Terminator

«The Terminator» (ingl. The Terminator) — 1984-yilda suratga olingan amerikalik ilmiy-fantastik jangovor film, rejissyor Jeyms Kemeronning ikkinçi töliq metrajli filmi. Ssenariyni Kemeron Gayl Enn Xörd bilan hamkorlikda yozgan, Xörd esa prodyuser sifatida ham iştirok etgan. Filmda Arnold Şvarzenegger kibernetik qotil — Terminatorni öynaydi. U 2029-yildan 1984-yilga, Sara Konnorni (Linda Hamilton) öldiriş uçun yuborilgan. Sara hali tuğilmagan öğli bir kun kelib insoniyatni kelajakdagi apokaliptik dunyoda yaşovçi, duşman sunʼiy intellekt Skaynet tomonidan yöq qilinişdan qutqaradi. Kayl Riz (Maykl Bin) — Sarani himoya qiliş uçun ötmişga yuborilgan askar. Ssenariy muallifligi Kemeron va Xördga tegişli, hamkor Uilyam Vişer kiçik «qöşimça dialog» uçun tilga olingan.

Kemeron syujet ğoyasini birinçi filmi «Piranha II: The Spawning» (1982) çiqişi paytida Rimda boşidan keçirgan isitma tufayli körgan tuşi asosida topgan va konsepsiyani Vişer bilan birga işlab çiqqan. U loyiha huquqlarini New World Picturesʼdagi öquvdoşi Xördga sotgan, şart bilan: Xörd faqat Kemeron rejissyor bölsa, filmni prodyuserlik qiladi. Oxir-oqibat Xörd Orion Pictures bilan tarqatiş şartnomasini tuzgan, Hemdale Film Corporationʼdan ijroçi prodyuserlar Jon Deyli va Derek Gibson esa moliyalaştiriş va işlab çiqarişni taşkil etişda muhim rol öynagan. Dastlab Orion Şvarzeneggerga Riz rolini taklif qilgan, ammo u Kemeron bilan döst bölgaç, boş qahramon — Terminatorni öynaşga rozi bölgan. Asosan Los-Anjelesda keçasi tabiiy joylarda olingan suratga oliş Şvarzeneggerning «Conan the Destroyer» (1984) filmidagi majburiyatlari tufayli keçiktirilgan. Şu vaqt içida Kemeron «Rambo: First Blood Part II» (1985) va «Aliens» (1986) ssenariylari ustida işlaşga ulgurgan. Filmning maxsus effektlari — maketlar va kadrma-kadr animatsiya — Stan Vinston va Jin Uorren kiçik boşçiligidagi rassomlar jamoasi tomonidan yaratilgan.

Reliz oldidagi past kutişlarga qaramay, «The Terminator» AQŞda ikki hafta davomida kassa yetakçisi bölgan va byudjeti 6,4 million dollar bölişiga qaramay, jami 78,3 million dollar yiğgan. Işonilişiça, aynan şu filmdan Kemeronning kino karerasi boşlangan va Şvarzeneggerning boş rol ijroçisi sifatidagi maqomi mustahkamlangan. Film muvaffaqiyati bir qança davomlardan, teleserialdan, komikslar, romanlar va videoöyinlardan iborat franşizaning yaratilişiga olib kelgan. 2008-yilda «The Terminator» AQŞ Kongress kutubxonasi tomonidan AQŞning Milliy kinoreestriga saqlab qoliş uçun tanlangan.

Film tufayli «terminator» sözi (rus tilida taxminan «yöq qiluvçi» maʼnosiga yaqin) umumiy otga aylangan, Arnold Şvarzeneggerning «Iʼll be back» («Men qaytaman») iborasi esa eng maşhur kino iqtiboslari qatoriga kirgan.

1981-yilda Rimda birinçi yirik filmi «Piranha-2» ustida işlab yurgan Kemeron isitmaga çalingan. Tuşida u qizni quvib yurgan qizil közli odamni körgan. Ssenariyni 1982-yilda Gayl Enn Xörd bilan hamkorlikda yozgan. Moliyalaştiriş topiş uzoq davom etgan, yirik kinokompaniyalar loyihani olişdan boş tortgan. Oxir-oqibat ssenariy yoş prodyuser Gayl Enn Xördga (keyinçalik Kemeronning ikkinçi xotini) bir dollarlik ramziy narxda sotilgan.

