Planet of the Apes

2029-yil. «Oberon» kosmik stansiyasida odamsimon maymunlar boşqaradigan kosmik kema modullarini sinovdan ötkaziş tajribasi tayyorlanmoqda. Loyiha guruhi rahbari kapitan Leo Davidson Pericles ismli şimpanze bilan işlaydi. Yaqin atrofda nomaʼlum elektromagnit anomaliya aniqlanadi va Leo unga Perikles bilan birga tadqiqot modulini yuborişga qaror qiladi. Modul anomaliyaga kirib, butunlay erib ketadi. Ajoyib körsatkiçli sevimli hayvonini yöqotişdan qattiq xafa bölgan kapitan ikkinçi modulni egallaydi, unga ötirib, qömondonning buyruğini eʼtiborsiz qoldirgan holda anomaliya tomon yöl oladi. Elektromagnit böron markaziga kirib borgaç, Devidsonning moduli balandlikni yöqotadi va yerga öxşaş nomaʼlum sayyoraga qönib, kölga tuşib ketadi.

Köl yuzasiga çiqqan va örmon qalinligidan çiqiş yölini qidirayotgan Leo kutilmaganda qurolli maymunlar otryadi quvayotgan mahalliy aholi olomoniga aralaşib qoladi. Astronavtni mahalliy deb öylab uşlaşadi va boşqa odamlar bilan birga qafaslarga solişadi. Mahbuslar qul savdogari, orangutan Limbo qöliga tuşadi, u sotib olingan «mollar»dan qattiq norozi böladi. Leoning taşqi körinişi va xatti-harakati şimpanze Ari eʼtiborini tortadi. Ari senator Sanderning qizi bölib, odamni himoya qiliş assotsiatsiyasining sobit tarafdori. U Leo va Daena Wildeni sotib oladi va ikkalasini uyiga olib boradi.

Keçasi Leo qafaslarni oçib, özini va boşqa qullarni ozod qilişga muvaffaq böladi. Uning rejasi eng yaqin kosmik modulga yetib boriş bölib, undan uning pleyeriga signal kelmoqda. Maqsad — XXI asr texnologiyalari va qurollarini qölga kiritiş, ular uni agressiv maymunlar dunyosida himoya qilişi kerak. Qoçoqlar guruhiga qul savdogari Limbo, odam xizmatkor Tivall, şuningdek şimpanze Ari va uning sodiq xizmatkori Krull qöşiladi. Krull maymunlar armiyasining sobiq generali bölib, öz sobiq safdoşlari va döstlari — şafqatsiz şimpanze Thade va aqli past goril Attar uyuştirgan fitna natijasida lavozimidan tuşirilgan edi. Thadening otasi senator Zaius ölim oldida öğliga aytadiki, maymunlardan oldin dunyo şafqatsiz va uruşqoq odamlarga tegişli bölgan, ular öz tsivilizatsiyasini halok qilgan. Tasdiq sifatida u öğliga kuzaga yaşirilgan zanglagan avtomat körsatadi.

Quvğinçilar Daenaning otasini öldirişadi, ammo uning ölimi guruhga ularning qölidan qutuliş va maymunlar mamlakatining çegarasiga yetib boriş imkonini beradi. Bu yerda goril askarlar lageri joylaşgan. Leo bir hiylasi yordamida lagerdan ötib, suvga yetib keladi. Maymunlar suvdan qörqqani uçun uni keçib öta olmaydi. Thade va Attar quvğinçilar safiga qöşilib, eng yaqin keçuvni qidirayotgan paytda Leo guruhini Calima deb ataladigan taqiqlangan hududga olib boradi. Ari sözlariga köra, u yerda barça maymunlarning kelib çiqiş siri yaşiringan va aynan u yerda Xudo birinçi maymun — muqaddas Semosga jon ato etgan. Calimada Devidson pleyerdagi signal böyiça yöl topib, kutilmaganda özining «Oberon» kosmik stansiyasi qoldiqlarini topadi. Maʼlum bölişiça, elektromagnit böron orqali ötayotganda uning moduli kelajakka taşlab yuborilgan. Bortdagi sönggi jurnal yozuvlari şuni körsatadiki, Perikles va kapitan yöqolganidan bir neça kun ötib, qömondon ularning izidan borişga qaror qilgan. Natijada stansiyaning özi şu sayyoraga favqulodda qönişni amalga oşirgan, ozodlikka çiqqan maymunlar esa Semos boşçiligida butun ekipajni öldirgan.

