevik. Ssenariysini Jeb Stuart va Steven de Souza yozgan, asos qilib Roderick Thorpning «Nothing Lasts Forever» romani olingan. Filmning markazida Nyu-York politsiyasining detektivi John McClane turadi. U Los-Anjelesda Rojdestvo keçasida öz ajraşgan xotinini körgani borganida, şahardagi osmonöpar binoda sodir bölgan terrorçilar hujumiga aralaşib qoladi.

Filmni suratga oliş 1987-yilda boşlangan. Ssenariy muallifi Jeb Stuart oğir moliyaviy ahvolda edi. Columbia Pictures uning ssenariysini sotib olişdan boş tortdi, Walt Disney Pictures bilan şartnoma esa unga kam pul keltirardi. Agent Jeremy Zimmer 20th Century Fox ning Gordon Company bölimi rahbari Lloyd Levin bilan boğlandi. Rejissyor Jon McTiernan birinçi marta ssenariyning dastlabki qoralamalarini körganda, filmni suratga olişdan qatʼiy boş tortdi va uni prodyuserlarga qaytarib berdi, uni «terrorçilar haqida jirkanç va şafqatsiz bemaʼnilik» deb atadi. «Die Hard» nomi studiyaning boşqa loyihasidan filmga ötdi: prodyuser Joel Silver ssenariy muallifi Shane Blackdan Thorpning romani asosidagi film uçun uşbu nomni berişni söradi. Black esa dastlab «Crepkiy oreşek» deb nomlangan işini «The Last Boy Scout» deb özgartirdi. Thorpning «Nothing Lasts Forever» romani, undan «Die Hard» olingan, 1968-yilda suratga olingan «Detective» filmining davomi hisoblanadi. 1968-yilgi şartnomaga köra, 20th Century Fox studiyasi «Detective» filmida rol öynagan Frank Sinatraga «Die Hard» dagi rolni taklif qilişga qonuniy majbur edi. Öşa vaqtda u 72 yoşda edi va rad etib, qisqagina qilib aytdi: «Men juda keksaman va juda boyman, kinoda işlaşda davom etişim uçun». Sinatra rad etgaç, studiya boş rolni birinçi bölib Arnold Sçwarzeneggerga taklif qildi. Loyiha qayta işlandi, «yoşartirildi», ssenariy dinamikroq qilindi va «Commando» filmi syujeti bilan boğlandi. Şu tariqa «Die Hard» amalda uning davomiga aylandi (bu loyihani Roderick Thorpning romani bilan boğliq bölmagan, faqat qoğozda qolgan «Commando 2» bilan adaştirmaslik kerak). Sçwarzenegger uçun maxsus yozilgan ssenariy variantida (ssenariy muallifi Stephen de Souza buni «bemaʼnilik» deb rad etgan bölsa-da), John McClane «oddiy yigit, muammoga tuşib qolgan» bölmasdi. Matn yengilmas maxsus qism xodimi tipiga moslaştirildi (uning «Commando» dagi qahramoni John Matrix yoki «Predator» dagi mayor Dutç kabi). U qörqib şamol kanallarida yaşirinmasdi va yalang oyoq bilan singan oyna ustida yurib oğriqdan qiynalmasdi, aksinça, terrorçilarni metodik va sovuqqonlik bilan yöq qilardi. Bruce Willisga aynan muvaffaqiyatli çiqqan McClanening asabiy, sarkastik va vahimali monologlari örniga, ssenariy Arnoldga xos qisqa va dabdabali iboralarga moslaştirildi. Ular yana bir duşman yöq qilingandan keyin, toşdek qiyofa bilan aytilişi kerak edi. Biroq Sçwarzenegger «Twins» komediyasidagi suratga oliş va sekvellarga bölgan salbiy munosabati tufayli rad etdi. McClane roli uçun boşqa aktyorlar ham taklif qilingan, bu deyarli har safar ssenariyni ularning sahna tipiga moslaştirişni talab qilgan:

