Predator

Predator (ingl. Predator) — Jon Mak-Tiernan suratga olgan, aka-uka Tomaslar ssenariysi asosidagi amerikaça ilmiy-fantastik jangovar film. 1987-yil 12-iyunda ekranlarga çiqqan va Predator medià franşizasiga asos solgan.

Boş rollarni Arnold Sçwarzenegger, Carl Weathers, Elpidia Carrillo va Jesse Ventura ijro etgan. Film suratga oliş Janubiy Meksikaning Palenke va Puerto-Valyarta yaqinidagi örmonlarida ötkazilgan.

Syujet Markaziy Amerika örmonlarida amerikalik yollanma askarlar guruhining begona mavjudot bilan töqnaşuvi haqida hikoya qiladi. Bu töqnaşuv davomida odamlar talofat köradi va yaşab qoliş uçun sivilizatsiyaning texnologik nozikliklaridan voz keçib, ibtidoiy ovçilar tajribasiga murojaat qilişga majbur böladi.

1990-yilda film «Predator 2» nomli davomga ega böldi, 2004-yilda esa «Alien vs. Predator» filmlari seriyasi boşlandi.

Dastlab film ssenariyçilar Jim va John Tomaslar tomonidan ilmiy-fantastik triller sifatida tasavvur qilingan edi; öşa paytda uning işçi nomi «Ovçi» (Hunter) edi: syujet markazida yerga faqat odamlarni ovlaş uçun kelgan begona ovçilar irqi turardi. Eng birinçi qoralamada odamlarni bitta begona emas, balki Yangi Zelandiya örmonlariga tuşgan turli turdagi kosmik ovçilar guruhi quvib yurgan edi, ularga esa mahalliy otryad yoki tubjoy izquvar qarşilik körsatardi. Biroz vaqt ötib, mualliflar bu saspensni buzişini tuşunib, begona yirtqiçlar sonini bitta yirtqiçgaça qisqartirdilar. Asl ssenariydagi yirtqiçlarning niqoblari, termal köriş moslamalari va jağlari yöq edi. Ular töq sariq qon oqardi (yaşil lyuminessent emas) va plazma töpidan köra asosan çaqqonlik va yaşirinişga tayanardi. Finalda begona özini joyida portlatmasdi. Boş qahramon yaralangan begonadan uning özining yuqori texnologik nayzasini tortib olardi. Qonga belangan Ovçi qoçib ketardi va özining kosmik kemasiga yaşirinişga urinardi; kema yaqin atrofda örmonda turgan edi, boş qahramon esa yirtqiçni kema oldigaça quvardi. Kemada yirtqiç yaralarini begona tibbiyoti yordamida davolaşga harakat qilardi; şu vaqt içida tomoşabinga uning ov trofeylari — boşqa sayyoralardagi oldingi ovlardan quritilgan terilar «kolleksiyasi» namoyiş etilardi. Kema dvigatellarni işga tuşirib, uçişga urinayotgan paytda, yerlik kuç bilan begona nayzani töğri kabinaga otardi, Ovçining boşini teşib ötardi; şundan söng yulduzlararo kema qulab tuşib, portlab, bir gektar örmonni yöq qilardi, boş qahramon esa xavfsiz masofaga zörğa çiqib ulgurardi (bu ğoyadan suratga oliş paytida voz keçildi: tölaqonli kosmik kemani körsatiş grafika va spetseffektlar uçun juda katta mablağ talab qilardi, öşa yillarda esa u işonarli körinmasdi; şuning uçun final bilaguzuk körinişidagi kompyuterlaştirilgan portlovçi qurilma portlaşi foydasiga qayta yozildi). Bundan taşqari, dastlab boş qahramon va otryad yetakçisi sifatida tubjoy (hind) tanlangan edi; u tabiat bilan birlaşib, yirtqiçga qarşi turadi, uning ibtidoiy izquvarlik instinktlari esa örmonda yaşaşga yordam beradi. Lekin Tomas aka-ukalar yakka hind qahramonining syujetini Gollivudda sotiş qiyin ekanligini tuşunib, boş qahramonni qayta yozdilar. Otryad yetakçisi oddiy amerikalik bölib, familiyasi Şaffer böldi, tubjoy izquvar xususiyatlari esa uning qöl ostidagi jangçiga berildi (şunday qilib hind Billy obrazi paydo böldi). Filmning oçiliş sahnasi örniga, otryad vertolyotlardan emas, balki katta balandlikdan paraşyutlarda tuşişi kerak edi (suratga olingan Meksika örmonlari şaroitida bu tryuk juda xavfli, resurs talab qiluvçi va öşa davr uskunalarida yozib oliş uçun deyarli imkonsiz edi, şuning uçun undan voz keçildi). Suratga oliş davomida loyiha nomini şoşilinç ravişda «Predator» (Predator) ga özgartirişga töğri keldi, buning ikki sababi bor edi: Televideniyeda öşa paytda bir neça yildan beri «Ovçi» detektiv seriali katta muvaffaqiyat bilan namoyiş etilardi. 20th Century Fox studiyasi yuristlari bir xil nomdagi film çiqariş huquq egalarining sud daʼvolariga va tomoşabinlar orasida çalkaşlikka olib kelişini hal qilişdi. Parallel ravişda raqobatçilarda Maykl Mann rejissyorligidagi «Ovçi» trillerи işlab çiqarilayotgan edi (oxir-oqibat «Ovçi odamlar» — Manhunter deb özgartirildi). Gollivudda savdo belgilarini röyxatga olişda çalkaşlik yuzaga keldi va «Predator» nomi hammaga maʼqul keldi: u yanada yomon, tahdidli va xavfli körinardi, Datç otryadining duşmani şunçaki bластер bilan qurollangan kosmik bosqinçi emas, balki ibtidoiy instinktlar bilan boşqariladigan şafqatsiz mavjudot ekanligini taʼkidlardi. Loyihaga prodyuserlar Joel Silver va Lawrence Gordon jalb qilinişi bilan ular şunçaki fantastika emas, balki qimmat va tomoşabop studiya ekşenini yaratişga qaror qilişdi. Voqea joyi Gvatemala bilan çegaradoş xayoliy Valverde davlatiga, Markaziy Amerika örmonlariga köçirildi (bu öşa davrdagi siyosiy konʼyunktura bilan belgilangan edi). «Predator» Jon Mak-Tiernan uçun birinçi studiya filmi böldi, şuning uçun studiya ssenariyçi Shane Blackdan Mak-Tiernanni nazorat qilib turişni söradi.