Kemeron syujetga bir neça 1950-yillardagi ilmiy-fantastik filmlar va «The Outer Limits» teleserialining taʼsir körsatganini aytgan. Orion Pictures vakillari Kayl Rizni kuzatib boradigan kiborg-it kiritişni taklif qilgan, ammo Kemeron bu variantni rad etgan.

Kemeronning öşa paytdayoq suyuq metalldan yasalgan, vaziyatga qarab şaklini özgartira oladigan robot haqida ğoyasi bölgan, film töliq kelajakda bölişi kerak edi. Biroq bir tomondan 1980-yillar örtalarida maxsus effektlar kerakli darajaga yetmagan, ikkinçi tomondan loyihaning byudjeti juda kiçik edi (dastlab 4 million dollar, keyin 6,4 million dollargaça oşirilgan). Şuning uçun rejissyor voqea joyini kelajakdan hozirgi zamonga köçirişga va «suyuq» terminator ğoyasidan voz keçişga majbur bölgan. Bu ğoya ikkinçi filmda amalga oşirildi.

Dastlab Kemeron Terminator oddiy odam körinişida bölişi kerak deb hisoblagan, şunda u olomon orasida ajralib turmaydi, va rol psixologik triller aktyori Lens Xenriksenga möljallangan edi. Jeyms Kemeron hatto Terminatorni Xenriksen qiyofasida tasvirlovçi bir neça eskiz ham çizgan. Biroq quyida tasvirlangan bir qator sabablarga köra va prodyuserlarning talabiga köra Terminator rolini Arnold Şvarzenegger öynagan.

Keyinçalik Kemeron esladi:

Arnold Şvarzenegger bizning Terminatorimiz roli uçun mos emas edi. Taxmin qilinardi, bu röyxatga kiritilgan josus robot, va agar ular hammasi Arnoldga öxşasa, ularni olomon orasida payqamaslik mumkin emas. Bu mutlaqo maʼnosiz tuyulardi. Lekin kinoning gözalligi şundaki, u mantiqli bölişi şart emas. Unda faqat işonçlilik bölişi kerak. Ekranda röy berayotgan narsa tomoşabinga yoqsa, uni bu qançalik ehtimolli ekani qiziqtirmaydi.

Kemeronning birinçi vazifalaridan biri Kayl Riz rolini ijro etadigan aktyorni topiş edi. Dastlab bu rol Arnold Şvarzeneggerga tegişli deb taxmin qilinardi. «Orion» kompaniyasi AQŞda maşhurligi ösib borayotgan, lekin çet ellarda ham özini körsatgan yulduzni taklif qilmoqçi edi. «Orion» asosçilaridan biri Maykl Medavoy Arnold Şvarzenegger bilan uçraşib, unga «Terminator» ssenariysi bilan agentini yuborgan.

Kemeronda Şvarzeneggerning Riz roli uçun yaroqliligi haqida şubhalar paydo böldi; uning fikriça, Terminator Rizdan jismonan kattaroq bölişi kerak edi. Bundan taşqari, Şvarzenegger tanlovi Terminator roli uçun aktyor topişni qiyinlaştirardi — bu rol uçun Rizdagiga qaraganda köproq taʼsirçan aktyor kerak edi, ammo Sylvester Stallone va Mel Gibson rad etişgan va Şvarzenegger-Riz bölsa yangi aktyor topiş qiyin bölardi. Studiya sport yulduzi O. J. Simpsonni tavsiya qildi, ammo Kemeron Simpsonni qotil rolida işonçsiz deb hisobladi (Simpsonning soğlom ovqat reklamalarida tez-tez körinişi va unga yopişib qolgan «The Juice» — «Şarbat» laqabi sababli).

