Yulduzlar jangi Epizod I: Sirli tahdid

«Star Wars. Episode I: The Phantom Menace» — 1999-yilda suratga olingan amerikalik epik kosmik opera. Bu film Jorj Lukas tomonidan suratga olingan va yozilgan törtinçi töliq metrajli film bölib, Lukas özining oldingi filmi «Star Wars. Episode IV: A New Hope» (1977) dan keyin 22 yillik tanaffusdan söng rejissyorlikka qaytgan. Filmda Liam Neeson, Ewan McGregor, Natalie Portman, Jake Lloyd, Ahmed Best, Ian McDiarmid, Anthony Daniels, Kenny Baker, Pernilla August va Frank Oz rol öynagan. Bu «Star Wars» seriyasidagi törtinçi film, «Star Wars» prekvellari trilogiyasining birinçi filmi hamda «Skaywalkerlar saga»sining birinçi xronologik bölimi.

Filmning şiori: Har bir saganing boşlanişi bor.

Voqea asl trilogiyadan 32 yil oldin (Galaktik imperiya taşkil topişidan 13 yil oldin), Galaktik Respublika davrida sodir böladi. Syujet jedaylar ustasi Qui-Gon Jinn va uning şogirdi Obi-Van Kenobi haqida bölib, ular Naboo qiroliçasi Padmé Amidalani himoya qilib, sayyoralararo nizoni tinç yöl bilan hal qilişga harakat qiladilar. Kuçning tabiiy qobiliyatlari juda kuçli bölgan yoş qul Anakin Skaywalker bilan birgalikda ular bir vaqtning özida ситхларнинг sirli qaytişiga qarşi kuraşadilar. Filmni Lucasfilm kompaniyasi prodyuser qilgan, tarqatuvçi esa 20th Century Studios bölgan.

«Star Wars. Episode VI: Return of the Jedi» (1983) çiqqanidan keyin davom ettiriş haqida gaplar bölgan, ammo Lukas franşizaga qaytişga motivatsiyaga ega emas edi. Tanaffus davrida u personajlar, ayniqsa Anakin uçun yaratgan oldingi hikoyalari 1990-yillarda prekvellar trilogiyasini işlab çiqişga bölgan qiziqişini uyğotdi. Kompyuter grafikasi (CGI) prekvellar trilogiyasining vizual effektlari uçun kerakli darajaga yetganini aniqlagaç, Lukas 1993-yilda «Yaşirin tahdid» ssenariysini yozişni boşladi, işlab çiqariş esa 1994-yilda boşlandi. Suratga oliş 1997-yil iyun oyida — Leavesden Film Studios studiyasida va Tunis çölida — boşlanib, sentyabr oyida yakunlandi.

Film 1999-yil 19-mayda kinoteatrlarda namoyiş etildi, bu seriyadagi oldingi film — «Star Wars. Episode VI: Return of the Jedi» çiqqanidan deyarli 16 yil ötgaç edi. Filmning premyerasi OAV tomonidan keng yoritildi va «Star Wars» sagasi uyğotgan katta madaniy qiziqiş tufayli kutilgan voqea böldi. Çiqqandan söng «Star Wars. Episode I: The Phantom Menace» filmi tanqidçilardan aralaş baholar oldi. Vizual effektlar yuqori baholangan bölsa-da, uning ekspozitsiyasi va personajlari — xususan, Jar Jar Binks — tanqid ostiga olindi. Film kassa jihatidan muvaffaqiyatli böldi va köplab rekordlarni yangiladi. Dastlabki kinoprokat davrida u butun dunyo böyiça 924 million dollar yiğdi, 1999-yilning eng kassa filmi böldi, barça vaqtlar böyiça ikkinçi eng kassa filmi (Titanic va Star Wars dan keyin) böldi hamda öşa paytdagi eng kassa «Star Wars» filmi böldi (inflyatsiya hisobga olinmagan holda). Film bir neça marta qayta çiqarildi, jumladan 2012-yilda 3D formatdagi qayta relizi uning umumiy jahon kassasini 1 milliard dollardan oşirdi. «Star Wars. Episode I: The Phantom Menace» dan keyin «Star Wars. Episode II: Attack of the Clones» va «Star Wars. Episode III: Revenge of the Sith» çiqdi va Star Wars prekvellari trilogiyasi yakunlandi.

