Raiders of the Lost Ark

«Yöqolgan ahd sandiği izida» (ingl. Raiders of the Lost Ark, «Yöqolgan sandiqning talonçilari»), şuningdek «Indiana Jones and the Raiders of the Lost Ark» («Indiana Jones: Yöqolgan ahd sandiği izida») nomi bilan ham tanilgan amerikalik sarguzaşt jangari film. Uni 1981-yilda rejissyor Stiven Spielberg suratga oldi. Ssenariy ijroçi prodyuser Jorj Lukas tomonidan yozilgan. Bu arxeolog va sarguzaştçi Indiana Jonsning, rolda Harrison Ford, iştirokidagi franşizaning birinçi filmi. Lucasfilm kompaniyasi çiqargan beşinçi töliq metrajli film. AFI röyxatida «100 yil içidagi eng sarguzaştli 100 ta amerikalik film» orasida 10-örinni egallaydi.

Filmda Jons AQŞ harbiy razvedkasi topşiriği bilan sirli Ahd sandiğini qidiriş safariga otlanadi. Unga eski dösti Sallah va sobiq sevgilisi Marion Ravenvud yordam beradi. U sandiqni nemislardan oldin qölga kiritişi kerak. Uning raqibi esa fransuz arxeologi Rene Bellok.

Asl film davom etdi: «Indiana Jones va taqdir ibodatxonasi», «Indiana Jones va sönggi salib yurişi» kinofilmlari hamda «Yoş Indiana Jonsning sarguzaştlari» teleseriali yaratildi. 2008-yilda maşhur arxeologning törtinçi filmi namoyiş etildi. Beşinçi, sönggi film esa 2023-yilda çiqdi.

Töliq röyxat uçun IMDb.com saytiga qarang.

Yöqolgan ahd sandiği izida ğoyasi Jorj Lukasga «Amerikan grafiti» komediyasining suratga olinişi tugagandan söng keldi. Qahramon otdan yuk maşinasiga sakrayotgan posterni körib, Lukas yoşligida 30–40-yillardagi kinoseriallari, jumladan «Spy Smaşer», «Zorrös Fighting Legion» va «Don Winslow of the Navy»ni tomoşa qilgani esiga tuşdi. Şu seriallar asosida Lukas «B» toifasidagi, sarguzaştçi arxeolog haqida «Indiana Smithning sarguzaştlari» nomli film suratga olişni rejalaştirdi. Bu nom rejissyorning aljir malamut zotidagi iti şarafiga qöyilgan edi. Şu vaqtning özida Lukas «Flash Gordon» seriali asosida film suratga olmoqçi böldi, ammo huquqni qölga kiritolmadi. U «Indiana Smith» ustida işni töxtatib, özining kosmik operasi «Yulduz uruşlari»ni suratga olişga kirişdi.

1975-yilda Lukas Filip Kaufman bilan tanişdi. Ular uç hafta davomida film syujeti ustida birga işladi. Asosiy qahramon obrazini yaratişda Lukas Xayram Bingem, Roy Çepman Endryus va Leonard Vulli kabi maşhur arxeologlardan ilhomlangan. Filmga asos qilib Ahd sandiğini oliş ğoyasi Kaufmanga bolaligida tiş şifokoriga borgan paytida keldi. Lukas Kaufman rejissyor bölişini xohlardi, ammo u «Josey Wales: The Outlaw» vestern filmini suratga oliş bilan band edi. Natijada Lukas loyiha ustida işlaşni çözdi va «Yulduz uruşlari» ssenariysini yozişni davom ettirdi. 1977-yil may oyida Lukas raqobat tufayli «Yulduz uruşlari»ning moliyaviy muvaffaqiyatsizligidan qoçiş uçun Stiven Spielberg bilan Gavayida dam olgan edi. Mauna-Kea mehmonxonasida Lukas va Spielberg keyingi loyihalari haqida fikr almaşdi. Spielberg Jeyms Bond haqida film suratga olişni xohlardi, lekin Lukas unga «Indiana Smithning sarguzaştlari»ni taklif qildi. Lukas oxirigaça Kaufman rejissyor bölişiga umid qildi, ammo bir neça oy ötgaç, u suratga olişda qatnaşa olmasligi maʼlum böldi. Şunda Lukas Spielbergdan uning örniga işlaşini söradi.