Prodyuserlar ssenariyni John Travolta va Tom Berengerga yuborişdi, lekin ular uni qöllariga olişga ham ulgurmadilar, çunki ularning agentlari ssenariyni «yana bir böş va ahmoqona boevik» deb topdi va aktyorlarga bu loyiha haqida xabar berişni lozim körmadi. Prodyuser taklif qilgan Michael Madsen nomzodini rejissyor Jon McTiernan rad etdi, uning fikriça, Madsen juda «bandit» va salbiy xarizmaga ega edi. Liam Neesonning nomi esa dastlabki muhokama bosqiçidayoq nomzodlar röyxatidan öçirildi. Studiya McClane roliga Charles Grodin yoki Rick Moranis kabi komediya aktyorlarini jiddiy taklif qildi, filmni farsga aylantiriş uçun. Lekin rejissyor bu ğoyani qatʼiy rad etdi va tomoşabin qahramonga hamdard bölişi kerak, unga kulmasligi kerakligini aytdi. Ssenariyni birinçi marta öqiganda Hans Gruber rolini ijro etgan Alan Rickman dahşatga tuşdi. Bu obröli ingliz teatr aktyori uçun kinodagi debyut edi. U matnni stolga taşlab, agentiga dedi: «Bu qanaqa bemaʼnilik? Men bunda suratga tuşmayman! Men endigina Gollivudga keldim, nahotki men bu didsiz ahmoqona narsada öynaşim kerak?» Prodyuserlar uni köndiriş uçun katta kuç sarfladilar, uning qahramoni aqlli, nozik va ssenariyda nazarda tutilgan harbiy kiyim örniga biznes-kostyum kiyadi, deb vaʼda berdilar. Bruce Willis faqat televizion aktyor va qisqa komediya dasturlari aktyori sifatida tanilgan edi, asosan Cybill Shepherd bilan birga «Moonlighting» serialidagi komediya roli bilan maşhur edi. Aktyor ham dastlab «Moonlighting» serialidagi şartnoma majburiyatlari tufayli rad etgan edi. Cybill Shepherd homilador bölgaç, serialning suratga olinişi ön bir haftaga töxtatildi. Bu Willisga rolni oliş uçun yetarli vaqt berdi, çunki studiya unga «Die Hard» uçun öşa vaqtlar uçun misli körilmagan 5 million dollar taklif qildi. Studiya bu qadamga ilojsizlikdan bordi: önlab rad javoblaridan keyin, böş osmonöpar bino Fox Plaza da suratga olişni darhol boşlaş kerak edi. Oxir-oqibat, Bruce Willis rolni olganida, 20th Century Fox rahbarlari uning kassa jozibadorligiga şu qadar şubha bilan qaraşardiki, filmning birinçi reklama posterlarida Willisning yuzi umuman yöq edi, posterlarda faqat Fox Plaza osmonöpar binosi aks etgan edi. Film ommaviy muvaffaqiyatga erişgaç, aktyorning yuzi keyinroq posterlarga qöşildi. Willisning özi bu loyihada şubhada edi, şu sababli u oldingi şartnomasini bekor qilmadi va televizion işini tark etmadi. Kitobda harakat aniq tunda keçgani uçun, u kunduzi «Moonlighting» serialida, tunda esa «Die Hard»da suratga tuşişga ulgurdi. Şu sababli filmning romandan asosiy farqi şundaki, uning harakati biroz uzoqroq davom etadi, ertasi kuni soat 11 gaça. Thorp romanining finali juda qoronği: çarçagan, yarador qahramon kunduzgi yoruğlikda binodan çiqadi. Filmda esa Willisning kunduzgi bandligi tufayli butun voqea qatʼiy bir tun doirasiga siqib qöyilgan va McClane tong otişidan oldin ğalabani nişonlaydi. Kunduzi Willis «Moonlighting» serialining quyoşli, yorqin paviyonlarida hazilkaş Devid Addisonni öynab yurganida, «Die Hard» suratga