Kiki va eltuv xizmati

«Ведьмина служба доставки» (яп. 魔女の宅急便 Majo no Takkyūbin, в англоязычном прокате — «Kikiʼs Delivery Service») — beşinçi töliqmetrajli anime-film, rejissyor Hayao Miyadzaki tomonidan 1989-yilda «Ghibli» studiyasida çiqarilgan. Bu film mazkur animatsion studiya tomonidan keng prokatga çiqarilgan törtinçi film bölib, şuningdek, Miyadzakining asl badiiy asar asosidagi ikkinçi filmi hisoblanadi. Surat yapon yozuvçisi Eyko Kadononing şu nomli bolalar kitobiga asoslangan. Filmning syujeti kitobdagi faqat ayrim epizodlarni öz içiga oladi va butun hikoyani qamrab olmaydi (kitobdagi voqealar davri — bir yil, animeda esa yozgi oylar). Bu «Walt Disney» studiyasi tomonidan «Ghibli» studiyasi filmlarini tarqatiş töğrisidagi şartnoma asosida çiqarilgan birinçi surat böldi: 1997-yilda dublyaj qilindi, söngra AQŞda Seattldagi xalqaro kinofestivalda premyera bölib ötdi (23-may 1998-yil). Surat 1989-yilda «Animage» jurnalining Grand-prisini qölga kiritdi.

Kiki (yap. キキ) — ön uç yoşli qiz, şogird jodugar, stajirovka ötaş uçun tuğilgan uyini tark etadi. Kiki töq binafşa rang libos kiyadi, soçlarida esa qizil bantik bor. Dastlab personajlar rassomi Kacuya Kondo Kikining obrazini Akiko Xayasi kitob uçun çizgan illyustratsiyalariga tayanib işlab çiqqan edi. Unda Kiki uzun soçli va yonoqlari qizargan qiz sifatida tasvirlangan. Ammo şamolda uçib yuradigan uzun soçlarni animatsiya qilişning mehnatini baholab, u oraliq variantda soçlarni rezinka bilan tortib qöyişga majbur bölgan va oxir-oqibat qisqa soçli obrazga kelgan.

Kiki faol, xuşmuomala va mehnatsevar. U odamlarga tekşirmasdan işonadi, öz his-tuyğulari va baxt tuyğusiga ergaşadi. Ota-onasi oldida u bola kabi özini tutadi, lekin faqat öziga tayanişiga töğri kelganda jiddiy bölib qoladi.

Bolaligidan örgatilgan sehrli mahoratlardan Kiki faqat metlada uçişni özlaştirgan, agar dösti — jodugarlarning qora muşugi Zizi bilan gaplaşa oliş qobiliyatini hisobga olmasak. Boşqa hayvonlar bilan u gaplaşa olmaydi va zarur bölganda muşukdan tarjimon sifatida foydalanadi. Kiki uçun jodugar böliş — onasining qadimiy va kam uçraydigan kasbi bilan işlaş demakdir. Miyadzakining taʼkidlaşiça, qiz-jodugarlar haqidagi anime va seriallardagi qahramonlardan farqli ölaroq, jodugarlik sanʼati Kikiga istaklarini osonlik bilan amalga oşiriş uçun heç qanday afzallik bermaydi, va şu jihatdan u rasm çiziş isteʼdodiga umid bilan poytaxt Yaponiyaga kelgan köplab yoş qizlarga öxşaydi. Miyadzaki Kikining oldiga ular bilan bir xil vazifani qöyadi: özini namoyon qiliş, moliyaviy va maʼnaviy mustaqillikka erişiş, öz işidagi kundalik rutinani yengiş. Şu maqsadda ssenariyga kitobda bölmagan uçiş qobiliyatini yöqotiş epizodi va mijozlarning biznesga yanada jiddiy yondaşuv kutişi bilan töqnaşuvdan olingan qattiq saboq kiritilgan: Kiki yetkazib berişni minnatdorçilik uçun emas, balki haq evaziga bajarişi kerak. Kadononing kitobidagi «haqlar» Kikining şaharda yaşaşi uçun yetarli bölmagan bölardi, çunki Miyadzaki filmda dökonlarning qimmatligini taʼkidlaydi.