Ssenariy muallifi sifatida Lukas «Continental Divide» komediyasi ssenariysini öqigandan söng Lourens Kezdanni taklif qildi. 1978-yil yanvarida Lukas, Kezdan va Spielberg Los-Anjelesdagi Lukasning yordamçisi uyida beş kun davomida har kuni töqqiz soatdan syujet çiziği ustida öylaşdi. Muhokamalar natijasida uçlik bir neça ğoyani işlab çiqdi: toş şar bilan tuzoq, Qohirada maymun, Totning medalyonga tegib kuyişi sahnasi va sandiqni hukumat omborida qoldiriş bilan yakunlanadigan sönggi kadr. Spielbergga Indiana Smith ismi yoqmadi, çunki u 1966-yilgi «Nevada Smith» filmidagi Stiv Makkuin obraziga öxşab qolişidan qörqdi. Şunda Lukas familiyani Jons qilib özgartirişni taklif qildi. Lukas Jonsni kung-fu ustasi va boy yaşaydigan, muvaffaqiyatli ekspeditsiyalari hisobiga haşamatli hayot keçiradigan playboy qilmoqçi edi. Ammo Spielberg va Kezdan Indianing ikki tomoni — arxeolog va sarguzaştçi — yetarliça murakkab deb hisobladi. Spielbergning ğoyasi Jonsni qimor öyinçisi yoki alkogolik qiliş edi. Lukas bu ğoyani yoqtirmadi, çunki u Jonsning ibrat böladigan, «halol, sodiq va işonuvçan» qahramon bölişini xohlardi.

Spielberg «1941» filmini suratga olayotgan paytda Kezdan uning ofisida ssenariy yozdi. Ssenariy Lukasning tritmenti va syujet yiğilişlari yozuvlari asosida tuzildi. Ssenariy yozişda Kezdan «Red River», «Seven Samurai» va «The Magnificent Seven» kabi sarguzaşt filmlaridan ilhomlandi. Kezdan Indianani antiqahramon va qabr talonçisiga aylangan arxeolog sifatida tasvirladi. Kezdan uçun ssenariydagi eng qiyin vazifa Jonsning xavfli vaziyatlarga qanday tuşib qolgani, ulardan qanday omon qolgani va bir joydan ikkinçisiga qanday sayohat qilgani körsatiş edi. 1978-yil avgust oyida Kezdan birinçi qoralamasini tugatdi. Ssenariy dunyoning turli burçaklarida, jumladan AQŞ, Misr, Yunoniston va Nepalda bölib ötadigan voqealar haqida edi. Ssenariyning dastlabki variantlaridan bir neçta lavha olib taşlangan edi, xususan Şanxoyga sayohat, vagonçalarda quvğin va Jonsning gong yordamida öqlardan himoyalaniş sahnasi. Keyinçalik bu epizodlar «Indiana Jones va taqdir ibodatxonasi» prikvelida işlatildi. Ssenariy ustida ish 1979-yil dekabrda yakunlandi.

Lukas suratga olişni öz mablaği hisobidan moliyalaştirmoqçi edi, ammo pulga yetişmadi. Lucasfilm kompaniyasi loyihani bir neçta Gollivud studiyalariga taklif qildi, ammo ular rad etdi. Bunga, xususan, 20 million dollarlik byudjetni ajratişni istamaganliklari va Lukas taklif qilgan bitim sabab böldi. Lukas heç qanday ijodiy qarorlar qabul qilmaydigan va sekvellar uçun ham litsenziya huquqini öziga qoldiradigan kompaniya izladi. Köp studiyalar bitim şartlarini qabul qilib bölmas deb hisobladi. Bundan taşqari, ular oxirgi filmi «1941» katta byudjetli va tanqidçilar tomonidan salbiy qabul qilingani sabab Spielbergni rejissyor qilib olişni istamadi. Lukas esa Spielbergsiz loyihani amalga oşirmoqçi emas edi. Paramount Pictures prezidenti Maykl Eysner Lukas bilan kelişib, uning bitimiga rozi böldi. Evaziga sekvellar huquqi va suratga oliş jadvali yoki byudjet buzilganda qatʼiy jarima berilişiga kelişildi. Lukasning haqi 1 dan 4 million dollargaça, Spielbergniki esa 1,5 million dollar böldi. Ikkovlariga kassa tuşumidan uluş ham berildi.

Prodyuser sifatida Spielberg Frenk Marşallni taklif qildi. Marşallning mustaqil past byudjetli filmlar bilan tajribasi bor edi. Rejissyor Marshall unga suratga oliş jadvali va byudjetga siğişda yordam beradi, deb hisobladi. Şuningdek, jamoaga operator Duglas Slokomb, rassom Norman Reynolds va Spielbergning uzoq yillik hamkasbi montajçi Maykl Kan qöşildi. Lukas ikkinçi suratga oliş guruhining rejissyori va filmning ijroçi prodyusseri sifatida iştirok etdi. Lukas ijroçi prodyuser lavozimiga özining taniş dösti Xovard Kazanjyanni çaqirdi. Şuningdek, Lukas özining uzoq yillik hamkasbi Robert Uattsni prodyuser yordamçisi va işlab çiqariş menejeri sifatida jalb qildi. Paramount suratga oliş jadvalini 85 kunga tasdiqladi. Ammo Spielberg kompaniyadan yaşirinça Lukas va Marshall bilan kelişib, filmni 73 kunda suratga olişga kelişdi.