oliş maydonçasida uning iştirokisiz ish qaynardi. Rassomlar va yoruğlik muhandislari yoruğlikni sozlaşardi, pirotexniklar portlaşlarga tayyorlanardi, kaskadyorlar esa qahramonning yuzi körinmaydigan umumiy kadrlar uçun yuzlab takroriy suratga olişlarni bajarişardi (masalan, şamol kanallarida yoki uzoq yuguriş sahnalarida). Dastlabki ssenariyga köra, heç qanday davom nazarda tutilmagan edi. Kitob syujetiga köra, qahramonning Los-Anjelesda qizi bor edi, xotini emas (kitobda uning xotini allaqaçon vafot etgan edi). Bu qiz esa aybsiz qurbon bölmas edi: voqealar davomida u kokain isteʼmol qilgani va kompaniyasining korrupsion firibgarliklarida bevosita iştirok etgani maʼlum bölar edi. Şu sababli terrorçilar binoga hujum qilgan edi. Oxirida u asosiy yovuz odam bilan birga binoning derazasidan yiqilib halok bölar edi, asosiy qahramon esa binoning yonidagi asfaltda jarohatlaridan ölar edi. Lekin prodyuserlar film kassada muvaffaqiyatsizlikka uçraydi deb hisobladilar, çunki heç kim bunday oğir Rojdestvo hikoyasini köriş uçun kinoteatrga bormasdi. Şuningdek, 1980-yillar oxiridagi amerikalik tomoşabin geosiyosat haqidagi maʼruzalarni tinglaşdan zerikardi. Şu sababli baxtli yakun yozildi, bu esa davom etuvçi filmlar uçun istiqbol yaratdi. Kitobda Amerika korporatsiyasi mutlaq yovuzlik sifatida körsatilgan (Thorp uni Çilidagi harbiy töntarişni moliyalaştirgan ITT dan köçirgan). U qon evaziga boyiydi, junta ga qurol sotadi va töntarişlarni homiylik qiladi. Öquvçi maʼlum darajada hatto korporatsiyani foş qilişga urinayotgan terrorçilarga hamdard böladi. Romanda asosiy qahramon terrorçilar hujumidan oldin qizi va kompaniya rahbari bilan birga giyohvand moddalar isteʼmol qiladi. Filmda esa Amerika kompaniyasi tinç savdo, investitsiya va quriliş bilan şuğullanuvçi yapon korporatsiyasiga aylantirildi. Kompaniya rahbari, janob Takagi, şarafli va halol inson sifatida körsatiladi, u haqiqiy samuraydek halok böladi, terrorçilarga seyf kodini berişdan boş tortadi. Giyohvand moddalar esa samolyotdagi tasodifiy hamsafarning foydali maslahati bilan almaştirildi («Jet lağni qanday yengişni bilmoqçimisiz? Poyabzal va paypoqni yeçib, yalang oyoq yuring»). Roman 1970-yillarning paranoya, yolğizlik va depressiya ruhi bilan suğorilgan, Rojdest esa faqat fonda eslatib ötilgan sana sifatida keladi. Filmda esa rejissyor Jon McTiernan Rojdestvoni sahnaning muhim elementi qilib ongli ravişda işlatdi, filmni bayram hitlari bilan töldirdi (Frank Sinatraning qöşiqlaridan Run-DMC gaça), Rojdestvo hazillari, kinoya va umid qöşdi. Ssenariyni qayta yozgan prodyuserlar qahramonning qizini ajraşgan xotini Holly bilan almaştirdilar. Bu filmga kuçli şaxsiy motiv qöşdi: McClane nafaqat garovdagilarni qutqariş, balki sevgan ayolini qaytariş va oilasini saqlab qoliş uçun kuraşadi. Bundan taşqari, Gruberni ğoyaviy siyosiy terrorçidan jozibali öğriga aylantirdilar, finalni esa ğalabali qildilar: McClane sevgan xotinini qutqaradi, yovuzlarni yengadi va Rojdestvo musiqasi ostida yangi hayot sari ketadi.

