Jedayning qaytişi

Star Wars. Episode VI: Return of the Jedi (ingl. Star Wars. Episode VI: Return of the Jedi), dastlab «Return of the Jedi» nomi bilan çiqarilgan (ingl. Return of the Jedi), 1983-yilda rejissyor Richard Marquand tomonidan George Lucas va Lawrence Kasdan ssenariysi asosida suratga olingan epik kosmik opera. Bu «Star Wars» filmlarining uçinçi qismi, asl trilogiyaning uçinçi va sönggi qismi, «Skywalker» sagasining uçinçi filmi hamda syujet xronologiyasi böyiça oltinçi film. Bu rejissyorning törtinçi, Lucasfilm kompaniyasining esa oltinçi filmi.

Voqea beş qism «The Empire Strikes Back» filmidan taxminan bir yil ötib sodir böladi. Imperator Palpatin boşçiligidagi Galaktik Imperiya isyonçilar ittifoqini yançib taşlaş uçun ikkinçi «Ölim yulduzi»ni qurmoqda. Palpatin qurilişning yakuniy bosqiçlarini şaxsan nazorat qilmoqçi bölgani uçun, Ittifoq qurilişni tugatişning oldini oliş va Palpatinni öldiriş, şu bilan Ситlar Imperiyasiga çek qöyiş maqsadida «Ölim yulduzi»ga keng kölamli hujum boşlaydi. Tatuinda Lyuk Skayuoker dösti Han Solöni kontrabandaçilar yetakçisi Jabba Hutt qölidan qutqaradi. Skayuoker imperator taxti oldidagi jangda öz otasi — Dart Veyder bilan töqnaşadi.

Film Angliya va Arizonada 1982-yil yanvardan martgaça suratga olingan. Film ustida işlaş qat‘iy maxfiylik şaroitida olib borilgan. Suratga oliş davrida işçi nomi «Blue Harvest» bölgan. Film 1983-yil 25-mayda kinoteatrlarga çiqdi va asosan ijobiy şarhlar oldi. Butun dunyo böyiça kassa yiğimi 475 million dollardan oşdi. 1999-yilda sagani «Star Wars Episode I: The Phantom Menace» davom ettirdi, u yangi prequel trilogiyaning birinçi filmi böldi. Saganing xronologik davomi bölgan «Star Wars: The Force Awakens» filmi 2015-yil dekabr örtalarida ekranga çiqdi.

1974-yilda «Flash Gordon» kabi serial turidagi kosmik operalar, Akira Kurosavaning samuray filmlari va Joseph Campbellning «Ming yuzli qahramon» kitobi ilhomlantirgan holda Lucas «Star Wars» ustida işlay boşladi.

Asl trilogiyaning birinçi filmi 1977-yil 25-mayda «Star Wars» nomi bilan çiqdi. Film katta kassa muvaffaqiyatiga erişdi. Loyihaning qoplanişi haqidagi şubhalar barham topgaç, unga «A New Hope» kiçik sarlavhasi berildi. Film 7 ta «Oscar» mukofotini oldi.

Işlab çiqariş qiyinçiliklaridan söng ikkinçi film 1980-yil 21-mayda «The Empire Strikes Back» nomi bilan çiqarildi. Dastlab tanqidçilardan aralaş şarhlar oldi, biroq öşandan beri uning köplab kamçiliklari fazilat sifatida qabul qilinib, uni saganing eng yaxşi qismlaridan biriga aylantirdi.

1980-yil yozida, ikkinçi film çiqqandan köp ötmay, «Star Wars»ning uçinçi filmini suratga oliş qarori qabul qilindi. Işni 1983-yil yozigaça tugatiş rejalaştirilgan edi.