Seyyu: Minami Takayama

Zizi (yap. ジジ Dzi-Dzi) (ilk tarjimalarda Dji-Dji yoki Dzi-Dzi) — qora muşuk, Kikining dösti. Kitobga köra, u uning tengdoşi, çunki jodugarning muşuki jodugar qizi bilan bir vaqtda tuğilgan qora muşukçadan ösib çiqadi va u bilan birga ulğayadi, şuning uçun Kiki va Zizi bir-biri bilan gaplaşa oladi. Xarakteri böyiça Zizi ehtiyotkor bölib, bu Kikining impulsivligi va şiddatliligi fonida ayniqsa sezilarli. Bundan taşqari, Zizi sarkazmdan va ozgina istehzodan xoli emas. Miyadzakining tuşunçasiga köra, Zizi töliq mustaqil emas, balki Kikining yetuk bölmagan qismini ifodalaydi. Asl nusxada muşukning «öğil bola» ovozini aktrisa seslantirgan, ingliz va rus dublyajlarida esa ovoz «jinsga moslaştirilgan».

Seyyu: Rey Sakuma

Asona (yap. オソノ Osono) (ilk tarjimalarda Osono) — Kiki töxtagan Koriko şahridagi kiçik nonvoyxona egasi. U homilador, kitobda uning tuğişi Kikining kelganidan keyingi kuni bölgan, filmda esa bu juda oxirida sodir böladi. Asona şaharda birinçi bölib Kikiga eʼtibor qaratgan va unga mehr bilan munosabatda bölgan. Asonaning Kikiga munosabati onalarnikiga öxşaydi: u Kiki şamollaganda, yetkazib beriş paytida çarçab, yomğirda qolganda unga ğamxörlik qiladi, jodugarning şaxsiy hayotini tartibga solişda iştirok etadi. Asona Kikining kiçik posilkalar yetkazib beriş ğoyasini qöllab-quvvatlagan, unga xona va telefon bergan, öz nonvoyxonasida qöşimça ish taklif qilgan va unga biznesni yuritiş asoslarini tuşuntirgan.

Seyyu: Keyko Toda

Ursula (yap. ウルスラ Urusura) — yoş rassom, körinişidan 18–19 yoşda. Yozda Koriko şahri çekkasidagi kiçik uyda örmonda yaşaydi. Qizil futbolka va jinsi şim kiyadi. Kitobda Ursulaning Kikining taqdiridagi roli ahamiyatsiz, filmda esa ular döst bölib qolişadi. Ursula sehr va ilhomni taqqoslab, uçiş qobiliyatini yöqotganidan xafa bölgan Kikiga, bunday holat uning özida ham bölganini aytadi va bu dunyoda öz maqsadini topiş uçun kuçlarning pasayiş davrini mehnat bilan yengib ötiş kerakligini, agar mehnat bilan ilhomni qaytarib bölmasa, «köproq sayr qiliş va yaxşilab uxlaş kerak» deydi.

Seyyu: Minami Takayama

Tombo Koporī (yap. トンボコポリ) — Korikodan kelgan, Kikining tengdoşi, keyinçalik u bilan döst bölib qolgan bola. Kitobga köra, «Tombo» laqabi (yap. 蜻蛉 «qönğiz» maʼnosida) unga közoynagi va uçişga bölgan qiziqişi tufayli berilgan. Tombo aviaklub aʼzosi bölib, muşak yuritmali samolyot yasaş bilan şuğullanadi. Kitobda u Kikining orqasidan yurmaydi, uning metlasi va uçiş qobiliyatiga köproq qiziqadi, ammo u metlasini öğirlab, uçiş xususiyatlarini örganiş va uni sindirib qöyganidan keyin, Kiki uni keçirgaç, ular baribir döst bölib qolişadi. Miyadzaki Kiki va Tomboning tanişişi natijasi, ehtimol, sevgi emas, balki mustahkam döstlik bölişini taxmin qilgan va uning filmdagi rolini hazil qiluvçi shut sifatida baholagan.