Suratga oliş 1987-yil noyabrda boşlanib, 1988-yil martda yakunlandi. Byudjet taxminan 25–35 million dollarni taşkil etdi. Suratga oliş Century City dagi Fox Plaza da bölib ötdi. Dastlab lokatsiya izlovçilar şahrning eng baland binolari töplangan Los-Anjelesning Downtown hududida joy qidirişdi. Biroq barça ofis binolarining egalari ssenariyni öqiganlaridan keyin studiyaga qatʼiy rad javobi berişdi. Sabablari aniq edi: prodyuserlar oldindan ogohlantirgan edilar, suratga oliş uçun keçasi past balandlikda vertolyot manevrlari, pulemyot öqlarini taqlid qiliş, panoramali oynalarni sindiriş va eng asosiysi, tomda kuçli pirotexnik portlaşlar kerak böladi. Heç bir faoliyat yuritayotgan biznes-markaz ijaraçilarining işini izdan çiqarib, boevik suratga olişga rozi bölmadi. Tayyor binoga heç kim ularni kiritmasligini anglagan prodyuserlar Gollivudning odatdagi yölini tanlaşni rejalaştirdilar, yaʼni павильонда bir neça qavatli keng dekoratsiyalar qurişni. Biroq rejissyor Jon McTiernan va operator Jan de Bont bunga keskin qarşi çiqdilar. Ular agar «Nakatomi Plaza» derazalaridan haqiqiy, jonli va yorqin keçki Los-Anjeles körinmasa, filmning barça realizmini yöqotib, arzon körinişini aytdilar. Ularning fikriça, derazalar orqasidagi «fon» (çizilgan yoki fotografik fonlar) yopiq makon atmosferasini buzardi. Vaziyatni badiiy rahbar Jackson DeGovia hal qildi. U barmoğini derazaga körsatib, aynan yangi qurilgan 34 qavatli Fox Plaza ni işlatişni taklif qildi. Bu bino studiyaning öziga tegişli edi va uning yangi boş qarorgohi bölişi kerak edi. Bir neçta örta qavatlarni studiyaning yuridik bölimi egallagan edi, lekin yuqori va pastki qavatlar böş va qurilişi tugallanmagan edi (u yerda pardozlaş işlari olib borilardi). Aynan şu yalanğoç beton qavatlarda, quriliş çiqindilari va asboblari bilan, suratga oliş guruhiga istalgan narsani qilişga ruxsat berildi. Derazalardan rejissyor talab qilgan öşa panoramali Los-Anjeles manzarasi oçilardi. Natijada Fox Plaza şunçaki lokatsiya emas, balki filmning tölaqonli qahramoniga aylandi. Ssenariy mualliflari esa binoning haqiqiy arxitektura çizmalaridan foydalanib, John McClane şamol kanallari va lift şaxtalari böylab qanday harakatlanişini batafsil yozişdi.

