Planet of the Apes

«Planet of the Apes» (ingl. Planet of the Apes) — ilmiy-fantastik badiiy film. Uni rejissyor Franklin Sçaffner «Maymunlar sayyorasi» nomli, Pierre Boulle romani asosida suratga olgan. Filmdagi boş rolni Charlton Heston ijro etgan. Film Empire jurnalining «500 ta eng yaxşi film» röyxatida 350-örinni egalladi.

Charlton Heston — Jorj Teylor

Roddy McDowall — Kornelius

Kim Hunter — Zira

James Whitmore — Assambleya prezidenti

Maurice Evans — doktor Zeus

James Daly — doktor Honorius

Linda Harrison — Nova

Robert Gunner — Lendon

Lou Wagner — Lusius

Jeff Burton — Dodj

Fransuz yozuvçisi Pierre Boulleның «Maymunlar sayyorasi» (1963) ilmiy-fantastik romanini ekranlaştiriş taşabbusi amerikalik prodyuser Arthur Jacobsga tegişli bölib, u ilgari Gollivud aktyorlarini reklama qiliş va kino işlab çiqariş bilan şuğullangan edi. Jacobsning xotiralariga köra, u «King Kong» (1933) bilan tomoşabopligi jihatidan teng keladigan material izlayotgan paytda, fransuz adabiy agenti Alen Bernheim unga Boulle asarini taniştirgan. Prodyuser keyinçalik romanning naşr etilişidan oldin ekranlaştiriş huquqini sotib olganini köp marta taʼkidlagan. Ammo kino tarixçisi J. W. Rinzler Jacobsning kinostudiyalar va huquq egalari bilan yozişmalarini tekşirgaç, bu versiyani tasdiqlovçi dalil topmadi. Uning xulosasiga köra, 1963-yilda prodyuser ehtimol hali ekranlaştiriş huquqiga ega bölmagan, balki yirik kompaniyalarni huquqni sotib oliş istiqboli bilan qiziqtirişga harakat qilgan.

Jacobsning loyiha ustidagi işining birinçi hujjatli dalillari 1963-yil 4-sentabrga oid. Şu kuni u romanning amerikaça naşrining dastlabki nusxasini Warner Bros. işlab çiqariş bölimi rahbari Walter McEwen va William Morris Agency agentligi vakili Phil Kellogğga yuborib, ekranlaştiriş imkoniyatini muhokama qilişni taklif qildi. Keyingi haftalarda şunga öxşaş materiallarni Metro-Goldwyn-Mayer, Columbia Pictures, Paramount Pictures, Universal Pictures va 20th Century Fox rahbarlari ham oldi. Filmning dastlabki işlanmasida Jacobs unga rejissyor J. Lee Thompsonni jalb qildi. U bilan birga filmning taxminiy ekranlaştirilişi haqida qisqaça mazmun tayyorladi. Şuningdek, bölajak maymunlar jamiyatining dastlabki illyustratsiyalarini yaratgan rassom Mentor Huebnerni ham jalb qildi. Loyihani studiyalarga taqdim etar ekan, Jacobs va Thompson astronavtlarning sarguzaştlariga, nomaʼlum sayyoraning xavflariga va odamlarning aqlli maymunlar bilan töqnaşuviga urğu berişni taklif qilişgan.

Dastlabki işlab çiqariş rejasida qariyb yuz daqiqa davom etadigan, Panavision keng ekran formatidagi qora-oq film suratga oliş nazarda tutilgan edi. Jacobs va Thompson byudjetni 1,5 million dollardan oşirmaslikni va suratga olişni ellik kunda yakunlaşni rejalaştirgan, şundan ön olti kuni tabiiy şaroitda işlaşga ajratilgan edi. Dastlabki smetasi nisbatan mötadil bölişiga qaramay, studiya vakillari syujetning işonarli tarzda amalga oşirilişiga şubha bilan qaraşgan. 1963-yil oktabrda United Artists kompaniyasi taklifni rad etib, filmning asosiy ğoyasi yetarliça işonçli emasligini körsatdi. Paramount qiziqiş bildirib, işlab çiqariş qiymatining taxminiy hisob-kitoblarini tayyorladi, ammo muzokaralar ham şartnoma tuzilişiga olib kelmadi. 1964-yil yanvarga kelib, Jacobs Bernheimga Fox xarajatlarni sezilarli darajada kamaytirmasdan filmni moliyalaştira olmasligini va Paramount loyihaga qiziqişni butunlay yöqotganini xabar qilişga majbur böldi.