Seyyu: Kappey Yamaguti

Nonvoy (yap. ベーカリー Bēkarī) — Asonaning eri nonvoy Fukuo (フクオ). U baland böyli, jismonan baquvvat va kam gapiradigan odam (butun film davomida bitta replika aytadi). Uning obrazining jim bölişi mualliflarning ğoyasiga köra, yoshi tufayli Kikining begona kattalar erkak bilan suhbat mavzusi yöqligidadir. Uning taşqi qattiqqölligi ham Kiki va Zizida dastlab paydo bölgan begona şaharda yolğizlik va himoyasizlik hissini namoyon etişga yordam beradi. Şunga qaramay, u ham Kikiga ğamxörlik qiladi: unga vitrina uçun reklama pryanigi yasaydi, yomğirda yetkazib berişda keçikkanida uni kuzatib turadi.

Seyyu: Koiçi Yamadera

Oku-sama (yap. おクさま) — Kikining mijozlaridan biri. Körinib turibdiki, u juda keksa, artrit bilan oğriydi va aristokratik oilaga mansub. Uning obrazining birlamçi manbai kitobda keksa, mehnatkaş, ammo juda kambağal va topqir beva ayol edi. Filmda Miyadzaki uşbu personaj orqali Kikining qanday qilib döst topişini körsatişni rejalaştirgan. Oku-sama mehribon, ammo uning nevarasi bunga umuman qadr bermaydi.

Seyyu: Haruko Kato

Berta (yap. バーサ Bāsa) — Oku-samaning uyidagi boşqaruvçi, kitobda yöq personaj, Oku-samaga hamroh bölişi uçun Miyadzaki tomonidan öylab topilgan. «Basa» — uning ismining boşqa talaffuz varianti bölib, bu «Berta» ismining yapon talaffuzidagi transkripsiyasidir.

Seyyu: Hiroko Seki

Nevara (yap. 老婦人の孫娘 Rō fujin no magomusume) — Kikining tuğilgan kunini nişonlayotgan mijozi, yomğirda unga Oku-samadan pirog yetkazib beriş kerak edi. Nevaraning posilkani olganida takabburligi va boşqalarning mehnatiga, ğamxörligiga befarqligi Kiki va Zizida şunçalik yoqimsiz taassurot qoldirdiki, uning Tombo döstlari orasida bölişi Kikini sayr çoğida u bilan ança qöpol xayrlaşib, piyoda ketişga majbur qildi. Kitobda bölmagan bu personaj Kikiga jodugarlik tufayli uni doim quvonç bilan qabul qilişlarini, şuningdek, u işini faqat unga pul tölangani uçun bajarişi kerakligini va yaxşi mijoz omad ekanligini börttirib körsatiş uçun Miyadzaki tomonidan ataylab kiritilgan.

Seyyu: Keyko Kagimoto

Maki (yap. マキ) — Kikining qöşnisi va birinçi buyurtmaçisi, Zizining dösti, muşuk Lilining egasi, muvaffaqiyatli modelyer. Işlar turğunlik davrida Kiki unga hasad qiladi. Maki obrazini işlab çiqarayotganda Kacuya Kondo uni eski Yevropa filmlarining nozik aktrisasiga öxşatişga harakat qilgan. Kitobda uning obrazi ança kamtar bölib, hasad uçun asos bermaydi.

Seyyu: Kikuko Inoue

Kokiri (yap. コキリ) — Kikining onasi. Kokiri ham jodugar, u Kikining tuğilgan şaharçasida köplab kasalliklarni davolaş uçun sehrli öt damlamalar tayyorlaydi. U Kikining stajirovkani muvaffaqiyatli ötiş uçun yetarliça jiddiy va öqitilmaganidan xavotirda.

Seyyu: Mieko Nobusawa

Okino (yap. オキノ) — Kikining otasi. Eyko Kadononing kitobiga köra, u jodugarlar bilan boğliq afsonalar va odatlarni örganadigan professor. U jodugarlar oilasidan emas va sehrli qobiliyatlarga ega emas, yoşligida Kikining onasi stajirovka uçun şaharçaga uçib kelganida u bilan tanişgan. Kacuya Kondoning (Okino obrazini işlab çiqqan) sözlariga köra, u Okinoni aktyorlar Devid Makkallum va Akira Terao obrazlariga tayangan holda çizgan.