Boş qahramon roli uçun birinçi nomzod Jeff Bridges bölgan. Prodyuserlar uni bu rolda loyiha hatto işlab çiqarişga tasdiqlanmasdan oldin, qoralama bosqiçida körgan edi, çunki u «ğayrioddiy vaziyatdagi oddiy yigit» (Average Joe) tipiga ideal mos kelardi; bu qahramon kosmik yirtqiçni bitseps bilan emas, balki hiyla va zukkolik bilan yengadi. Ssenariy qayta yozilib, qahramon elita maxsus kuçlar askariga aylantirilgaç, Bridges nomzodidan voz keçildi. Rolni Sylvester Stalloneʼga taklif qilişdi — ssenariy studiya 20th Century Fox ga tuşişi bilanoq unga murojaat qilişdi. Biroq Stallone ğoyani «kulgili» deb hisobladi: u elita jangçisi kosmik ovçidan örmonda qoçişi haqidagi syujetni ikkita eng yirik asari — «Rambo» va «Rokki»ning qayta işlanmasi sifatida kördi. U tomoşabinlar bu fantastikani jiddiy qabul qilmasligidan va u boevik qahramon sifatidagi obrösini buzişidan qörqdi. Joel Silver Mel Gibsonga Datç rolini taklif qildi, lekin şu bilan birga u «Qurolli ölim» filmini ham suratga olayotgan edi. Gibson Martin Riggs haqidagi politsiyaçi bадди-muvi ssenariysini ança istiqbolli va qiziqarli deb topib, taklifni rad etdi. Şundan söng Datç roli uçun Kurt Russell taklif qilindi. Lekin u personajning kontseptsiyasi va özining bandligi tufayli studiya bilan kelişa olmadi. Öşa davrda Russell John Carpenter bilan faol suratga tuşayotgan edi («Xitoy kiçik şaharçasidagi katta tartibsizlik» filmida) va qahramoni syujet markazi böladigan loyihalarni qidirardi. Muzokaralar bosqiçida ssenariy allaqaçon birlaşgan jamoa haqidagi hikoyaga aylanayotgan edi va Russell «ansambl» aktyorlar tarkibida ekran vaqtini bölişişni istamadi. Arnold Sçwarzenegger qidiruvning yakuniy nuqtasi böldi. Qoralamani öqib çiqqaç, u prodyuser Joel Silverga şunday dedi: «Bu yirtqiçga qarşi bitta odam — bu adolatsiz va zerikarli. Tomoşabin darhol ğalaba meniki bölişini tuşunadi. Menga jamoa kerak». Bir yoki ikki şerik örniga Datç rangdor, tişigaça qurollangan jangçilar jamoasini oldi. Sçwarzenegger özi aktyorlarni tanlaşda yordam berdi (şunday qilib filmga Jesse Ventura va Sonny Landham tuşdi). Arnold sayyoradagi eng kuçli va tayyorgarlikli erkaklar guruhi ham begona tahdid oldida tamomila ojiz bölib qolişini körsatmoqçi edi. Bu saspensni kuçaytirardi. Aynan Arnold uçun dialoglarga mem bölib qolgan qisqa iboralar kiritildi (masalan, «Get to the çoppa!»). Bundan taşqari, Sçwarzenegger tufayli kadrda «miniqan» paydo böldi — u «Predator» tufayli Gollivud filmlarida odatiy hodisaga aylandi (suratga oliş uçun qurolsozlar bu oğir statsionar pulemyotni «qölda» variantga aylantirdilar). Ssenariyning dastlabki variantlarida heç qanday oltita stvolli qurol yöq edi: janglar piçoq va nayzalar bilan, qöl jangi elementlari bilan bölişi kerak edi. Bundan taşqari, ssenariy Datçning omon qoliş piçoği yordamida yakuniy jang uçun tayyorgarlik körişini, şu tariqa kamon va öq yasaşini nazarda tutgan edi. Biroq ssenariyni Sçwarzenegger bilan muhokama qilişda bu ğoyadan «Rambo» filmlari bilan juda oçiq assotsiatsiya tufayli va filmning umumiy vaqtini qisqartiriş uçun voz keçildi.

