The Evil Dead

"The Evil Dead" (ingl. The Evil Dead) — mistik qörqinçli film, rejissyor va ssenariy muallifi Sem Reyimining debyut ishi hamda şu nomli franşizaning birinçi qismi. Filmning premyerasi 1981-yil 15-oktabrda Detroytdagi Redford Theater kinoteatrida bölib ötgan.

"The Evil Dead" Sem Reyimining hovaskorlik komediyasi "Itʼs Murder!" (ingl. Itʼs Murder!, 1977) dan taşqari birinçi töliq metrajli loyihasi böldi. Investorlarni filmni moliyalaştirişga jalb qilişda hal qiluvçi omil Reyimi 1978-yilda suratga olgan "In the Woods" nomli qisqa metrajli film böldi, u köp jihatdan "The Evil Dead"ning prototipi hisoblanadi.

"The Evil Dead" 1980-yillarda Britaniya diniy taşkilotlari va matbuoti tomonidan boşlangan Video Nasty kampaniyasi zarbasiga uçragan 74 ta film qatoriga kirdi. Kampaniya ekrandagi zöravonlik va şafqatsizlikni tanqid qilgan edi. Film tsenzuraning jiddiy hujumlariga uçradi, natijada baʼzi mamlakatlarda prokatga ruxsat berilmadi yoki qattiq qisqartirilgan versiyada çiqdi (xususan, Germaniyada film 17 daqiqaga qisqartirildi). Tsenzura muammolari tufayli, tarqatuvçisi New Line Cinema bölgan film öz vaqtida tijorat jihatidan muvaffaqiyatli böla olmadi. Şunga qaramay, hozirgi kunga kelib u jahon prokatida 29 milliondan ortiq dollar yiğdi, ikkita davomi va ikkita remeykni yaratdi hamda tarixdagi eng maşhur qörqinçli franşizalardan birini şakllantirdi. Uning markaziy qahramoni (Eş Uilyams) keyinçalik köplab komikslar va videoöyinlarning boş qahramoniga aylandi.

Film 16 millimetrli kinoplyonkaga suratga olingan, keyin 35 millimetrli formatga ötkazilgan. Suratga oliş Tennessi ştatidagi okrug markazi bölgan Morristaun (ingl. Morristown) yaqinidagi haqiqiy taşlab ketilgan kulbada ötkazilgan. Uyda yertöla yöq edi: qahramonlarning yertölaga tuşiş sahnalari uçun polda teşik oçilib, 5×6 futlik çuqurça qazilgan va unga narvon tuşirilgan. Yertölaning özidagi sahnalar prodyuser Robert Taperning Miçigan ştatidagi Marshall (ingl. Marshall) şahridagi fermasida va Sem Reyimining garajida suratga olingan. Asosiy suratga oliş 1979-yil 14-noyabrdan 1980-yil 26-yanvargaça davom etib, rejalaştirilgan 6 haftalik muddatdan oşib ketgan. Şu sababli dekabr oyi oxirida aktyorlarning köpçiligi loyihani tark etgan. Filmni yakunlaş uçun Reyimi köplab dublyorlardan foydalangan. Ular titrlarda "fake şemps" deb körsatilgan va köpinça asl aktyorlarning faqat qölini yoki oyoqlarini namoyiş etgan.

Filmning finali — demonni ramziy maʼnoda ifodalovçi kamera bilan örmon va kulba orqali şiddatli parvoz, u Eşga orqadan hujum qiladi — ikkinçi qismda ham takrorlangan.

Filmning işçi nomi "Book of the Dead" (ingl. Book of the Dead, "Öliklar kitobi") bölgan, ammo titrlarda körsatilmagan prodyuser Irvin Shapiro (ingl. Irvin Shapiro) talabiga binoan özgartirilgan. U "kitobiy" nom yoş tomoşabinlarni qaytarib yuborişi mumkin deb hisoblagan. Germaniyada film "Танец дьяволов" (nem. Tanz der Teufel, "Iblislar raqsi") nomi bilan namoyiş etilgan. Filmning italyança nomi "La Casa" (ital. "Uy") bölgan. Şu sababli Italiyada "The Evil Dead"ning asl nusxaga aloqasi bölmagan uçta "davomi" (La Casa 3–5) paydo bölgan.