Qui-Gon Jinn (Liam Neeson) — usta jedai va Obi-Van Kenobining ustozi. Anakinni uçratgaç, u jedai bölişi kerakligiga qaror qiladi, Kengaşning eʼtirozlariga qaramay. Darth Maul tomonidan öldiriladi.

Obi-Van Kenobi (Ewan McGregor) — yoş jedai va Qui-Gonning şogirdi, kelajakda kuçli ritsarga aylanadi. U Qui-Gonni juda hurmat qiladi, ammo baʼzan uning motivatsiyasini tuşunmaydi.

Darth Maul (Ray Park, ovozini Peter Serafinowicz beradi) — zabraklar irqidan bölgan ситх, Darth Sidiousning şogirdi, ikki uçli yoruğlik qiliçi egasi. Obi-Van Kenobi tomonidan ikkiga bölinadi. Keyinçalik tirik qoladi.

Yoda (ovozini Frank Oz beradi) — jedailar Kengaşining eng hurmatli va eng keksa aʼzolaridan biri. Jedailar Kodeksiga asoslanib, bolani bunday keç yoşda öqitişni boşlaşga ruxsat bermasligi sababli Anakinni jedai sifatida tarbiyalaşga qarşi çiqadi.

Qiroliça Padmé Amidala (Natalie Portman) — Naboo qiroliçasi, yoş va jozibali. U sayyorasini Federatsiya blokadasidan himoya qilişni orzu qiladi. Xavfsizlik maqsadida Padmé uzoq vaqt davomida xizmatkor qiyofasiga kiradi, «qiroliça» rolini esa uning ikki qiyofadagi Sabé öynaydi.

Anakin Skaywalker (Jake Lloyd) — filmning boş qahramoni va Tatuindan kelgan töqqiz yoşli qul bola. Uning midixlorian darajasi har qanday jedaydan (hatto eng kuçlisi — usta Yodadan ham) yuqori, şuning uçun Qui-Gonning fikriça, u ситхларni yöq qiliş uçun Kuç tomonidan tanlangan.

Şmi Skaywalker (Pernilla August) — Anakinning onasi. Öğlining kelajagi uçun qayğurib, uni jedailar bilan ketişiga ruxsat beradi.

Jar Jar Binks (Ahmed Best) — besönaqay gungan, u özining tuğilgan şahri Ota-Gungadan haydalgan. Jar Jar Qui-Gonga sayohatida qöşiladi va butun film davomida jedailarni kuzatib boradi, şuningdek, ularga gunganlar bilan munosabatlarni tartibga solişda yordam beradi. Muxlislar tomonidan köp marta tanqid qilingan bölsa-da, u şu bilan birga «Star Wars» tomoşabin bolalarining sevimli personajlaridan biridir.

C-3PO (Anthony Daniels) — tarjimon robot. Yangi yasalgan protokol droidi bölib, uni Anakin özi yiğadi. Filmda u (sagada yagona marta) metall qoplamasisiz körsatilgan, şu sababli R2-D2 uni «yalanğoç» deb atagan.

R2-D2 (Kenny Baker) — Amidalaning kemasini yöq bölişdan saqlab qolgan astrodroid. Saganing doimiy qahramoni.

Şeev Palpatine / Darth Sidious (Ian McDiarmid) — filmning asosiy antagonisti va Naboo senatori, u Naboo blokadasidan kuçli xavotir bildiradi. Aslida Palpatine — Darth Sidiousning «dunyoviy» ismi, ситхлар qoronğu hukmdori, u Senatda hokimiyat oliş uçun Savdo Federatsiyasini Naboo ga qarşi tajovuzga undaydi.

Watto (Andy Secombe) — toydarian va Tatuindagi oçköz eski buyumlar savdogari. Jedailarning ruhiy taʼsiriga immunitetga ega. Watto Anakin va uning onasi kabi qullarga egalik qiladi.

Boss Nass (Brian Blessed) — gunganlarning semiz va besönaqay hukmdori. Boss Nass ötmişdagi nizolarni unutişga rozi böladi va Savdo Federatsiyasi tajovuzkorlariga qarşi turiş uçun Naboo bilan yagona ittifoqqa birlaşadi.

Mace Windu (Samuel L. Jackson) — jedailar Kengaşining asosiy aʼzolaridan biri, u ham Anakinni öqitişga qarşi çiqqan.

Finis Valorum (Terence Stamp) — kansler, Obi-Van va Qui-Gonni Savdo Federatsiyasi bilan nizoni hal qiliş uçun yuborgan va Padmé Amidalaning taklifi bilan lavozimidan çetlatilgan.