Pre-prodakşn olti oy davom etdi. Dastlab Spielberg tayyorgarlikka bir yil sarflamoqçi edi, ammo byudjetni saqlab qoliş uçun tez surʼatda işlaşga majbur böldi. Rassomlar Ed Verro, Deyv Negron, Maykl Lloyd va Jo Jonston filmning 80 foizini raskadrovka qilişdi va taxminan 6000 ta çizma tayyorlaşdi. Rassomlarga nemislar Ahd sandiğini birinçi marta oçadigan sahnada nima sodir bölişini tasavvur qiliş vazifasi topşirildi. Ssenariyda bu lavha şunday tasvirlangan edi: «Ular sandiqni oçişadi va butun dözax ozod böladi». Har bir rassom turli jihatlarni taklif qildi: ruhlar, olov va ğalati yoruğlik effektlari. Oxirida Jonston uçalasini birlaştirişni taklif qildi.

Lukas Indiana Jonsning rolini uç qismli franşizaga rozi böladigan nomaʼlum aktyor ijro etişini xohlardi. Rolga Bill Myurrey, Nik Nolti, Stiv Martin, Çevy Chase, Tim Matheson, Nik Mankuso, Piter Koyote, Jek Nikolson, Jeff Bridges, Jon Şee, Sem Elliott va Gari Xemlin nomzod sifatida körib çiqildi. Kasting direktori Mayk Fenton fikriça, eng mos nomzod Bridges edi. Ammo Lukasning rafiqasi Marsiya Lukas Tom Sellekni taklif qildi. Sellekning «Magnum, P.I.» seriali bilan şartnomasi bor edi. Lukas va Spielberg CBS studiyasidan Sellekni pilot seriya suratga olinişidan 10 kun oldin şartnomadan ozod qilişni söradi, ammo CBS şouga yaşil çiroq yoqib ulgurgan edi.

Spielberg «Imperiya qaytarib zarba beradi» blokbasterini körib, Xan Solo obraziga eʼtibor qaratdi. Bu rolni Harrison Ford ijro etgan edi. Rejissyor bu aktyorni Indiana Jons rolining ideal nomzodi deb bildi. Lukas Fordning «Yulduz uruşlari»dagi kabi bir vaqtning özida uç filmda boş rolni öynaşga rozi bölişiga şubha qilardi. Ford Spielberg bilan işlaş qiziqarli bölişini öyladi va rozi böldi. Aktyor yetti xonali haq, kassa tuşumidan uluş va öz qahramonining dialoglarini qayta yoziş imkoniyatini kelişib oldi. Triklar koordinatori Glenn Rendall Fordga Odam-maymunni (Vic Tablian) qurolsizlantiriş uçun qamçidan foydalanişni bir neça hafta örgatdi.

Marion rolini topiş uçun Spielberg 20-asr boşidagi aktrisalarga öxşaş ayolni izladi, masalan Irene Dunn, Barbara Stanwyck va Ann Sheridan kabilarga. Lukas Debra Winger ni, Spielberg esa öz dösti Emmy Irvingni taklif qildi. Şuningdek, Stefani Tsimbalist, Barbara Herşey va Shawn Young ham körib çiqildi. Spielberg «Animal House» komediyasini körganda Karen Allenga eʼtibor qaratdi. Tinglovlar vaqtida aktrisa professionalligi bilan rejissyorni hayratga soldi. Spielberg Allendan söragan birinçi savollardan biri şu böldi: «Tupuruqni qançalik yaxşi uloqtira olasan?». Allen Marion uçun onasiga nima bölganini, 15–16 yoşida Jons bilan munosabatlari qanday bölganini tasvirlovçi ötmiş hikoyasini öylab topdi. Ammo Spielberg uning hikoyasi boşqa filmga tegişli ekanini aytdi. Kezdan Marion ismini xotinining buvisi şarafiga, Ravenvud familiyasini esa Los-Anjelesdagi köça nomi şarafiga oldi.