Seyyu: Koiçi Miura

Asl muallif: Eyko Kadono

Rejissyor va ssenariy muallifi: Hayao Miyadzaki

Badiiy rassom: Hiroşi Ono (大野 広司)

Personajlar dizayni: Kacuya Kondo (近藤 勝也)

Kompozitor: Joe Hisaishi

Rang dizayni: Mitio Yasuda (保田 道世)

Vokal: Yumi Arai (松任谷 由実 / 荒井 由実) — qöşiqlar: «Rouge no Dengon», «Yasaşisa ni Tsutsumareta nara»

Animatsiya: Kacuya Kondo (近藤 勝也), Yoşifumi Kondo (近藤 喜文), Shinji Otsuka (大塚 伸治)

Prodyuserlar: Yasuyoşi Tokuma (徳間 康快), Toru Hara (原徹 / 保波順)

Aralaş rollar:

Rejalaştiruvçi: Tatsumi Yamaşita (山下辰巳 / 山下辰己)

Montaj: Takeşi Seyama (瀬山武司)

Rejalaştiruvçi: Hideo Ogata (尾形英夫)

«Ведьмина служба доставки» multfilmini yaratiş loyihasi 1987-yil bahorida boşlangan. Öşa paytda «Fudoşa» prodyuser firmasi «Ghibli» studiyasining barça tijorat işlarini olib borgan «Tokuma Publişers» firmasiga şu nomli Eyko Kadono kitobi asosida film yaratiş taklifini bergan. Film yaratişga rahbarlik qiliş Hayao Miyadzaki yoki Isao Takahata zimmasiga yuklatilişi kerak edi, ammo Miyadzaki «Qöşnimiz Totoro» filmi bilan band, Takahata esa «Çaqnoq qönğizlar qabri» bilan band bölgani uçun, Miyadzaki faqat prodyuser rolini öz zimmasiga olişi mumkin böldi, işlab çiqariş esa, jumladan rejissura ham «Ghibli» studiyasining yoş xodimlari qöliga topşirildi. Kikining oddiy qiz sifatida hikoyasini aks ettiruvçi filmning davomiyligi 70–80 daqiqadan oşmasligi kerak edi.

Qizlar uçun möljallangan film sifatida «Ведьмина служба доставки» mos qöşiqqa muhtoj edi. Miyadzaki boşidanoq bu Yumi Araining qöşiği bölişini rejalaştirgan edi. U «Rūju no Dengon» (yap. ルージュの伝言, «Lab böyoğida yozilgan xabar») qöşiğini Nippon Animationda işlagan paytida hali eşitgan edi. Uning fikriça, qöşiq hanuzgaça yangi eşitilar va filmning maqsadli auditoriyasiga yaxşi mos keladi. «Central Freeway» qöşiği ham körib çiqilgan, ammo unda tilga olingan Tokio aeroporti Tofu va Tokioning boşqa joylari sababli mos emas deb topilgan.

«Totoro» ustida Miyadzaki bilan birga işlagan Kacuya Kondo asosiy personajlarni işlab çiqişni öz zimmasiga oldi. «Totoro» ustida işlagan Kazuo Oga badiiy rassom sifatida Hiroşi Ononi tavsiya qilgan. Rejissyor va ssenariy muallifini topiş qolgan edi. «Totoro» ustida işlaşni davom ettirgan Miyadzaki bir qança nomzodlarning işlarini şaxsan körib çiqdi, ammo yakuniy qarorga kela olmadi. «Ghibli» studiyasi Nobuyuki Issikining qayta işlangan «Kiki» ssenariysini oldi, ammo Miyadzaki uning barça afzalliklariga qaramay quruqroq ekanini va uning kontseptsiyasiga mos kelmasligini hisobladi, çunki u «Yetkazib beriş xizmati» qahramoni bilan studiyaning yoş rassomlari örtasidagi parallellarni körsatişni xohlagan edi.