Atrofdagi toğlardan yiğilgan mahalliy aholi Leoni öz ozodligi ramzi bölgan payğambar deb eʼlon qiladi. Rahbarining noaniq holatiga qaramay, ular Calimaga yaqinlaşayotgan general Thade qöşinlariga qarşi çiqişga qaror qilişadi. Şafqatsiz jang boşlanadi, unda köplab odamlar va maymunlar halok böladi. Krull sobiq dösti Attar bilan olişuvda halok böladi. Kutilmaganda jang maydoniga şimpanze Perikles bölgan qöniş moduli keladi, maymunlar uni Semosning özi deb öylaşadi. Ğazablangan Thade ham Periklesni, ham Leoni öldirmoqçi böladi, ammo Leo uni «Oberon»ning bir bölimiga qamaşga muvaffaq böladi.

Odamlar va maymunlar örtasida birodarlik paydo bölib, ular halok bölganlarni xayrlaşib kuzatişadi. Tavba qilgan Attar heç kim qayerda dafn etilganini, odamlarmi yoki maymunlarmi ekanini belgilamasligini eʼlon qiladi, çunki ularning hammasi uruşning bir xil qurbonlaridir. Leo Devidson Daena va Arini xayrlaşib öpgaç, oxirgisiga Periklesni qoldiradi va uning moduliga ötirib, kosmosdagi elektromagnit maydonga qaytadi. Yerga yetib kelgaç, u Vaşingtonning markazida, Kongress binosi yonida favqulodda qönadi. Keyin u Avraam Linkoln haykaliga yaqinlaşadi va uning yuzi endi general Thadeniki ekanini payqaydi. Yonidagi yozuvda aytilişiça, mamlakat erkinligi va demokratiyasi aynan buyuk Thadega qarzdor. Leo kelajakdan qaytib, öz mamlakati va xalqining ötmişini beixtiyor özgartirib yuborganini dahşat bilan tuşunadi. Qöniş joyiga politsiya maşinalari yetib keladi, ulardan kök politsiya formasidagi maymunlar çiqib kelişadi…

Charlton Heston va Linda Harrison — 1968-yildagi «Planet of the Apes» ekranlaştirişida suratga tuşgan yagona aktyorlar. Linda Harrisonga aravadagi ayol roli berilgan, Charlton Hestonga esa general Thadening ölayotgan otasi Zaius roli tuşgan.

2002 — «Saturn» mukofotiga 6 ta nomzodlik: eng yaxşi ilmiy-fantastik film, ikkinçi plan aktyori (Tim Roth), ikkinçi plan aktrisasi (Helena Bonham Carter), kostyumlar (Colleen Atwood), grim (Rick Baker, John Blake), DVD ning eng yaxşi maxsus naşri

2002 — Britaniya kinoakademiyasi mukofotiga ikkita nomzodlik: eng yaxşi kostyumlar (Colleen Atwood) va grim / soç turmagi (Rick Baker, Tony Gee, Kazuhiro Tsuji)

2002 — «Grammy» mukofotiga eng yaxşi saundtrek uçun nomzodlik (Danny Elfman)

2002 — MTV Movie Awards mukofotiga ikkita nomzodlik: eng yaxşi kameo (Charlton Heston) va eng yaxşi yovuz qahramon (Tim Roth)

2002 — «Golden Raspberry» (Oltin malina) uçta mukofoti: eng yomon remeyk yoki syujet davomi, eng yomon ikkinçi plan aktyori (Charlton Heston), eng yomon ikkinçi plan aktrisasi (Estella Warren)