Film ssenariysi Lucasning hikoyasi asosida özi va Lawrence Kasdan tomonidan yozilgan (rejissyor Richard Marquand bilan muhokamalar asosida). Kasdanning taʼkidlaşiça, u Lucasga «Return of the Jedi» nomi juda «zaif» bölişini aytgan va Lucas filmni «Revenge of the Jedi» deb ataşga rozi bölgan. Ssenariy uzoq vaqt davomida yakuniy tasdiqlanmagan: na işlab çiqariş jadvali va byudjet tasdiqlangandan keyin, na Marquand yollangandan keyin. Bu film uçun ğayrioddiy edi. Buning örniga suratga oliş guruhi Lucasning hikoyalari va qoralamalariga tayanib, badiiy bölim bilan işni boşladi. Kelajak filmning töliq ssenariysini rasman tasdiqlaş vaqti kelganda, Lucas, Kasdan, Marquand va Kazanjian ikki hafta davomida turli ğoyalarni muhokama qildilar. Keyinçalik Kasdan uşbu uçraşuvlarning stenogrammalaridan foydalanib, ssenariyning töliq variantini yozdi.

Işlab çiqarişni tayyorlaş davrida Harrison Ford trilogiyaning yakuniy filmida iştirok etişi-etmasligi masalasi tuğildi. Birinçi filmning boşqa yulduzlaridan farqli ölaroq, Ford yana ikki film uçun şartnoma imzolamagan edi. U köproq «Indiana Jones and the Raiders of the Lost Ark» filmini suratga olişga qiziqardi, bu film muvaffaqiyatliroq bölişi vaʼda qilingan edi. Ford Han Solo öldirilişini taklif qildi. Kasdan buni filmning boşiga yaqinroq sodir bölişiga rozi böldi, lekin Lucas qatʼiyan qarşi çiqdi. Şuningdek, dastlab Yodaning filmda paydo bölişi rejalaştirilmagan edi, biroq Marquand Dagobaga qaytiş oldingi filmda kötarilgan dilemmani hal qiliş uçun zarur ekanligiga işonç bildirdi. Veyderning sözlari yolğon körinmasligi uçun Lucasga Yodaning Dart Veyder Lyukning otasi ekanini tasdiqlaydigan sahnani kiritiş zarur böldi.

Oldingi film singari, George Lucas «Return of the Jedi»ni şaxsan moliyalaştirdi. Lucas 1980-yilda «The Elephant Man» filmi uçun «Oscar» mukofotiga eng yaxşi rejissyorlik nominatsiyasiga ega bölgan David Lynch bilan filmga rejissyor böliş haqida muzokaralarni boşladi. Biroq Lynch «Dune» filmi ustida işlayotgani sababli taklifni rad etdi. David Cronenberg ham yangi «Star Wars» qismining rejissyori böliş taklifini oldi va «Videodrome» hamda «The Dead Zone» filmlarini suratga oliş bilan band bölgani uçun uni ham rad etdi. Oxir-oqibat Lucas rejissyorni qidirişni Richard Marquand bilan töxtatdi. Şu bilan birga, Lucasning özi yangi film suratga olinişida şunçalik faol iştirok etdiki, uni filmning ikkinçi rejissyori deb hisoblaş mumkin. Ehtimol, u köpgina ikkinçi darajali sahnalarni şaxsan boşqargan, çunki filmni işlab çiqariş jadvalga siğmasligi mumkin edi. Lucas bunday işni oldingi filmlarda ham mamnuniyat bilan bajargan, u yerda rasman faqat ssenarist va prodyuser bölgan («Indiana Jones and the Raiders of the Lost Ark», «Star Wars. Episode V: The Empire Strikes Back»). Lucas özining iştiroki Marquandning maxsus effektlar bilan işlaşdagi nisbiy tajribasizligi sababli köproq bölganini aytgan. Lucas Marquandni aktyorlar bilan işlaşda ajoyib mutaxassis sifatida yuqori baholagan. Marquand esa suratga oliş maydonçasidagi Lucasning sezilarli iştirokiga javoban hazillaşib, bunday suratga oliş «Qirol Lir»ni qöşni xonada Şekspir bilan sahnalaştirişga öxşaydi, dedi.