«Totoro» ustidagi ish tugagaç va Miyadzaki «Kiki» ustida yanada ziç işlaşga kirişgaç, u birinçi navbatda ssenariy bilan şuğullandi. Asl kitobning voqea joyi na Yaponiyaga, na Yevropaga öxşaydi, şuning uçun film uçun voqea joyi sifatida «Ikkinçi jahon uruşi bölmagan, 50-yillardagi muqobil Yevropa» tanlandi. Filmdagi barça texnika ham 50-yillar uslubida emas: masalan, filmning boşida körsatilgan yölovçi bipleni 1930-yillardagi «Handley Page H.P.42» samolyotiga öxşaydi, uning barça nusxalari 1941-yilda yöq qilingan. Kiki joylaşgan Koriko şahri «yevropaça eski şahar haqidagi yapon tasavvurlariga» mos kelişi kerak edi, u «bir tomondan Örta er dengizi, boşqa tomondan Boltiq dengizi qirğoğida» turişi lozim edi.

Astrid Lindgrenning «Pippi Uzunçorob» kitobini ekranlaştiriş böyiça muvaffaqiyatsiz muzokaralar paytida Şvetsiyada bölgan Miyadzaki öz jamoasining asosiy aʼzolari uçun Şvetsiyaning Stokgolm va Gotland oroliga, şuningdek, Avstraliyadagi Adelaidaga safar uyuştirdi, bu ularga voqea joyini işonçliroq çiziş uçun material berdi. Safar natijasida har birida 24 kadrdan iborat 80 rulon plyonka va şaharlar tasvirlari bilan uç quti boşqa materiallar olib kelindi. Koriko şahri oxir-oqibat Şvetsiya orollaridagi Visbyuga öxşab qoldi, faqat kattaroq, markaziy köçalar Stokgolmning markaziy savdo köçalaridan çizilgan, torköçalar esa uning eski qismi Gamla Stanning namunasida çizilgan. Stokgolmdan şahar köçalarining nomlari ham köçirilgan, masalan, «Klara Norra Ky» Klara Norra Kyrkogatadan olingan. Bundan taşqari, Koriko baʼzi joylarida Parij, Irlandiya şaharlari hamda hatto Tokioning Ginza savdo tumani belgilarini ham köriş mumkin.

Personajlar ustida davom etgan işlar yangi syujet çiziqlarini talab qildi. Dirijabl çiziği paydo böldi (şunga öxşaş voqea, ammo qurbonsiz va ekipaj hayotiga tahdidsiz, AQŞ dengiz floti dirijabli «Los Angeles» bilan 1927-yilda yuz bergan). Kitobdagi nomsiz rassom-mijoz Ursula ismini oldi va Kikining dösti va ustozi böldi. Kitobda uning rasmida jodugar va muşuk tasvirlangan, ammo film uçun rasm mazmuni muhim emas deb topildi, faqat kuçli taassurot qoldirsa bas edi. Miyadzaki dastlab uni özi çizişi kerak böladi deb öylagan, ammo oxir-oqibat Hatinohe şahri maktabi öquvçilarining 70-yillar örtalarida «Qavs ustidan uçayotgan kema» (yap. 虹の上をとぶ船) umumiy nomi ostida bir qator körgazmalar uçun yaratgan rasmlaridan birini asos qilib olişga qaror qildi. Bu bir rangli yoğoç öymakori edi. Rasmdan foydalaniş uçun ruxsat rasmni yaratişga rahbarlik qilgan maktab öqituvçisidan olingan. Miyadzakidan illyustratsiyaning ksero nusxasini olgan fon rassomi Kazuo Oga rasmni moyli böyoq çiziğiga taqlid qilib böyadi, Kikining yuzini qöşdi va fonni özgartirdi.

Yangi ğoyalar endi kitobning asl syujetiga siğmas edi va Eyko Kadono asl asardan şunçalik farq qiladigan ssenariyni maʼqullamaslik uçun vaqt çözişga kirişdi. Miyadzaki va prodyuser Toşio Suzuki yozuvçining uyiga borişga va studiyada film ustidagi işni körişga taklif qilişga majbur bölişdi. Şundan keyingina ssenariydagi «erkinliklar» tasdiqlandi. 1988-yil 8-iyulda ssenariy yakuniy tayyor böldi va u Miyadzakining şunçalik köp original ğoyalarini öz içiga oldiki, uni rejissyor sifatida undan boşqa heç kim amalga oşira olmasligi aniq böldi. Şu paytgaça rejissyor vazifasini bajarib kelgan Sunao Katabuti uning yordamçisi böldi. Ssenariy ustida işlaş davomida film dastlabki 70–80 daqiqadan avval 90 daqiqagaça, söng raskadrovka jarayonida ayrim qismlarning kengaytirilişi natijasida (ayniqsa, Jeff ismli it bilan boğliq çiziq köp narsa qöşdi) 103 daqiqagaça kengaydi.