Dastlab film «Planet of the Apes» olamini qayta işga tuşirişning boşlanişi bölişi kerak edi. Yangi film yaratiş ğoyasi 1993-yilda Fox studiyasiga keldi, şu maqsadda prodyuserlar Don Murphy va Jane Hamşer maşhur rejissyor Oliver Stoneʼni loyihada işlaşga taklif qilişdi. Biroq Stone asl ekranlaştirişlarni körib çiqqaç, qayta işga tuşirişni qatʼiy rad etdi, keyinroq esa syujetni sezilarli darajada özgartiriş şarti bilan rozi böldi. Fox bu şartga rozi bölib, yangi ssenariyni qayta işlaş uçun million dollar ajratdi. Ssenariy ustida keyinçalik Terry Hayes işladi. Uning syujetiga köra, kelajakda insoniyat tarqalgan mutatsiya tufayli yöqoliş arafasida turadi. Mutatsiya bolalarning qarib, ölişiga sabab böladi. Şu sababli boş qahramon, olim Uill 100 000 yil oldingi ötmişga sayohat qiladi, u nuqsonli genga ega bölgan ajdodni öz farzandlariga ötkazişdan oldin yöq qilmoqçi. U yerda u Aragorn boşçiligidagi aql-idrokli va agressiv maymunlar irqi bilan uçraşadi. Maymunlar öz texnologiyalari yordamida öşa nuqsonli genni Homo sapiens vakillariga singdirişga harakat qilib, kelajakda ularning avlodi tanazzulga uçraşini kutişadi. Uill inson qabilalarini birlaştiradi, ularga öt qurollaridan foydalaniş bilimini beradi va maymunlar tsivilizatsiyasini yöq qiladi. Finalda u kiçik ozodlik haykalini quradi.

Bu ssenariy ijtimoiy satiradan xoli bölib, köproq tomoşabop jangari film uçun mos edi. Boş qahramon rolini Arnold Sçwarzeneggerʼga taklif qilişga qaror qilişdi, u Aragorn maymuni rolini ham öynaşi kerak edi. Ikkinçi va asosiy rejissyor sifatida Phillip Noyce tanlandi, grim va maxsus effektlar ustida esa «Alien», «Jurassic Park» va «Terminator» filmlari bilan maşhur bölgan Stan Winston işladi.

Suratga oliş boşlandi va hammasi silliq ketayotgan edi, tösatdan kulguli holat yuz berdi: prodyuser Dylan Sellers ssenariyçi Terry Hayesʼni filmga futbol sahnasini qöşişdan boş tortgani uçun işdan böşatdi (bu ğoya Sellersʼniki edi). Protest belgisi sifatida Phillip Noyce darhol loyihani tark etdi, unga ergaşib Oliver Stone ham ketdi, u loyihaga qiziqişini butunlay yöqotgan edi. Köp ötmay Dylan Sellers özi yöl-transport hodisasidan keyin qamoqqa tuşdi. Loyiha töxtatildi, ammo uni baribir istiqbolli deb hisoblaşdi va suratga oliş qayta boşlandi. Rejissyor sifatida «Home Alone» va «Home Alone 2» filmlari ustida işlagan Chris Columbus, ssenariyçi sifatida esa Sam Hamm taklif qilindi.

Sam syujetni deyarli butunlay qayta yozdi. Yangi versiyaga köra, Nyu-York portiga kosmik kema tuşadi, uning içida astronavt-maymun bölib, u epidemiyani tarqatuvçi virus taşuvçisi ekan, bu epidemiya tufayli barça çaqaloqlar halok böladi. Olimlar guruhi kemani tuzatib, maymunlarning ona sayyorasiga yöl oladi va u yerda primatlarning rivojlangan tsivilizatsiyasi bilan uçraşadi. Bu tsivilizatsiya odamlarga oddiy hayvonlar kabi munosabatda böladi. Troy va uning jamoasi rivojlangan aqli bilan maymunlarni hayratga soladi, maymunlar jamiyati ikki lagerga bölinadi: Troy va uning jamoasini xavfli va istalmagan unsurlar deb hisoblaydiganlar hamda odamlar huquqlari uçun kuraşuvçi himoyaçilar. Köp ötmay Troy Alfa Centauri yulduzida yuksak rivojlangan inson tsivilizatsiyasi mavjud bölganini, u özgargan maymunlar qözğoloni natijasida halok bölganini va bu sirni hozirgi maymunlar hukumati bilişini bilib oladi. Hukumat esa insoniyatni, şuningdek Yerni ham yöq qiliş uçun Yerga kosmik kema yuborgan. Troy ittifoqçilari yordamida antivirus işlab çiqişga va Yerga qaytişga muvaffaq böladi, ammo u yerda insoniyat allaqaçon qirilib ketgan bölib, xarobalar orasida aqlli maymunlar yaşayotgan ekan.