Simpsondan taşqari, qotil kiborg rolini sarguzaşt filmlar aktyori Maykl Duglas va teleserial aktyori Tom Sellek sinab körişgan. Sellek deyarli tasdiqlangan edi, ammo u şartnoma sabab rad etildi, u avval xususiy detektiv Tomas Magnum rolini öynaş uçun imzolagan edi; serial prodyuserlari uni ikki rol bilan birlaştirişga ruxsat bermadilar, çunki bu Sellek ijro etgan ijobiy qahramonning — uruş qahramoni va oddiy amerikaliklarning himoyaçisi obraziga salbiy taʼsir qiladi deb hisobladilar.

Kemeron Şvarzenegger bilan uçraşib, Riz roli uçun kinoproba ötkazişga rozi böldi, lekin oldindan uni rolga rad etişga qaror qilgan edi. Ammo suhbat çoğida Şvarzeneggerning Terminator rolini gapirib, salbiy qahramonni qanday öynaş kerakligini tuşuntirişi Kemeronni qiziqtirdi. Kemeron daftariga Şvarzeneggerning yuzini çizişni boşladi va unga gapirmaslik va ötirib turişni söradi. Qaytib kelib, Kemeron «Hemdale Film» prezidenti Jon Deyliga Şvarzenegger Riz uçun mos emasligini, ammo «Terminator» rolida «şayton» bölişini aytdi. Rejissyorning sözlariga köra, Şvarzeneggerni köndiriş uçun uzoq vaqt sarflagan, rolning sezilarli darajada kengaytirilişi haqida vaʼda bergan. Film suratga olinişidan oldin Şvarzenegger uç oy davomida qurol bilan maşq qilgan.

Terminator roli Şvarzeneggerga tegdi, Lens Xenriksen esa kiçik detektiv Vukoviç rolini ijro etdi. Keyinçalik Kemeron Xenriksenni «Aliens» filmida gumanoid robot — android Bishop rolida suratga olgan. Şvarzeneggerning döstlari unga yomon tasir qilişidan xavotirda edilar, ular Terminator roli uning aktyorlik karyerasiga xoç qöyadi deb öylaşardi. Ammo bu dahşatli rol, atigi 17 iborada, uni jahon miqyosidagi yulduzga aylantirdi. Butunlay hissiyotsiz robotning taʼsirçan obrazi kinematografiya uçun klassik etalonga aylandi.

Arnold Şvarzenegger filmning 18 sahnasida gapiradi. Ovozi bilan u 16 sahnada gapiradi, jami 17 ibora va 65 söz aytadi. Bundan taşqari bir sahnada Terminator politsiya ofitseri ovozida, boşqa sahnada esa Saraning onasi ovozida gapiradi.

Yer osti boşpanasida kelajakda odamlarni otib taşlaydigan Terminator rolini ikki karra «Mister Olympia» unvoni egasi, Arnold Şvarzeneggerning yaqin dösti Franko Kolombo ijro etgan.

Jeyms Kemeronning yaqin dösti va ssenariy hammuallifi Uilyam Vişer «L-19» patrul maşinasi politsiyaçisi sifatida kiçik epizodik rolni ijro etgan.

Terminator qahramoni syujet uçun asosiy bölib, filmga nom ham bergan, ammo eng katta munozaralar Kayl Riz rolini atrofida bölgan.

Şvarzenegger rolni almaştirgandan söng, Riz uçun yana aktyor izlaş zarur böldi. Film yaratuvçilari bu rol uçun qöşiqçilarni körib çiqdilar: Sting (ssenariy talab qilgan Los-Anjeles şevasidan juda uzoq bölgan ingliz aksentiga qaramay), lekin u taklif qilingan rolni va 350 ming dollar haqini rad etdi, çunki u allaqaçon kattaroq byudjetli «Dune» gollivud blokbasterida Feyd-Raut Xarkonnen baroni rolini öynayotgan edi; yoki Bryus Springsteen. Boşqa nomzodlar ham bölgan: Matt Dillon, Kurt Russell, Tommy Lee Jones, Mickey Rourke, Maykl ÖKif, Scott Glenn, Treat Williams, Christopher Reeve, Mel Gibson (u oxir-oqibat na Terminator, na Riz rolini ijro etmadi, garçi har ikkalasidan birini öynaş imkoniyati bölsa-da, ikkalasidan ham voz keçdi) va Bryus Uillis. Oxir-oqibat Riz rolini Maykl Bin ijro etdi, u bu filmda rol öynamasligi ham mumkin edi. Tanlovga, boşqa prosluhdan keyin kelgan aktyor bir neça soat davomida janubiy aksent bilan gapirişi kerak edi; Maykl öşa aksent bilan suhbatni davom ettirdi. Prodyuserlar aktyor öyinidan mamnun bölişdi, ammo uning aksenti ularga yoqmadi va buni agentga aytişdi, agent janubiy aksent haqida eşitib hayron qoldi. Takroriy prosluhdan keyin Binni rolga tasdiqlaşdi.