Kapitan Panaka (Hugh Quarşie) — Padmé qöriqçi qöşinining kapitani. Jedailarga şubha bilan qaraydi.

Sio Bibble (Oliver Ford Davies) — Naboo poytaxti Tid şahrining gubernatori, Savdo Federatsiyasiga qarşilikni davom ettiriş uçun sayyorada qolgan.

Sabé (Keira Knightley) — Padmé Amidalaning xizmatkori, qiroliçani himoya qiliş uçun uning qiyofasida körinadi.

Rick Olie (Ralph Brown) — Padmé va jedailar Naboo sayyorasini tark etadigan «Nubian» kemasini boşqargan uçuvçi.

Noib Nute Gunray (Silas Carson) — qadimgi savdo uyidan kelgan neymodiyalik, Savdo Federatsiyasini boşqaradi.

Rune Haako (Jerome Blaid) — noib Gunrayning yordamçisi, filmning barça sahnalarida uni kuzatib boradi.

Kapitan Tarpals (Steven Speirs) — Ota Gunga xavfsizlik kuçlarining qömondoni. Jar Jar bilan birga droidlar armiyasi bilan jangda qatnaşadi.

Sebulba (Lewis Macleod) — podlar poygasining sevimlisi, Anakin Skaywalker tomonidan mağlub etiladi.

Saçe (Sofia Coppola)

Saroy qöriqçisi (Dominic West)

Anakin Skaywalker roli uçun AQŞ, Angliya, Irlandiya, Şotlandiya va Kanadadan 300 dan ortiq yoş aktyor sinovdan ötdi. Ular orasida Maykl Angarano, Jastin Berfild, Jared Padalecki va Heyli Joel Osment ham bor edi. Lukas bilan suhbatlaşgan va Natalie Portman bilan sinovdan ötgan uçta aktyor qoldi.

Asl trilogiyaning barça filmlari çiqqanidan keyin Jorj Lukas «Star Wars: A New Hope» premyerasining 20 yilligiga bağişlab, navbatdagi kartina ustida işlaşga qaytişini aytgan edi. Lukas yangi «Star Wars» trilogiyasi ssenariysi ustida işni 1994-yil 1-noyabrda boşladi. «Yaşirin tahdid» uçun ssenariy Lukas tomonidan 1976-yilda tayyorlangan 15 sahifali rejissyorlik eskizi asosida yozilgan. Bu eskiz Lukas tomonidan personajlar va asl trilogiyadan oldin sodir bölgan voqealar tarixini kuzatiş uçun işlatilgan. Filmning işçi nomi «Boşlaniş» (ingl. Genesis/Beginning) edi. Keyinçalik Lukas yakuniy nomni — «Yaşirin tahdid»ni eʼlon qildi; trilogiyaning boşqa filmlari nomlaridan farqli ölaroq, birinçi epizod nomi köproq noaniq bölib, bu Anakinning taqdiri noaniqligini taʼkidlaşi kerak.

Uç-tört oy davomida, Lukas ssenariy yoziş bilan band bölgan paytda, Doug Chan va uning dizaynerlar jamoasi film uçun minglab eskizlarni körib çiqiş böyiça ikki yillik jarayonni boşladi. Tryuklarni sahnalaştiriş uçun Nick Gillard taklif qilindi, u yangi trilogiya uçun jedailarning yangi jang uslubini yaratişi kerak edi. Bir intervyuda Gillard yoruğlik qiliçlari jangini şaxmat öyiniga öxşatdi — «har bir harakat oldindan öylangan bölişi kerak». Jedai qurollari kiçik zarba radiusiga ega bölganligi sababli, Gillard jedailar qiliçbozlikning barça maʼlum uslublarini, masalan kendo va samuraylarnikini, tennis kabi tebranma harakatlar bilan birlaştirgan uslub işlab çiqişi kerak deb hisobladi. Lukas keyinçalik jedailar köproq «vositaçilar», yaʼni askarlardan köra, ekanligini va şuning uçun qöl jangi jedailarning ruhiyati va intellektual rolini körsatişga imkon berişini taʼkidladi.