Elita maxsus kuçlar otryadi qahramonlari rollari uçun Silver va Gordon prodyuser Devis bilan birga yirik, baland böyli, muşakli aktyorlarni izlaşdi. «Rokki» seriyasida boksçi Apollo Kriddni öynagan Carl Weathers Dillon roli uçun birinçi nomzod böldi, professional reslser Jesse Ventura esa Sçwarzenegger bilan tanişuvi tufayli Blain roliga taklif qilindi. Shane Black, Silver tomonidan suratga olingan «Qurolli ölim» uçun yangi yozilgan birinçi ssenariysi bilan, Hawkins rolini oldi. Dastlab Datç otryadida yana ikki kişi bölişi kerak edi, ular isyonçilar bazasiga hujum paytida halok bölişadi, lekin ish jarayonida otryaddagi jangçilar soni kamaydi. Çikagodagi teatrlardan birida öşa paytda işlayotgan Danny Glover 1986-yilda ssenariyni oldi, lekin taklif qilingan rolni rad etdi. Sababi — birinçi sahnalardan biri bölib, uning qahramoni ayolni urişi kerak edi. «Binafşa dalalarning gullari» dramasida suratga tuşgandan söng Glover yana ayolga qöl kötaradigan erkakni öynaşni istamadi.

Mahalliy amerikaliklar Sonny Landham va Richard Çavez, Sçwarzenegger bilan «Komando» filmida öynagan aktyor Bill Duke bilan birgalikda etnik muvozanat uçun taklif qilindi. Dastlab Sonny Landhamning qahramoni (Billy) tirik qolardi (Anna esa Ponçödan keyin halok bölişi kerak edi), va u ikki marta general Phillips bilan vertolyotda uçib keldi: birinçi marta Datçni örmonda topiş uçun, lekin muvaffaqiyatsiz; ikkinçi marta esa Datçni Yirtqiçni yengganidan keyin olib ketiş uçun. Lekin rejissyor oxir-oqibat Billydan voz keçişga qaror qildi: birinçidan, bu Yirtqiçning asosiy şaraf kodeksini tomoşabinga nafis va ravşan tuşuntirişi kerak edi — begona ovçi himoya qila olmaydiganlarga tegmaydi va faqat munosib öljani izlaydi; ikkinçidan, Billy filmning boşidanoq ötkir intuitsiyaga ega izquvar sifatida körsatilgan edi, u birinçi bölib begonaning mavjudligini sezgan, uni izlarini zarrama-zarra kuzatib yurgan va xavfni boşqalardan köra yaxşiroq anglagan edi. Jon Mak-Tiernan Billy vertolyotda qutulib qolganida, qahramonga bu uzoq hissiy tayyorgarlik behuda ketgan bölardi, deb hisobladi. Aktyor Sonny Landhamga suğurta kompaniyasi faqat studiya unga keçayu kunduz xizmat qiladigan şaxsiy qöriqçi yollagan taqdirdagina suratga olişga ruxsat berdi — suğurtaçilar bu qatʼiy şartni qöyişdi, toki qolgan butun suratga oliş guruhini va mahalliy aholini undan himoya qilişsin. Landhamning Gollivudda kuçli buzğunçi, oldindan aytib bölmaydigan xulq va, ayniqsa alkogoldan keyin, janjalga moyil bölgan odam sifatida obrösi bor edi. Suğurtaçilar şartnomani imzolaşdan qatʼiy boş tortişdi, çunki aktyor suratga olişni buzişidan, suratga oliş guruhidan birortasini nogiron qilişidan yoki suratga olinayotgan Meksikada janjal çiqarişidan qörqişdi. Studiyaga ğalati çoralarga borişga töğri keldi: Sonnyga keçayu kunduz qöriqçi biriktirildi, u uning şaxsiy nazoratçisi vazifasini bajardi. Natijada taktika işladi. Sonny suratga olişda hayratlanarli darajada professional xulq körsatdi, bironta yirik janjal ham çiqarmadi va sokin izquvar Billy rolini aʼlo darajada bajardi. Mak-Tiernan kulib eslagan ediki, bu qöriqçi bilan yagona muammo uning ulkan ölçamlari edi (Landhamning böyi — 193 sm, qöriqçisining böyi esa taxminan 203 sm), şu sababli u tez-tez tasodifan orqa planda kadrga tuşib qolardi.