Bundan taşqari, hayvonlar huquqlarini himoya qiliş böyiça navbatdagi siyosiy kampaniya doirasida prodyuserlar Kemeronga Lessi kabi «kiber-dog» — Riz uçun hamroh it qöşişni talab qilişgan, Kemeron bunga qatʼiy qarşi çiqqan. Şuningdek, ular Riz va Sara Konnor örtasidagi munosabatlarni «mustahkamlaş», ularni yanada intim qilib, bir-ikki yotoq sahnasini qöşişni talab qilişgan. Kemeron köndirilgandan keyin buni maʼqullagan (ssenariyning dastlabki variantida Riz faqat telohrat sifatida xizmat qilgan, yangi versiyada u özining kelajakdagi qömondonining otasi bölgan).

Asosiy suratga oliş 1984-yil 19-martdan iyungaça davom etgan. Filmni suratga olişni «Conan the Destroyer» (1984) filmi uçun töqqiz oy keçiktirişga töğri kelgan, unda Arnold Şvarzenegger boş rolni öynagan. Bekor vaqt ötkazmaslik uçun Jeyms Kemeron yana bir film suratga olmoqçi bölgan, ammo tölaqonli film uçun vaqti juda kam bölgani uçun bu ğoyadan voz keçgan. Şu sababli u keyinçalik «Aliens» (1986) filmi uçun işlatilgan ssenariy yozişga qaror qilgan.

Suratga oliş boşlanişidan oz oldin Linda Hamilton töpiğini sindirib olgan, şuning uçun harakatli sahnalarda uning oyoğini qattiq boğlab olişiga töğri kelgan.

Filmning byudjeti çeklanganligi sababli rejissyor qaysi sahnalarga maxsus effektlar kerakligini hal qilişga majbur bölgan. U ikkita sahnani tanlagan — kelajakdagi jangning boşlanğiç sahnasi va Terminatorning endoskelet körinişidagi yakuniy sahnasi. Ikkala sahna ustida ham Fantasy II kompaniyasi xodimlari işlagan. Terminatorning endoskeleti Jeyms Kemeron tomonidan işlab çiqilgan va çizilgan. Köz qoraçiği rolini fotografik linzalar öynagan. Suratga oliş uçun bir neça versiyali endoskelet yasalgan: töliq böy, bust, qöllar va boş — ikki kukla boşqaruvçisi harakatga keltirgan, va kadrma-kadr animatsiya uçun kiçraytirilgan nusxa. Kamera-köz işlaydigan sahnalar uçun yuz qismi va köz alohida juda yirik qilib tayyorlangan. Robot pressda yöq qilinadigan yakuniy sahna uçun qalin folgadan manekен yasalgan, uning «közi» kiçik qizil lampoçka edi (uni ip bilan osilgan qöğirçoq kabi boşqarişga töğri kelgan). «Press» ikkita katta penoplast bölagi bölib, pölat rangga böyalgan edi.