1964-yil fevralda Jacobs loyihaga «Tiffanyʼdagi nonuşta» (1961) va «Puşti Panter» (1963) filmlari bilan tanilgan rejissyor Blake Edwardsni qiziqtirişga muvaffaq böldi. Uning işlab çiqariş rejalarini özgartirişga rozi bölişi Warner Bros. bilan muzokaralarni qayta boşlaşga imkon berdi, studiya esa 27-fevralda loyihada iştirok etişga rozi böldi. Martda studiya romanning huquqlarini taxminan 100 ming dollarga sotib oliş töğrisida şartnoma tuzdi. Ssenariy ustida işlaş uçun «Alacakaranlik zonasi» (The Twilight Zone) teleserialining yaratuvçisi sifatida maşhur bölgan Rod Serlingni jalb qilişdi. Dastlab suratga olişni 1965-yil boşida boşlaş rejalaştirilgan edi, ammo loyiha ustidagi ish çözilib ketdi va işlab çiqarişning taxminiy qiymati oşib bordi. 1964-yil dekabrda Variety jurnali taxminiy byudjetni etti million dollar deb xabar bergan edi.

Işlab çiqariş va moliyaviy qiyinçiliklar oxir-oqibat Warner Bros.ning dastlabki rejalaridan voz keçişiga olib keldi. 1965-yil martda işlab çiqariş nomaʼlum muddatga köçirilgani eʼlon qilindi. Şundan söng Edwards loyihadan çiqib ketdi, çunki uning keyingi ishi The Mirisç Company bilan majburiyatlar bilan boğliq edi. Jacobs moliyalaştiriş izlaşni davom ettirdi. U nafaqat Gollivud studiyalariga, balki britaniyalik kino tadbirkori J. Arthur Rankga va Ispaniyada işlagan amerikalik prodyuser Samuel Bronstonga ham murojaat qildi. 1965-yil iyunda u Charlton Hestonning boş rolni ijro etişga rozi bölişiga erişdi. Loyihani rivojlantirişga rejissyor Franklin Sçaffner ham qöşildi. U aktyor bilan «Uruş hukmdori» (1965) tarixiy dramasida hamkorlik qilgan edi. Biroq taniqli ijroçi va rejissyorning iştiroki ham studiyalarning ekranlaştirişga bölgan munosabatini özgartirmadi. Ular hali ham buni juda xavfli korxona deb hisoblaşardi.

Loyihani amalga oşiriş uçun yangi imkoniyatlar Jacobs 20th Century Fox bilan «Doktor Dulittl» (1967) musiqiy filmini işlab çiqariş böyiça hamkorlik qila boşlagaç paydo böldi. Bu şartnoma tufayli prodyuser studiya rahbari Richard Zanuck bilan «Maymunlar sayyorasi» haqida muntazam ravişda gaplaşiş imkoniyatiga ega böldi. Zanuck tomoşabinlar gapiradigan maymunlarni işonarli personajlar sifatida qabul qila olmasligidan va film beixtiyor komediyaga aylanib qolişidan xavotirda edi. Loyihaning amalga oşirilişi mumkinligini körsatiş uçun Jacobs maxsus grim bilan aktyorlar iştirokida qisqa sinov sahnasini suratga olişni taklif qildi. 1965-yil 22-dekabrda Zanuck sinov suratga olişga ruxsat berdi, uning taxminiy smetasi 7455 dollarni taşkil etgan edi. Suratga oliş 1966-yil 8-martda bölib ötdi. Unda Heston, Edward G. Robinson va boşqa bir neça ijroçi iştirok etdi.