Suratga oliş 1997-yil 26-iyunda boşlanib, 1997-yil 30-sentyabrda yakunlandi. Asosan u Angliyadagi «Leavesden Film» studiyasida ötkazildi; Tatuindagi sahnalar Tunisning Ksar-Hadada qişloği yaqinidagi çölda suratga olindi, Naboo qirollik saroyi esa Italiyadagi Kazerta şahridagi Palazzo Reale saroyida suratga olindi. Mos-Eysli şahri Tozeur şahri yonidagi çölda qurildi. Suratga olişning uçinçi kuni keçasi kutilmagan qum böroni dekoratsiyalarning katta qismini yöq qildi. Natijada, rejalaştirilgan ish jadvalidan çetga çiqmaslik uçun suratga oliş saqlanib qolgan dekoratsiyalar fonida davom etdi, buzilganlari esa tiklanişda davom etdi.

Asl trilogiyada R2-D2 uçun töqqizta model yaratilgan edi: ettitasi çölda yoki sahnada harakatlana olardi, bittasi içiga kirib ötirgan Kenny Beyker uçun edi va bittasi uçta oyoqni harakatlantira oladigan «pnevmatik» R2 edi. Tunisda va çölga öxşaş dekoratsiyalarda asl trilogiyani suratga oliş davomida standart model nomaʼlum yönalişlarga harakatlanişga moyil edi, bundan taşqari uning motori tez-tez qum bilan tölib qolardi. «Yaşirin tahdid»da bu muammolardan qoçiş uçun Lukas ikki kompaniyaga — Industrial Light & Magic (ILM) va özining maxsus effektlar böyiça işçi guruhining britaniyalik bölimiga R2-D2 ning yangi, öz versiyasini yaratişni topşirdi. Yakuniy mahsulot çuqur qumda harakatlana olişi va eşik tösinlaridan öta olişi kerak edi. ILM ning R2-D2 si ikki nogironlar aravaçasi motoriga ega bölib, 440 funt (198 kilogramm) ni kötara olardi. Britaniyalik effekt mutaxassislari yangi oyoqlar va R2 ga qum böylab erkin harakatlanişga imkon beruvçi motor tizimini yaratdilar. ILM versiyasi dekoratsiyalarda suratga oliş uçun, britaniyalik versiya esa Tunisdagi suratga oliş uçun işlatildi.

«Yaşirin tahdid»gaça filmlardagi köplab maxsus effektlar miniatyura modellar, rir-proyeksiya va dekoratsiyalardagi vizual effektlar yordamida amalga oşirilgan. Juda kam filmlar effektlar yaratiş uçun kompyuter grafikasidan foydalangan. Vizual effektlar koordinatori Jon Noll filmning 3500 ta eskizini körib çiqdi, Lukas esa qaysi sahnalar tabiiy holatda, qaysilari maxsus effektlar yordamida suratga olinişini tuşuntirdi. Natijada maxsus effektlar anʼanaviy texnologiyani yangi raqamli texnologiyalar bilan birlaştiriş orqali yaratildi. Film ayrim sahnalarini yaratiş uçun Noll va uning jamoasi bir neçta maxsus kompyuter dasturlarini yozdi. Asosiy maqsad haqiqiy aktyorlardan ajralib bölmaydigan kompyuter personajlarini yaratiş edi. Eng katta muvaffaqiyatga film yaratuvçilari Jar Jar Binks obrazini yaratişda erişdilar — bu kompyuter tomonidan yaratilgan birinçi tölaqonli personaj edi. Kompyuter personajlari iştirok etgan sahnalarni suratga oliş paytida aktyorlar özlari bilan özlari gaplaşardilar. Kompyuter qahramonlari yaratilib bölingaç, ular kadrga qöşilib, sahnaning umumiy manzarasini yakunlardi.

«Yaşirin tahdid»ning byudjeti 115 million dollarni taşkil etdi, bu esa uni yangi trilogiyaning eng qimmat filmi qilmaydi.

Saundtrekning asl relizi faqat bitta diskdan iborat.

1999-yil 4-mayda çiqarilgan.

2000-yil 14-noyabrda çiqarilgan.