Köp avtomobil quvğinlari oddiy tezlikda suratga olingan, keyin montaj paytida tezligi oşirilgan. Şvarzeneggerning maşinadagi Sara va Kayl ötirgan oynani sindirgan sahnasi maşina qözğalmas holda suratga olingan. Bunday oynani hatto Şvarzenegger ham sindira olmagani uçun uning öng qöliga gidravlik yuritmali metall qoplama qilingan. Aktyorning özi kapotga qattiq mahkamlangan, maşina joyida turgan (çunki uning qölini maşina taşqarisidan boşqariş kerak edi). Maşinaning harakat effekti orqa fonda, suratga oliş paytida teskari yönalişda ötgan yuk maşinasi orqali erişilgan, uning ustida soxta devor osilgan edi. Dastlab vaqt böylab sayohat sahnalari faqat bir neça elektr çaqmoqlaridan iborat bölişi kerak edi. Bir sahnada tsisternali yuk maşinasi işlatilgan. Dastlab Kemeron haqiqiyini portlatmoqçi bölgan, ammo Los-Anjeles hokimiyati bunga ruxsat bermagan, çunki suratga oliş şahar markazida, politsiya qurol omboriga yaqin joyda ötkazilgan edi. Oxir-oqibat tsisterna portlaşi studiyada yuk maşinasining ikki yarim metrli kiçraytirilgan nusxasi yordamida suratga olingan. Voqelik effektini sekundiga 120 kadr tezlikdagi tezlaştirilgan suratga oliş yaratgan. Portlaşdan qoçayotgan Sara keyinçalik «rirproyeksiya» yordamida qöşilgan: qoronğu studiyada yoruğlik ekraniga oldindan suratga olingan yuk maşinasi portlaşi kadrlari proyeksiya qilingan, kamera esa şu ekran fonida yugurayotgan Linda Hamiltonni suratga olgan. Jami ikkita yuk maşinasi portlatilgan, çunki birinçi marta kutilmagan hodisa yuz bergan: maşina dumalaşi uçun uni maxsus arqon bilan tortişgan, ammo maşina mört bölib çiqqan va unga boğlangan «old öq» uzilib ketgan, pirotexnik buni sezmay «tsisternani» portlatib yuborgan.

Operator Adam Grinberg dolli (ingl. «dolly») — qimmat operator aravaçasini ijaraga olmaslik uçun imprevizatsiya qilgan: qöl kamerasi bilan nogironlar aravaçasiga ötirib «aravaçadan suratga oliş» olib borgan, aravaçani esa boşqa odam tez-tez qöllari bilan itarib yurgan.

Prokat nusxalari bir xil formatda kontakt usulida çop etilgan. Filmning uzunligi oddiy versiyada 2935 metr, qisqartirilgan versiyada 2924 metr bölgan. Asl fonogramma — Dolby tizimidagi optik bir kanalli.

1984-yilda stereofonik ovozli filmlar suratga oliş mumkin bölsa-da, byudjet çeklovlari tufayli «The Terminator» monofonik ovoz bilan yaratilgan.

Musiqa yaratiş uçun Brad Fidel 1980-yildan keyin işlab çiqarilişi töxtatilgan önta ovozli «Prophet 10» sintezatoridan, şuningdek, eng birinçi sempler — «Fairlight CMI» musiqiy kompyuteridan foydalangan. «The Terminator» saundtreki öşa yillardagi eng ilğor yozuv studiyasi «Glen Glenn Sound»da yozilgan, uni ovoz muhandisligi veteran Glen Glenn asos solgan. Ayrim raqamli maxsus effektlar va elektron musiqaga qaramay, yozuv uçun anʼanaviy analog texnologiya işlatilgan va film prokatga mono-trek bilan çiqarilgan.

Kartina 1984-yil 26-oktabrda prokatga çiqqan. 6,4 million dollarlik kamtarona byudjetga qaramay, film özini bir neça bor qoplagan. AQŞda u 38,4 million dollar yiğgan va 1984-yil prokatida 9-örinni egallagan. Dunyoning boşqa mamlakatlarida yiğilgan summa 40 million dollarni taşkil etgan.

Film, şuningdek, Fransiyaning Avoriaz şahridagi Xalqaro fantastik filmlar festivalining Grand-prisiga sazovor bölgan.

2008-yilda film AQŞ Kongress kutubxonasi tomonidan AQŞning madaniy boyligi deb tan olingan filmlar röyxatiga kiritilgan.