Syujet asl manbaga imkon qadar yaqin qilingan edi, ammo Hamm zamin madaniyatini parodiya qilişga haddan taşqari berilib ketdi. Xususan, maymunlar yuqori tabaqasi yaşirinça turli zamin teleseriallarini tomoşa qiladi va maşhur zamin brendlarining nomlarini köçiradi. Natijada «Banana-King» fast-food tarmoği yoki «Home Alone» va Mikki Monkey multfilmlari parodiyalari paydo böldi. Parodiyalarni haddan taşqari işlatiş filmning umumiy atmosferasini buzardi. Şu paytda Chris Columbus onasining vafoti tufayli loyihadan çiqib ketdi va uning örniga James Cameron taklif qilindi. Biroq Cameron öşa paytda «Titanic» filmini yaratiş bilan band edi va loyihada deyarli iştirok etişdan voz keçdi. Şu orada Sçwarzenegger «Batman & Robin» filmining muvaffaqiyatsizligi tufayli obrösini tuşirdi, yurak operatsiyasini ötkazdi va vaqtinça aktyorlik karerasini tark etdi. Loyiha butunlay töxtatildi.

«The Matrix» va «Star Wars: Episode I — The Phantom Menace» filmlarining muvaffaqiyatli çiqişidan söng ilmiy-fantastikaga qiziqiş yana ortdi. Şu fonda Fox loyihani qayta tiklaşga qaror qildi. Ssenariyçi sifatida William Broyles taklif qilindi, unga oldingi filmlar va Boulle kitobiga boğlanmasdan istalgan ssenariyni yozişga ruxsat berildi. Rejissyor sifatida Tim Burton taklif qilindi. U asl asarning muxlisi bölib, asliga hurmat bilan qaragan holda «betakror» hikoya yaratmoqçi edi. Biroq Burtonga 2001-yilgaça filmni tugatiş şarti qöyildi. Şu sababli rejissyor montajni atigi uç oy içida bajarişga majbur böldi. Yana bir muammo byudjetning yetarli emasligi edi, bu rejissyorga öz ğoyalarining hammasini amalga oşirişga imkon bermadi. Masalan, mutant odamlardan yoki maymunlarning kastalarga bölinişidan voz keçişga töğri keldi. Yana bir bahs manbai asl rejada nazarda tutilgan Leo Davidson va şimpanze Ari örtasidagi sevgi çiziği böldi. Fox bunda zoofiliyani körib, personajlar örtasidagi romanga oid barça işoralarni olib taşlaşni darhol talab qildi. Natijada syujetga tezda Leoning sevgilisi bölgan ayol qöşildi va uni Estella Warren ijro etdi. Uning va Leoning romani işonarsiz va sunʼiy körindi.

Film tanqidçilardan aralaş şarhlar oldi. Rotten Tomatoes saytida film 160 ta şarh asosida 44 % reytingga ega, örtaça bahosi 5,51 dan 10 ga. Metacritic saytida film 34 ta tanqidçi şarhi asosida 100 dan 50 ball oldi, bu «aralaş yoki örtaça şarhlar» holatiga mos keladi.

Chicago Sun-Times gazetasining muharriri Roger Ebert filmga 2,5 yulduz qöydi. U kutilmagan finalni maqtadi, ammo filmda syujet tuzilişi muvozanatli emasligini taʼkidladi.