Studiyaning oldingi filmlari kabi «Ведьмина служба доставки» ham klassik «seluloid» texnologiyasi bilan yaratilgan. Personajlarni rangda böyaşda seluloidda 465 xil rang işlatilgan, bu yumşoqroq va jonliroq çizma oliş imkonini bergan, bunda taxminan 25 rang birinçi marta işlatilgan (taqqoslaş uçun, yapon televideniye animatsiyasida odatda 200 ga yaqin rang qöllaniladi). Mazkur film uçun rang yeçimlarining ahamiyati Mitio Yasudaning «rang dizayneri» (yap. 色彩設計) lavozimi körsatilişi bilan taʼkidlangan, oldingi filmda esa u «rang böyiça supervayzer» (yap. 色彩チーフ) edi. Olov, tutun va soyalarning haqiqiy tasvirini oliş uçun ikki karra va qisman ekspozitsiya texnikasi işlatilgan (sigirlar sahnasida esa buning örniga qöşimça ranglar kiritilib, bundan voz keçilgan). Bir neçta epizodlar töliq animatsiya texnikasi bilan suratga olingan.

Film (va kitobning) nomida yapon «Yamato Transport» kompaniyasi tomonidan öylab topilgan «takkyūbin» (yap. 宅急便 takkyū:bin, sözma-söz «uy tezkor poçtasi») sözi işlatilgan. Bu söz tez orada «takuhaibin» (yap. 宅配便, sözma-söz «uyga yetkazib beruvçi poçta») sözining sinonimiga aylangan. Firmada avval Eyko Kadononing kitobi, söngra şu sözni nomida saqlagan film paydo bölganini darhol qabul qilişmagan, ammo yapon qonunçiligi bu sözdan foydalaniş uçun ruxsat olişni talab qilmagani va oxir-oqibat filmni homiylik qiliş qarori ğolib çiqqan. Bunga kompaniya logotipida bolaçasini kötarib olgan qora muşuk tasviri va «Qora muşuklarning „Yamato“ takkyubini» degan reklama şiori yordam bergan.

1988-yil 20-martda «Tokuma» firmasi, Miyadzaki va «Yamato» firmasi prezidenti iştirokida film işlab çiqarişiga bağişlangan konferensiya ötkazildi. «Yamato» firmasi filmning reklama materiallarini tarqatişda iştirok etdi. Yapon kinoprokatiga film 1989-yil 29-iyulda çiqarildi, keyingi yili esa televideniyeda körsatildi. Filmning çiqqanidan köp ötmay, uning Gonkong va Tayvan hududida prokat uçun xitoy tilining kanton lahjasidagi dublyaji yaratildi. 1990-yilda «Streamline Pictures» bilan şartnoma asosida «Japan Airlines» uçun ingliz tilidagi dublyaj çiqarildi. Festivallarda ham namoyişlar bölgan, jumladan 1993-yilda u AQŞdagi Vaşington universitetida anime-festivalda taqdim etilgan.

1996-yilda «Tokuma» firmasi va «Disney» studiyasi örtasida «Ghibli» studiyasi filmlarini tarqatiş töğrisida şartnoma tuzildi va «Ведьмина служба доставки» şu şartnoma doirasida AQŞda prokat uçun dublyaj qilingan birinçi film böldi. Şartnoma butun dunyo böylab (Osiyo mamlakatlaridan taşqari, lekin Yaponiyani öz içiga olgan holda) VHS va Laserdisk formatlarida videoprokatni nazarda tutgan. Keyinçalik bu şartnoma DVD sotiş huquqi bilan töldirilgan.