Suratga oliş 1982-yil 11-yanvardan 20-mayga qadar davom etdi. Suratga oliş jadvali «The Empire Strikes Back» filmidagidan olti hafta qisqa edi. Ховард Kazanjian Industrial Light & Magic kompaniyasiga maxsus effektlar ustida işlaş uçun imkon qadar köproq vaqt beriş maqsadida suratga olişni imkon qadar erta boşlaşga intildi. 32,5 million dollarlik byudjetga ega bölgan Lucas bu summaga siğişga harakat qildi. Prodyuser Howard Kazanjian maxsus effektlarni işlab çiqiş uçun Industrial Light & Magic kompaniyasidan foydalaniş (u töliq Lucasga tegişli edi) taxminan 18 million dollarni tejaşga imkon beradi deb hisoblagan. Şunga qaramay, Lucasfilm kompaniyasining professional birlaşmalarga aʼzo emasligi, oldingi film muvaffaqiyatiga qaramay, suratga oliş uçun dekoratsiyalarni sotib olişni qiyinlaştirdi va qimmatlaştirdi. Loyiha «Ulkan dahşatlar» şiori bilan «Blue Harvest» işçi nomini oldi. Bu niqoblaş çoralari saga muxlislari va matbuotdan yaşiriş, şuningdek, yetkazib beruvçilar tomonidan narxlarni oşirişning oldini oliş uçun körildi.

Birinçi bosqiç 78 kunlik bölib, Angliyadagi Elstree paviyonlarida ötdi. Suratga oliş keyinçalik filmdan olib taşlangan sahnadan boşlandi, unda qahramonlar Tatuindan uçib ketayotganda qum böroniga tuşadilar. Bu montaj vaqtida filmdan olib taşlangan yagona yirik parça edi. Lyuk Skayuokerning Ranxor bilan jangini suratga olişda Lucas Yaponiya kinokompaniyasi Toho «Godzilla» filmlarida qilgani kabi, maxsus kostyumdagi kaskadyor yordamida sahna yaratişni talab qildi. Suratga oliş guruhi bir neça marta urinib kördi, lekin kerakli natijaga erişa olmadi. Oxir-oqibat Lucas könib, Ranxor sahnasi uçun qöğirçoqdan foydalanişga rozi böldi. 1982-yil aprelda guruh Arizonadagi qumli çöl Yumaga köçib ötdi. U yerda ikki hafta davomida Tatuin yuzasidagi barça sahnalar suratga olindi. Şundan söng suratga oliş guruhi Şimoliy Kaliforniyaning Del-Norte okrugidagi sekvoyali örmonlarga köçdi. U yerda ikki hafta davomida Endor örmonlari bilan sahnalar suratga olindi. Post-produksiyada fon sahnalarining ikkisi Ўlim vodiysida suratga olindi. Ikkinçi maxsus steadicam surʼati örmon massivida 1982-yil 15–17-iyunda ötkazildi, bu keyinçalik filmning örtasidagi spiderlarda quviş sahnalarini yaratiş uçun kerak edi. Steadicam usulining ixtiroçisi Garrett Brown bu kadrlar ustida şaxsan işladi. Buning uçun u örmon massivi içidagi belgilangan yöldan yurdi va sekundiga bir kadrdan kamroq suratga oldi. Operatorning harakat tezligi taxminan 8 km/soat edi. Şundan söng olingan materialni sekundiga 24 kadr tezlikda montaj qilişdi. Natijada 190 km/soatdan ortiq tezlikdagi harakat effekti erişildi.

Amerikalik bastakor va dirijyor John Williams filmga musiqa yozdi va London Symphony Orçestra iştirokida uning ijrosini boşqardi. Aranjirovka ustida Thomas Newman ham işladi. Filmning birinçi saundtrek naşri AQŞda RSO Records lebeli ostida çiqarildi. Boşqa amerikalik lebel — Sony Classical Records — ikkinçi trilogiya saundtrekini sotib olgandan keyin, 2004-yilda asl trilogiya musiqiy jörligi huquqlarini sotib oldi. Öşa yili Sony Classical «Return of the Jedi»ni trilogiyaning boşqa ikki filmi bilan birga qayta çiqardi. Töplam filmning birinçi DVD relizini taʼkidlaydigan yangi muqova bilan çiqdi. Sony tomonidan raqamli remastering qilingan bölsa-da, u tovuş sifatini minimal darajada yaxşilagan, 2004-yilgi bu reliz mohiyatan 1997-yilgi RCA Victor relizi bilan bir xil.