Sinov natijalari ekranda odam va maymunning özaro munosabatini namoyiş etiş imkonini berdi, ammo bu darhol işlab çiqarişga rozilik bermadi. Personajlarning taşqi körinişi hali ham takomillaştirişni talab qilar edi, Fox rahbariyati esa filmning tijorat istiqbollariga şubha bilan qaraşda davom etdi. Jacobs boşqa studiyalarga yana murojaat qildi va bir vaqtning özida kutilayotgan xarajatlarni kamaytirişga harakat qildi. Keyingi muzokaralarga Fox tomonidan çiqarilgan «Fantastik sayohat» (1966) ilmiy-fantastik filmining kassadagi muvaffaqiyati katta taʼsir körsatdi. Assotsiatsiyalangan prodyuser Mort Abrahams esladiki, Jacobs bu filmning daromad maʼlumotlaridan foydalanib, Zanuckni bunday ğayrioddiy fantastik filmning tijorat muvaffaqiyatiga erişiş imkoniyati borligiga işontirgan. Studiya rahbariyati dastlab taqdim etilgan 5,8 million dollarlik byudjetni beş million dollardan kam miqdorgaça qisqartiriş şarti bilan loyihani qayta körib çiqişga rozi böldi.

1966-yil sentabr oxirida Fox «Maymunlar sayyorasi» filmini işlab çiqarişni maʼqulladi. 28-sentabrda studiya rahbariyati filmni işlab çiqariş jadvaliga kiritib, suratga olişning taxminiy boşlaniş sanasini 1967-yil 15-may deb belgiladi. 11-oktabrda Sçaffner film suratga oliş böyiça şartnomani imzoladi. Filmning Fox studiyasi va Jacobsning mustaqil APJAC Productions kompaniyasi bilan hamkorlikda işlab çiqarilişi haqidagi rasmiy xabar 1966-yil 17-oktabrda professional matbuotda paydo böldi. Şu bilan birga, tomonlar hali ham loyihani işlab çiqiş uçun taxminan 366 ming dollar sarflagan Warner Bros. oldidagi moliyaviy majburiyatlarni hal qilişlari kerak edi.

Pierre Boulle romanining dastlabki moslaşuvini tayyorlagan Rod Serling, asosan, «Alacakaranlik zonasi» fantastik teleserialining yaratuvçisi sifatida tanilgan. Ish 1964-yil martda boşlangan edi, öşa paytda loyiha hali Warner Bros. studiyasida işlab çiqilayotgan edi. Adabiy manbadan farqli ölaroq, u yerda voqealar kosmosda topilgan fransuz jurnalisti Ulysse Mérouning qölyozmasi şaklida berilgan edi. Serling ramkaviy hikoya usulidan voz keçib, hikoyani töğridan-töğri amerikalik astronavtlarning sayohatiga qaratdi. Boş qahramonning ismi Tomas edi. Uning aqlli maymunlar jamiyati bilan töqnaşuvi tarixi nomaʼlum dunyoning tuzilişini asta-sekin oçib beradigan sarguzaştlar ketma-ketligi sifatida qurilgan edi. «Maymunlar sayyorasi: yangi nigoh» kitobi mualliflarining bahosiga köra, bunday qayta işlaş hikoyani dinamikroq qildi, garçi dastlabki variantda ssenariyning ikkinçi yarmi qahramonning maymunlar jamiyatida bölişining uzoq epizodlari kabi romanning köplab xususiyatlarini saqlab qolgan edi. Serlingning özi keyinçalik öz işini Boulle asarining juda erkin talqini deb taʼriflagan. U bu işni köproq uning ğoyasiga asoslangan mustaqil ssenariy deb hisoblaş töğriroq deb hisoblagan.