«Star Wars» bir qança mifologiyalar va dinlardan tanlangan tuşunçalarni birlaştiradi. Jedailar Zen ga öxşaş tamoyillarga asoslangan din va harbiy sanʼat bilan şuğullansalar-da, ularni yaratişda Lukas samuraylar anʼanalaridan ilhomlangan. «Qui-Gon» ismi — tsigun atamasining parafrazi bölib, meditatsiya va harbiy sanʼatni öz içiga olgan xitoy intizomini bildiradi. Qi va chi sözlari Dao dan barça tirik mavjudotlar orqali ötuvçi fikr energiyasini bildiruvçi atamalardir; jedailar Kuçi ğoyasi xitoy Daosidan kelib çiqqan. Bu falsafa elementlari asosan şarqiy diniy oqimlar, axloqiy-etik taʼlimotlar va mifologik tizimlardan kelib çiqqan. Filmdagi köplab ismlar, masalan «Padmé» va «Amidala», sanskritdan olingan.

Filmda Bibliya motivlari va umuman xristianlikka oid köplab işoralar ham bor, masalan, Darth Maulning körinişi. Maulning böyoği şayton haqidagi anʼanaviy tasavvurlarga asoslangan — qizil teri va şoxlar iblisona körinişni töldiradi. «Star Wars» syujeti va qahramonlari Injilga öxşaş: Anakin — Masih bölib, qiz bola tomonidan doğsiz tuğilgan va ситхлар, ularning eng yomon duşmanlari tomonidan, yaşirin xotini — Padmé ning hayotini saqlab qoliş uçun vasvasaga solingan. Bu uni «Tanlangan» — yovuzlikni, yaʼni ситхларni yöq qilişga çaqirilgan şaxs sifatidagi burçini bajarişiga tösqinlik qiladi. «Doğsiz homiladorlik» ğoyasi amerikalik din tadqiqotçisi Jozef Kempbellning tadqiqotlaridan, xususan uning «Ming yuzli qahramon» asaridan olingan bölib, asl trilogiya ssenariysi tayyorlanayotgan paytda Lukasga kuçli taʼsir körsatgan. 1999-yilda Lukas va jurnalist Bill Moyers «Jorj Lukas va Bill Moyers bilan Star Wars mifologiyasi» nomli intervyu filmini suratga oldilar, unda ular «Star Wars» allyuziyalari va ularning Kempbellning mifologiya böyiça asarlari bilan aloqasini bayon etdilar.

Akira Kurosavaning klassik filmi «The Hidden Fortress» (1958) nafaqat «Yangi umid» uçun, balki «Yaşirin tahdid»ning örtasidagi Tatuin sahnalari uçun ham ilhom manbai böldi — zöravonlik yöq, lekin köp dialoglar, taqdir bilan öyinlar, savdo bitimlari seriyasi bor, bu yerda Kurosava filmining taʼsiri ham sezilib turadi. Qiroliça Amidala duşmanlaridan qoçib, Tatuinning quyi tabaqa vakillari orasida qolgan syujet liniyasi ham «Yaşirin qalʼa»ga işora qiladi.

Film asosidagi kitobni maşhur fantastik va fantastik-ilmiy asarlar muallifi Terry Brooks yozgan. Brooks kitobni yozişdan oldin Lukas bilan uçraşib, rejissyorning qöllab-quvvatlaşini taʼminladi va «Episode II» hamda «Episode III» haqida maʼlumot oldi. Şu sababli romanda filmda yöq bölgan tuskenlik reydçilar (ular «Klon uruşlari»da Anakinning onasi ölimini oldindan bildiradi) va Anakinning Gridо bilan janjali paydo böladi, bu esa «Ситхлар qasosi»da sodir böladigan voqealarni oldindan körsatadi, Anakinning Padmé ning ketişi haqidagi ruhiy azoblarini körsatadi.

Kitobda Brooks tomonidan faqat kitob uçun yozilgan uçta bob bor. Birinçi ikki bob Anakinning poygadan oldin va poygadan keyingi hissiy keçinmalariga bağişlangan; uçinçi bobda Anakinning çölda yaralangan tuskenlik reydçi bilan uçraşuvi tasvirlangan. Bolaning duşman xalq vakiliga nisbatan körsatgan rahmdilligi, ön yil ötib «Klon uruşlari»da u ularga nisbatan körsatgan şafqatsizlik bilan keskin farq qiladi.

Brooks kitobi ситхлар tarixining birinçi tavsiflaridan birini taqdim etadi. Terry Brooksning «Sometimes the Magic Works» xotiralariga köra, Lukas u bilan telefonda bir soatdan ortiq gaplaşib, jedailar va ситхлар tarixini sözlab bergan.

Film 1999-yil 19-mayda çiqdi. 2012-yil 10-fevralda «Star Wars. Episode 1: The Phantom Menace» 3D formatda çiqdi.