Yirtqiçning özi obrazi ham tubdan özgardi. Dastlabki qoralamalarda va suratga olişning ilk bosqiçlarida yirtqiç butunlay boşqaça körinardi. Keyinçalik u yanada antropomorf körinişga aylantirildi. Kostyum oğir, nomaqbul va arzon körinardi. Mexikoda suratga oliş paytida yoş Jean-Claude Van Damme aynan şu xunuk kostyumda yugurgan edi. Prodyuserlar Van Dammeni jang sanʼatlaridagi ajoyib qobiliyatlari uçun taklif qilişgan edi (asl ssenariyga köra, finalda Datç yirtqiçni kökragiga oyoq zarbasi bilan yerga yiqitişi kerak edi), ular uni çaqqon va tez «kosmik ninjaga» aylantiradi deb umid qilişgan edi. Lekin Van Damme yuzini yaşirişni istamadi: u filmning uning «yulduz soati» bölişiga chin dildan işonardi va butun ekran vaqtini yuzi heç kimga körinmaydigan qalin rezina kostyum içida ötkazişi kerakligini bilib, qattiq hayratga tuşdi. Bundan taşqari, u kikboksyor bölişga urindi: kostyumda ham Van Damme doim sakrar, «aylanma» bajarar va şpagatga ötirardi. Prodyuser Joel Silver uni töxtatişni iltimos qildi, çunki «kikboksyor-yirtqiç» kulgili körinardi. Şu kostyum tufayli Van Damme rejissyor bilan janjallaşdi, doim bu kostyumda issiq bölayotganidan şikoyat qildi va oxir-oqibat loyihani suratga olişning ikki kunidan keyin tark etdi (bundan taşqari, Jesse Ventura öz avtobiografiyasida aytganidek, Van Damme bir marta suratga oliş guruhidan kaskadyor bilan uruşib qolgan). Suratga olingan materialni kulgili körinayotganini tuşungaç, suratga oliş töxtatildi.

Prodyuserlar yirtqiç kostyumi uçun mumkin bölgan almaştiriş sifatida suratga olişda iştirok etgan Sven-Ole Thorsenni körib çiqişdi. Biroq Thorsen allaqaçon mavjud bölgan kostyum uçun yelkalari juda keng edi. Sçwarzenegger spetseffektlar ustasi Stan Winstonni (u «Terminator» yaratuvçisi) yollaşni maslahat berdi. Paradoksal ravişda, qutqaruv James Cameron tomonidan keldi. Winston u bilan birga samolyotda uçib ketayotgan edi va yangi yirtqiçning eskizlarini çizardi. Kemeron daftarga qaradi va dedi: «Men har doim haşarotlarnikiga öxşaş jağlari (mandibulalari) bölgan begonani körişni istaganman». Winston bu detalni rasmga qöşdi. Natijada Stan Winston kontseptsiyani töliq qayta öyladi: yirtqiç baland böyli, muşakli, dredli, yuqori texnologik niqobli, kamuflyajli gumanoid böldi, u maşhur surilib çiqadigan jağlarga ega edi. Van Dammening örniga Kevin Peter Hall olindi, böyi 218 sm edi, çunki yirtqiç Sçwarzenegger (böyi 188 sm) ustidan jismoniy ustunlikka ega bölişi kerak edi. Hall faqat Yirtqiçni emas, balki filmning finalidagi vertolyot uçuvçisini ham öynagan.