Ssenariy muallifi uçun asosiy qiyinçiliklardan biri jiddiy ilmiy-fantastik hikoyani dastlab işonarsiz körinadigan, madaniyatli va gapiradigan maymunlar tasviri bilan birlaştiriş edi. Serling inson kiyimidagi hayvonlarning paydo bölişi tomoşabinlarda kulgi uyğotib, voqealarning dramatik keskinligini yöqotişidan qörqardi. Şuning uçun u astronavtlarning kutilmagan reaksiyasidan foydalanişni taklif qildi. Qurollangan maymunlar odamlarga öq uzişni boşlaganda, ularning reaksiyasi dahşatga aylanadi. Şu bilan birga, dastlabki versiyada romanda tasvirlangan texnologik rivojlangan sivilizatsiya köp jihatdan saqlanib qolgan edi: maymunlar zamonaviy şaharda yaşar, avtomobillardan va texnikaning boşqa yutuqlaridan foydalanardi. Serling keyinçalik bunday dunyoni yaratiş katta xarajatlarni talab qilişini va filmni suratga olişdagi asosiy tösiqlardan biriga aylanganini tan olgan. 1964–1965-yillarda u ssenariyni bir neça bor qayta işlab, boşlaniş va yakuniy epizodlarni, personajlarning xarakterlarini va sayohat şaroitlarini özgartirdi. Romandan eng muhim çekiniş yadro falokati mavzusini kiritiş böldi, bu esa insoniyat sivilizatsiyasini yöq qilgan edi. 1964-yil oxiriga kelib ssenariyda yeçim allaqaçon mavjud edi: qahramon butun vaqt davomida Yerda bölganini bilib oladi, buning isboti sifatida Ozodlik haykalining qoldiqlari xizmat qiladi. Bu sahna yakuniy filmga ham kiritildi, garçi uning ğoyasi qanday paydo bölgani loyihada iştirok etganlarning qarama-qarşi guvohliklari mavzusiga aylandi.

Rejissyor Franklin Sçaffner va assotsiatsiyalangan prodyuser Mort Abrahams loyihaga qöşilganidan keyin maymunlar sivilizatsiyasining xarakterini sezilarli darajada özgartirişga qaror qilindi. Jacobs bilan birgalikda ular uning texnik rivojlanişini çeklaş kerakligi haqida xulosaga kelişdi. Çunki zamonaviy şaharlar, avtomobillar va odamga taniş boşqa narsalarning mavjudligi boş qahramonning öz joylaşuvini bilmasligini işonçsiz qilib qöyardi. Film yaratuvçilarining rejasiga köra, maymunlarning hukmron qatlami insoniyatning halokatli ötmişi haqida maʼlumotga ega bölib, jamiyatning keyingi rivojlanişiga ongli ravişda tösqinlik qilişi kerak edi. Bunday yeçim bir vaqtning özida işlab çiqariş xarajatlarini kamaytirişga va doktor Zeus harakatlariga yanada işonarli motivatsiya berişga imkon berardi. Jacobs ssenariyçilar uçun tayyorlagan hujjatda maymunlar jamiyatining kelib çiqişi haqidagi ikki tuşuntirişni birlaştiriş ham taklif qilingan edi: Bouill tasvirlagan asta-sekin evolyutsiya va Serling kiritgan yadro uruşining oqibatlari.

1966-yilda ssenariyni keyingi qayta işlaş ssenariyçi Charles Eastman zimmasiga yuklatildi. Ammo uning ishi prodyuserlarni qoniqtirmadi. Mavjud syujetni rivojlantiriş örniga Eastman ança şartli hikoyani taklif qildi. Bu hikoyada ğayrioddiy personajlar va uzoq dialoglar bor edi, voqea deyarli butunlay kosmik kema bortida bölib ötardi. Ringler maʼlumotlariga köra, noyabr oyining örtasiga kelib ssenariyçi atigi 27 sahifa tayyorladi, şundan söng Jacobs uning xizmatlaridan voz keçdi. Eastmanning özi keyinçalik materialga juda yengil-yelpi yondaşganini va uni işlab çiqişning mos usulini topa olmaganini tan olgan. Öşa yilning dekabrida loyihaga «Joy quyoş ostida» (1951) filmi ssenariysi uçun «Oskar» mukofotini olgan Michael Wilsonni jalb qilişdi. Wilson «Kvay daryosi ustidagi köprik» (1957) ssenariysini yaratişda ham iştirok etgan edi. Bu Boulle asarining boşqa ekranlaştirilişi edi. Biroq uning ismi titrlarda körsatilmagan edi, çunki u Gollivudning qora röyxatlariga kiritilgan edi. «Maymunlar sayyorasi»ga taklif Wilsonning amerikalik kinematografda oçiq işlaşga qaytganidan keyin amalga oşirildi. Professional matbuot taʼkidlaşiça, u filmda öz ismi ostida işlaydi.