Industrial Light & Magic tomonidan işlab çiqilgan maxsus effektlar kompaniyani tez orada operatsion byudjet çegarasiga olib keldi. Trilogiyaning oldingi ikki filmi ustida işlaş tajribasi işni samaraliroq qilişga yordam bergan bölsa-da, byudjetni oşirişga töğri keldi. Kompromis yeçim sifatida ILMning bir neçta bölimi sekin bosqiçlarda yöq yoki boşqa film ustida işlaşi kerak edi. Buning örniga, ish boşlanişi bilanoq butun kompaniya 1983-yil 1-aprelga ulguriş uçun kuniga 20 soat va haftasiga olti kun işladi. Taxminan 900 ta maxsus effektdan barça VistaVision optik effektlarini ILM bajarişi kerak edi, çunki u bunday formatda işlay oladigan yagona kompaniya edi. Şu bilan birga, taxminan 400 ta boşqa effekt boşqa kompaniyalarga buyurtma qilindi.

Filmning asl treyleri «Revenge of the Jedi» nomi bilan atalgan edi. 1982-yil dekabrida George Lucas «Revenge» nomi mos emasligini aniqladi va asl variant — «Return of the Jedi»ga qaytdi. Öşa paytga kelib «Revenge» varianti bilan minglab plakatlar bosilgan va tarqatilgan edi. Lucasfilm plakatlarni jönatişni töxtatdi va qolgan 6800 ta plakatni fan-klub aʼzolariga 9,50 dollardan sotdi. Film çiqqanidan 35 yil ötgaç, bu asl plakatlar eBayda 1500 dollardan köproq turadigan böldi.

2005-yilda çiqqan prequel uçinçi qismi «Revenge of the Sith» nomi oltinçi qismning asl nomi — «Revenge of the Jedi»ga işora qiladi.

«Return of the Jedi» qismining premyerasi 1983-yil 25-mayda bölib ötdi. Dastlab u 27-mayga belgilangan edi, lekin keyinçalik sana özgartirildi, şunda u 1977-yilda saganing birinçi filmi prokatga çiqqan sana bilan mos tuşdi. Butun dunyo böylab reklama kampaniyasi uçun rassom Tim Reamer filmning plakati va boşqa reklama materiallarini işlab çiqdi. Çiqiş vaqtida film «Star Wars: Return of the Jedi» nomi bilan qism raqamisiz reklama qilindi. Asl film keyinçalik 1985-yilda qayta çiqarildi.

1997-yilda asl «Star Wars» filmining (hozir «Episode IV: A New Hope» nomi bilan tanilgan) çiqqanining 20 yilligi munosabati bilan Lucas butun trilogiyaning maxsus naşrini çiqardi. Boşqa ikki film bilan birga «Return of the Jedi» 1997-yil 14-martda qayta çiqarildi. Jabba taxt zalidagi bir neçta qöşimça iştirokçilarni kiritiş, Sarlakk yirtqiçini özgartiriş, yakuniy sahnadagi musiqani almaştiriş va imperiya qulaşini nişonlayotgan turli musofir olamlarning montaji kabi bir qator özgarişlar va qöşimçalar kiritildi. Lucasning fikriça, oltinçi qismga oldingi ikki filmga qaraganda kamroq özgariş kerak edi, çunki u hissiyroq. Özgarişlar seriya muxlislari örtasida bahs-munozaralarga sabab böldi, çunki baʼzilar filmlar şundan yöqotgan deb hisobladi.

2011-yil sentabrda film Blu-ray formatida qayta çiqarildi. Qayta naşrga Veyderning Imperatorga hujum qilgan sahnasida «Neeeet!» degan qiçqiriği qöşildi.

Kassa muvaffaqiyatiga qaramay, butun dunyo böyiça 475 million dollardan ortiq kassa yiğimi va prokatga çiqqan vaqtdagi tanqidçilar muvaffaqiyati bölsa-da, köplab tanqidçilar va muxlislar keyingi ön yillikda «Return of the Jedi» ötmişdoşlaridan orqada qolişini taʼkidladilar. Rotten Tomatoesda filmning maʼqullaş reytingi 79 % böldi, holbuki «The Empire Strikes Back» va «A New Hope» qismlari uçun öxşaş reytinglar mos ravişda 97 % va 94 % edi. Metacriticda film 14 ta yirik tanqidçining şarhlari asosida 52 % baho oldi, holbuki «The Empire Strikes Back» 15 ta şarh asosida 78 % baholangan edi.