«Die Hard» filmi haqidagi dastlabki tanqidiy şarhlar aralaş böldi. Tomoşabinlar reaksiyasi ijobiyroq böldi: CinemaScore kompaniyasi ötkazgan sörovlarga köra, tomoşabinlar filmga A+ dan F gaça bölgan şkalada örtaça «A+» bahosini berişdi.

Mac Tiernanning rejissurasi yuqori baholandi. Chicago Tribune gazetasida Dave Kehr yozdi, Tiernanning «mantiqiy» rejissurasi filmda hajm hissini yaratgan, şu sababli u mazmunidan köra muhimroq körinadi. Kevin Thomas terrorçilar binoni egallaydigan sahnani «klassik namuna» deb atadi, u ham Tiernanning mahoratini, ham de Bontning operatorlik işini körsatadi. Kehr De Govianing dekoratsiyasini «daho» deb atadi. Ebert tryuk va maxsus effektlarni yuqori baholadi.

Tanqidçilar Willisning öyinini noaniq baholadilar. Köpçilik Willisning «Die Hard»dagi roli keskin buriliş deb hisobladi, çunki u televizion yulduzdan kinoga ötiş davridagi noaniqligini bartaraf etib, yetakçi aktyor maqomini va komediya diapazonini namoyiş etdi. Kathy Huffhines va James Mills Willis öyinini uning «Moonlighting» serialidagi qahramoni David Addisonning rivojlanişi deb hisobladilar — köproq mardonalik va kamroq seksizm bilan. Huffhines yozdi, Willis öz işçi sinfiga yaqinlaşgan sari öyin yaxşilanib borgan. Terry Lawson va Paul Willistein kabi tanqidçilar, kutilmaganda, Willis bu rolga muvaffaqiyatli tanlanganini, zamonaviy qahramon obraziga zaiflik va hazil hissini olib kirganini aytdilar: u puşaymonlik, qörquv va qatʼiyatsizlikni namoyiş etadi, lekin haddan taşqari mardona yoki komik bölmaydi, va boşqa boevik yulduzlariga begona dialog olib boradi. Mark Andrews bu zaiflik zarurligini taʼkidladi, çunki tomoşabinlar qahramon taqdiriga befarq emas. Baʼzi tanqidçilar Willisning asosiy isteʼdodi — komediya isteʼdodi — juda kam işlatilganini taʼkidladilar.

Hal Hinson The Washington Post uçun yozgan maqolasida Willisni «nafislik va jismoniy jasorat» uçun maqtadi, bu uni Stallone va Sçwarzenegger kabi yulduzlar qatoriga qöyadi. Vincent Canby esa uning «qattiqqöllik» yetişmasligini taʼkidladi. Şarhlovçilar umuman, Willisning dramatik öyini taʼsirçan emas yoki çeklangan, deb kelişdilar. Jay Boyar Willisning qobiliyatlari McClaneга ideal mos kelişini aytdi, Kehr esa uni faqat televizion darajadagi yulduz sifatida tanqid qildi. Richard Sçickel Willisning öyini «yiğlovçi va egoist» ekanini aytdi va filmning finalida köylagini yeçişi uning aktyorlik mahoratining eng yuqori çöqqisi ekanini taʼkidladi. U maxsus effektlar fonida öynaş qiyinligini tan oldi.

Rickmanning öyini yuqori baholandi. Karyn James uni filmning eng yaxşi jihati deb atadi, «mukammal ilon» rolini ijro etgani uçun. Hinson uning işini Laurence Olivierning «Richard III» (1955) filmidagi «masxaraomuz» yovuz öyiniga qiyosladi. Kehr Gruberni aktyor Claude Rains ning ahmoqligi va aktyor George Macready ning «tabassumli aqlsizligi»ni birlaştirgan klassik yovuz odam deb atadi. Canby Rickman yagona işonçli öyinni körsatdi deb aytdi, filmni umuman tanqid qilgan Roger Ebert esa uni maqtadi. Tanqidçilar Bedelianing öyinini doimo maqtaşdi, lekin uning salohiyati töliq oçilmaganidan afsuslanişdi, çunki eʼtibor McClane va Powell örtasidagi munosabatlarga qaratilgan edi. Sçickel McClane Powellga öz gunohlarini tan olgan, keyin xotinini qutqargan sahnani ajratib körsatdi, bu esa ularning oilaviy qayta birlaşişini maʼnosiz qiladi. Ebert ham, Sçickel ham faqat McClane va Powell xarakterlari oçilganini yozdilar. Filmning muvaffaqiyati köp jihatdan Mike Sidoni Willis, Rickman va Veljohnson örtasida qurgan uzoqlaşgan munosabatlar bilan izohlanadi. Huffhines va Mills aynan aktyorlik öyini filmning asosi bölganini taʼkidladilar. Ebert öz tanqidini politsiya kapitani (uni Gleeson öynagan) ustiga qaratdi va bu xarakterni «ataylab foydasiz va ahmoq» tösiq deb atadi, u ekran vaqtini behuda sarflaydi va syujetni zaiflaştiradi. Thomas aktyorlar tarkibini ozçilik vakillari hisobiga tanlanganini yuqori baholadi.