Wilson asarning ohangini sezilarli darajada özgartirib, hikoyaga yanada aniq satirik xarakter berdi. Serlingning nisbatan qoronği ilmiy-fantastik dramasidan farqli ölaroq, uning versiyasi keskin sarguzaştli epizodlarni maymunlar jamiyatining ijtimoiy institutlarini kinoya bilan tasvirlaş bilan birlaştirgan edi. Ssenariyda mavjud tartibni qöllab-quvvatlaydigan diniy taqiqlar, sud tizimi va ijtimoiy ierarxiya haqidagi tasavvurlar rivojlantirildi. Maymunlar tomonidan hurmat qilinadigan ularning sivilizatsiyasi asosçisi Qonun çiqaruvçi va maymunlarning odamlar ustidan hukmronligini mafkuraviy asoslaş xizmatini bajargan Muqaddas yozuvlar kiritildi. Wilson şuningdek asosiy personajlarning xarakterlarini ham qayta işladi. Kornelius olim böldi, u kasbiy eʼtiqodi va hokimiyatga böysuniş örtasida tanlov qilişga majbur edi. Zira boş qahramon taqdirida muhimroq rol oldi, doktor Zeus esa sayyoraning ötmişi haqidagi xavfli bilimlar qöriqçisiga aylandi. Eng muhim qöşimçalardan biri sud majlisi sahnasi böldi. Unda maymunlarning eʼtiqodlari odamlar aqlining aniq dalillari bilan ziddiyatga kirardi. Tadqiqotçi Erik Grinning fikriça, Wilsonning özgarişlari filmning siyosiy mazmunini ham kuçaytirgan. Odamlar va maymunlar örtasidagi qarama-qarşilik hamda maymunlar jamiyatidagi içki ziddiyatlar irqiy qarama-qarşiliklar va Vetnam uruşining allegorik aksiga aylangan.

1967-yil bahoriga kelib Wilson yakuniy filmga yaqin ssenariy variantini tayyorladi, ammo yeçim böyiça kelişmovçiliklar saqlanib qoldi. Prodyuserlar bir munça vaqt sayyora siri oşkor etilgandan keyin boş qahramonning ölimini talab qilişdi, Wilson esa bunday yeçimni öz matnining satirik yönalişi bilan mos kelmaydi deb hisobladi. 15-martdagi xatida u qahramonning ölimi finalning tragizmini oşirmasligini tuşuntirdi, çunki insoniyat sivilizatsiyasining halok bölganini anglaşning özi allaqaçon yetarliça katta zarba edi. Keyinçalik Sçaffner ham personajning hayotini saqlab qolişni qöllab-quvvatladi. Wilson 18-aprelda qayta işlangan ssenariyni taqdim etgandan söng, sahnalarni qisqartiriş va dialoglarni takomillaştiriş ustida işlaş uçun John T. Kelly jalb qilindi. Aynan uning tahririda boş qahramon yakuniy ismini oldi — Jorj Teylor. 1967-yil maydа Sçaffnerning körsatmalariga binoan qöşimça özgarişlar kiritildi, şu jumladan Teylor tirik qolib, vayron bölgan Ozodlik haykalini topadigan yakuniy tugunning oxirgi varianti. Turli mualliflarning iştiroki va köplab qayta işlaşlarga qaramay, filmning rasmiy ssenariy mualliflari sifatida Michael Wilson va Rod Serling körsatildi.