Magnitofon lentasidan eşitilayotgan professor ovozini AMC (American Movie Classics) telekanalining boşlovçisi Bob Dorian (ingl. Bob Dorian) gapirgan.

Kompaniya uyga kelgan avtomobil 1973-yilda işlab çiqarilgan Oldsmobile Delta 88 bölib, u Sem Reyimining boşqa filmlarida ham doimo uçrab turadi.

Filmning boşida yöl çetida turgan ikki baliqçini rejissyor Sem Reyimi va prodyuser Robert Taper öynagan. Halokatli afsunning sözlari orasida "Sam and da Robsa das ist hikers dan dee roadsa" iborasini ajratib oliş mumkin, u "Sem va Rob yöl çetida qöl kötarişyapti" deb tarjima qilinadi. Avtomobil köprikka kirayotganda Taperni daraxt yonida turganini ham köriş mumkin.

Öliklar kitobidagi rasmlardan birida — orqasi bilan turgan qanotli, dumli demon — ingliz şoiri, rassomi va mistigi Uilyam Bleykning "The Great Red Dragon and the Woman Clothed in Sun" asaridan olingan.

Demonik közlar effektini yaratgan oq kontakt linzalar şunçalik qalin bölganki, Lindaning Eşga hujum qiliş sahnasida aktrisa Betsi Beyker közi körmagan holda öynagan.

Uy yertölasida (kitob va magnitofon topilgan sahnada) Ues Kreyvenning "The Hills Have Eyes" filmi plakatining yirtilgan nusxasini köriş mumkin.

Filmni suratga oliş uçun işlatilgan uy keyinçalik yonib ketgan. Undan faqat ğiştli quvurning bir qismi va yertölaga tuşiş sahnasi uçun qazilgan çuqurça qolgan. Bu joy hozirgaça filmning muxlislari uçun ziyoratgohga aylangan.

1984-yilda Commodore 64 uçun şu nomli videoöyin çiqarildi. 1990-yillar va 2000-yillarning boşida esa survival horror janridagi uçta öyin trilogiyasi yaratildi: Evil Dead: Hail to the King, Evil Dead: A Fistful of Boomstick va Evil Dead: Regeneration.

Lordi guruhining "Blood Red Sandman" qöşiği klipi filmdagi voqealarga işora qiladi.

Foo Fighters guruhining "Everlong" klipi vizual jihatdan Sem Reyimi filmiga öxşaydi.

Kanadalik Strapping Young Lad guruhining "Love?" klipi filmni parodiya qiladi.

Anacondaz guruhining "Semь milliardov" ("Yetti milliard") qöşiği klipi filmga işora qiladi.

Gollandiyalik dext-metal guruhi Legion of the Damned ning 2011-yildagi "Descent into Chaos" albomida filmning syujetini tasvirlovçi "Repossessed" qöşiği bor.

2006-yilgi "Satananing qum qutisi" filmida "The Evil Dead"ga köplab işoralar mavjud.

Evildead — Los-Anjelesda 1987-yilda taşkil topgan amerikalik treş-metal guruhi.

"Sektor Gaza" guruhining albomlaridan biri ham şu nomni olib yurgan.

Ice Nine Kills guruhining 2021-yilgi "The Silver Scream 2: Welcome to Horrorwood" albomida "Ex-Mortis" qöşiği bor.

Death dext-metal guruhining debyut studiya albomi "Scream Bloody Gore"da filmga işora qiluvçi "Evil Dead" qöşiği bor.

2022-yilda serialning videoöyin körinişidagi moslaşuvi "Evil Dead: The Game" nomi bilan çiqdi.

Film Sovet Ittifoqida videokassetalarda katta maşhurlikka erişdi. Uni Leonid Volodarskiyning muallif "bir ovozli" tarjimasida tomoşa qilişgan.