Köpgina tanqidçilar zöravonlik va ekşn sahnalarini tanqid qildilar. Kevin Thomas filmda syujet teşiklari borligini va işonçlilik yetişmasligini aytdi. U bunday holatni keng auditoriyani xursand qiliş uçun qilingan maqsadli uriniş deb hisobladi va film intellektual triller potentsialini yöqotib, uni «huşyorlikni böğadigan» zöravonlik va qonli qirğinga aylantirganini xulosa qildi. Canby ham şunga öxşaş fikr bildirdi, filmni faqat portlaş va baland tovuşlarga ehtiyoj sezadigan tomoşabinlarga yoqadi deb taxmin qildi. U filmni «bizning davrimiz uçun deyarli mukammal film» deb taʼrifladi, Canby «katta bolalar» deb atagan auditoriyani jalb qiliş uçun yaratilgan — aqli bola kabi fikrlaydigan kattalarni. Alohida eʼtibor bir şafqatsiz sahnaga qaratildi, u yerda Powell Karlni otib, McClaneni qutqaradi. Sçickel bu sahnani sinik deb hisobladi, çunki u McClane va Powell örtasida şakllangan insoniylikni buzadi, çunki Powell xatolarining kafforatini zöravonlikda topadi. Hinson esa tomoşabinlar bu harakatni olqişlaşga ataylab majbur qilinganini taxmin qildi. Jeymsning The New York Times gazetasidagi maqolasida film boevik klişelariga tayangan holda kundalik hayotdan çalğitişning qiziqarli usulini taklif qilişi qayd etildi, lekin Hinson uzluksiz hayajonli lahzalarga qaramay, filmning zavq bermasligini taʼkidladi. Şarhlarda «Die Hard» filmida «The Towering Inferno» va «The Poseidon Adventure» (1972), «Alien» (1979), «Aliens» va «RoboCop» (1987) kabi filmlarga işoralar borligi taʼkidlandi. Kehr «Die Hard» «Alien» va «RoboCop» ga taqlid qilgan, hazilkaş va sentimental dizayn yaratib, ekşn janrini mukammallikka yetkazgan, lekin öz şaxsiyatiga ega emas, deb yozdi. Poughkeepsie Journal gazetasidagi maqolasida Sidoni «Die Hard» bilan soliştirganda avvalgi boevik filmlar, masalan, «Predator», «Missing in Action» (1984) va «Rambo» plastik idişlardagi ziyofatlar kabi körinişini aytdi.

«Die Hard» 1988-yilda Rim-katolik çerkovi «axloqan qabul qilib bölmas» deb topgan bir neça film qatoriga kirdi, qolgan filmlar: «The Last Temptation of Christ», «Bull Durham» va «A Fish Called Wanda». Robert Davi filmni Sçwarzenegger bilan birga kördi. Sçwarzeneggerga film yoqdi, lekin Davi yaratgan obraz yoqmadi va u şunday dedi: «Sen qahramon eding! Endi esa ahmoqqa aylanding!»

2003-yil iyun oyida filmning antagonisti Hans Gruber (aktyor Alan Rickman) AFI (Amerika kinematografiya instituti) ning «100 eng yaxşi qahramon va yovuz odamlar» röyxatida 50 ta yovuz odam orasida 46-örinni egalladi.