Filmning zamondoşlari uning çiqişini asosan maʼqullaşdi. 1983-yilda kinotanqidçi Roger Ebert filmga törtdan tört yulduz qöydi, Q Network Film Deskʼdan James Kendrick esa filmni «ajoyib tajriba» deb ataydi. Film şuningdek, 1983-yil 23-mayda amerikalik haftalik «Time» jurnalida ham şarh oldi (u yerda «Star Wars III» deb atalgan), u yerda tanqidçi Gerald Clarke yozdi, film birinçi saga filmi kabi hayajonli bölmasa-da, «The Empire Strikes Back»dan yaxşiroq çiqqan. Birinçi trilogiya filmini yoqtirgan va ikkinçisini yoqtirmagan taniqli amerikalik tanqidçi Vincent Canby filmning seriyadagi eng yomon film ekanini aytdi. (Şuningdek, Tyler Cowen «yettinçi [qism]dan taşqari, u hatto kanonga kirmaydi — eng yomoni — oltinçisi: «Jedai», u tavbaga juda yönaltirilgan, juda köp evoklar bor, biroz juda şirin. Bu juda yaxşi Disney filmi», deb yozgan.)

Öşa paytda filmning köplab sahnalari — ayniqsa Sarlakk bilan jang, Endor örmonlaridagi spiderlarda quviş, Ittifoq va imperiya uçuvçilari örtasidagi kosmik janglar, Lyuk Skayuoker va Dart Veyder duelі yaxşi qabul qilindi; evoklarning imperiya şturmovçilari bilan jangi sahnalari esa qarama-qarşi munosabat uyğotdi. Köplab muxlislarga evoklar, tayoq va toşlar bilan qurollangan juda primitiv irq sifatida, Imperiyaning «eng yaxşi» quruqlikdagi qöşinlarini yenga olgani yoqmadi. Lucas ssenariyni himoya qilib, evoklarning asosiy maqsadi imperiya qöşinlarini çalğitiş bölganini va evoklar aslida ğalaba qozonmaganini aytdi.

1984-yilda «Return of the Jedi» beş toifada «Oscar» mukofotiga nomzod böldi, lekin faqat bittasida ğolib çiqdi: «Maxsus yutuqlar uçun». Öşa yili film törtta BAFTA mukofoti nominatsiyasini (ğalaba ham faqat bittasida), önta «Saturn» mukofoti nominatsiyasini (beş ğalaba, şu jumladan «Eng yaxşi ilmiy-fantastik film» uçun) va bitta «Hugo» nominatsiyasini (u ham ğalaba bilan) oldi. 1984-yildan beri film jami 30 ta turli mukofot nominatsiyasini oldi, şulardan ön ikkitasida ğolib böldi. Film alohida film sifatida ham, «Star Wars» sagasi tarkibida ham nominatsiyalar oldi. Quyida imdb.com sayti maʼlumotlari böyiça eng ahamiyatli nominatsiyalar va ğalabalar keltirilgan.

2021-yilda film Amerikaning milliy boyligi deb eʼtirof etildi va Kongress kutubxonasining Milliy film reestriga kiritildi.

2010-yil 28-sentabrda barça oltita filmning 3D formatga aylantirilişi eʼlon qilindi. Ularni içki xronologiya tartibida qayta çiqariş rejalaştirilgan edi, birinçi qism esa 2012-yil fevralda çiqarildi. «Return of the Jedi»ni 2017-yilda, franşizaning 40 yilligiga töğri kelişi uçun qayta çiqariş rejalaştirilgan edi, biroq 2012-yil 30-oktabrda The Walt Disney Company tomonidan Lucasfilm kompaniyasining sotib olinişi va 2015-yilda yangi «Star Wars» qismi çiqişi eʼlon qilinişi munosabati bilan bu ğoyadan voz keçildi va barça kuçlar yangi trilogiya ustida işlaşga yönaltirildi.