Spielberg Pol Frimenni Bellok rolasiga «Şahzoda ölimi» hujjatli drama filmida uni payqagaç taklif qildi. Rolga Janкarlo Jannini va Jak Dyutron ham sinovdan ötgan edi. Denni Devito Sallah rolini öynaşi kerak edi, ammo u «Taksi» sitkomidagi band jadvali tufayli qatnaşa olmadi. Bundan taşqari, Devitoning agenti katta haq talab qilgan edi. Şunda Sallah roli «Şogun» mini-serialida payqagan Jon Rhys-Davies ga berildi. Ronald Leysi esa Tot rolini oldi, çunki Spielbergga aktyor Piter Lorrega öxşab tuyulgan edi. Dastlab Totni Klaus Kinski ijro etişi mumkin edi, ammo u «Venom» xorrori foydasiga rad etdi. U yerda unga yaxşi haq taklif qilingan edi.

Suratga oliş 1980-yil 23-iyunda Fransiyaning La-Roçelle şahrida boşlandi. U yerda nemis suvosti kemasi iştirokidagi sahnalar olindi. Bu sahnalar uçun Lukas Volfgang Petersen keyinçalik «Qayiq» filmida işlatgan öşa suvosti kemasini ijaraga oldi. Keyin suratga oliş guruhi Angliyaning Elstree şahriga köçdi. U yerda Ruhlar quduqi, Marionning bari va filmning boşidagi yer osti zindon sahnalarining köpçiligi olindi.

Keyin jamoa Misr örnini bosgan Tunisga yöl oldi. Sallahning körinişi Qayrovonda suratga olindi. Şu yerda filmning eng maşhur sahnalaridan biri ham olindi: Jons qiliçni silkitgan qotil-aşşinni öldiradi. Bu sahna butunlay suratga oliş maydonçasida öylab topilgan. Dastlab u qamçi yordamida qiliçbozga qarşi turadigan murakkab şermuqobala sifatida rejalaştirilgan edi. Sahnaning bir qismi olinib, filmning ilk treylerlaridan birida körsatilgan. Lekin suratga oliş juda qiyin va çarçatuvçi böldi. Buning sababi Tunis uçun rekord darajadagi issiq va Fordning dizenteriyaga çalinişi edi. Bir payt Ford çarçab, Spielbergga dedi: «Nega şu badbaşara qotilni şunçaki otib taşlamaymiz?». Spielbergga bu ğoya yoqdi, u sahnadagi şermuqobalani olib taşladi va filmda körsatilgan qisqa otişmani suratga oldi.

Filmni oçadigan kadrlar Gavayidagi Kauai orolida olingan, Vaşington sahnalari esa San-Fransisko şahar hokimiyati binosida suratga olingan. Tinç okeani universiteti Jons dars beradigan kollej rolini öynadi, Indianing uyidagi sahnalar esa Sen-Rafaelda (Kaliforniya) olindi. Spielberg filmni rejadagidan ança kam, bor-yöği 73 kunda suratga olişga muvaffaq böldi. Vaşingtondagi yakuniy sahnalar filmga deyarli tasodifan kiritildi, çunki dastlabki ssenariyda Indiana va Marion munosabati qanday tugaşi tasvirlanmagan edi. Vaşingtonning panoramasini körsatadigan qisqa sahna aslida 1975-yilgi «Gindenburg» falokat filmidan olingan. «Ruhlar quduqi» dekorasidagi, sandiqning orqasidagi ierogliflar bilan bezatilgan devorda «qadimiy yozuv» orasida ikkita robot — C3PO va R2D2 çizilgan. Ularning kiçikroq tasvirlari sandiqni uşlab turgan qurbongohda ham bor.

«Biz «B» toifasidagi film ustida işlayotganimizni bilardik. Unda alohida murakkablik yöq edi», — deb qayd etgan edi X. Ford. — «Bu sarguzaşt, tasavvur mahsuli. Boş qahramonda menga eng köp yoqadigan narsa — biz tomoşabinga yetkaza oladigan quvnoqlik».

«Yöqolgan ahd sandiği izida» filmining asl musiqiy jörligini bastakor Jon Uilyams yozgan. U Indiana Jons bilan boğliq hamma narsaning ramziga aylangan afsonaviy «Iskaçilar marşi» (ingl. The Raiders March) tufayli eng tanilgan saundtreklardan biriga aylandi. Dastlab Uilyams «Iskaçilar marşi»ning ikki xil versiyasini yozgan edi. Ulardan Spielberg hozir biz biladigan variantni tanladi. Saundtrekda boşqa eʼtiborga loyiq kuylar ham bor edi: uluğvor va sirli «Ahd sandiği mavzusi» (ingl. Ark Theme), Marion bilan boğliq kuy hamda baland ovozli va tantanavor «Nemis marşi» (ingl. Nazi March). Saundtrek «Oskar» mukofotiga nomzod böldi, ammo mukofotni Vangelisning «Olov aravalari» filmi uçun yozgan elektro-sintetik kompozitsiyalari oldi.