Wes Craven's New Nightmare

"Freddy öldi: Sönggi dahşat" (1991) filmida Freddy Kruger halok bölganiga qaramay, New Line Cinema studiyasi "Köça Elmʼdagi dahşat" franşizasidan butunlay voz keçişni rejalaştirmagan edi, çunki bu seriya studiyaning eng foydali loyihalaridan biri bölib qolayotgan edi. Oltinçi qismning finalida Freddy uzoq vaqt yöqotilgan qizi tomonidan orzular olamidan real dunyoga tortib olindi, u yerda dinamit tayoqçasi bilan teşilib, portlaş bilan yöq qilindi. Filmning nomi, u voqeaning yakunini bevosita körsatib turardi, şuningdek studiya rahbariyatining bayonotlari franşiza öz nihoyasiga yetgan degan taassurot uyğotdi.

Biroq studiyada eng muvaffaqiyatli seriyalarni rivojlantiriş imkoniyatlari örganilişda davom etardi. New Line Productions prezidenti va operatsion direktori Maykl De Luka studiya asl filmning muallifi Wes Craven iştirokisiz yangi davomni suratga olişni istamasligini taʼkidlagan. Uning fikriça, oldingi qismlar öziga xos vizual uslubga ega bölgan va bir neça rejissyorning ösişiga yordam bergan, ammo heç biri asl filmdan özib keta olmagan. Franşizani uning yaratuvçisi bilan birga qayta öylab çiqiş studiya uçun yana bir standart davomni suratga olişdan köra jozibaliroq körinardi.

Öşa paytga kelib Craven seriya ustida işlaşni bir neça yil oldin töxtatgan edi — asl filmdan keyin u "Elektrošok" (1989), "Ilon va kamalak" (1988) va "Zinapoya ostidagi odamlar" (1991) kabi filmlarni suratga olgan. Uning sözlariga köra, studiya bilan muzokaralar paytida u seriya ustida deyarli ön yil işlamagan edi — studiya nima uçun unga yana murojaat qilgani nomaʼlum edi, ammo yangi film ğoyasi uni ham qiziqtirdi.

Wes Craven heç qaçon "Köça Elmʼdagi dahşat" "Juma, 13-e" seriyasi namunasida çeksiz davomlar zanjiriga aylanişini xohlamagan. Biroq uning birinçi film ssenariysi Gollivudda uç yil davomida aylanib yurgan — loyihani New Line Cinema yordamida amalga oşiriş uçun rejissyor kompaniyaga personajlar huquqlarini berişga majbur bölgan. Natijada u Freddy Kruger obrazidan keyingi foydalaniş ustidan nazoratni yöqotdi va undan foydalanişdan daromad olmadi.

Bundan taşqari, studiya boş direktori Robert Şaye birinçi filmning dastlabki finalini rad etgan edi, unga köra barça voqealar tuşda sodir bölgan edi, şuningdek "Köça Elmʼdagi dahşat 2: Freddy qasosi" birinçi davomining ssenariysi böyiça Cravenning deyarli barça izohlarini eʼtiborsiz qoldirgan. Keyinçalik studiya Şaye va Sara Rişer vakilligida rejissyorni franşizaga qaytişga bir neça bor taklif qildi, ammo hamkorlik qiyin keçdi — masalan, uning "Köça Elmʼdagi dahşat 3: Orzu jangçilari" filmi ssenariysining taxminan 70 foizi qayta yozilgan.

Törtinçi filmni suratga olişdan oldin studiya uning orzular olamida vaqt sayohatidan foydalaniş ğoyasini rad etdi va şundan söng uni keyingi qism — "Orzular hukmdori" ssenariysini qayta işlaşga taklif qildi, ammo Craven bu taklifdan voz keçdi. Rejissyor vaziyatdan norozi edi va studiya unga nisbatan adolatsiz harakat qilgan deb hisobladi, ayniqsa u yaratgan franşizadan daromad oliş imkoniyatidan mahrum qilingani hisobga olinsa.

Cravenʼning qaytişiga New Line Cinema moliyaviy ahvolining özgarişi ham yordam berdi. 1993-yilda media magnat Ted Turner kompaniyani 550 million dollarga sotib olgandan söng, studiya ssenariy muallif­lari, rejissyorlar va taniqli aktyorlar bilan yirikroq bitimlar tuziş imkoniyatiga ega böldi. "Köça Elmʼdagi dahşat" asl filmi suratga olingan davrdagi çeklangan mablağlardan farqli ölaroq, endi studiya Cravenʼga foydali şartlar taklif qila olardi.

Oxir-oqibat Şaye nizolarni hal qiliş zarurligini anglab yetdi va Craven bilan boğlanib. 1992-yil oxirida Şaye rejissyorni studiya ofisidagi uçraşuvga taklif qildi — uçraşuv çoğida ular uzoq va oçiq suhbatlaşdilar. Rejissyor öz talablari bajarilişi va kompaniya bilan avvalgi kelişmovçiliklar hal etilişi şarti bilan qaytişga rozi böldi. U muzokaralar davomida tomonlar bir qator töplangan biznes masalalarini hal qilişga muvaffaq bölganini taʼkidladi, tajribali advokat yordami tufayli esa unga foydali kelişuvga erişiş imkoni böldi. Şaye Cravenʼga davomlardan retroaktiv ajratmalar, şuningdek sotuvdagi qöşimça mahsulotdan kiçik uluş berdi. Şunday bölsa-da, rejissyor Şayeʼning uning eʼtirozlarini tinglaganini va ularning köpçiligini qondirganini eʼtirof etdi. Keyinçalik Craven yettinçi filmda işlaşni New Line Cinema bilan deyarli franşiza yaratilganidan beri davom etib kelgan uzoq nizoni yakuniy hal etişdagi muhim qadam deb atadi.

Nizo hal etilgandan söng Craven seriyaning yettinçi qismini 1994-yilda uning ön yilligiga töğrilab suratga oliş imkoniyatini jiddiy öylay boşladi.

"Yangi dahşat" ustida işlaşda Craven filmni 1984-yilda asl kartinani tomoşa qilgan va yettinçi qism çiqqan paytda 25–30 yoşga yetgan tomoşabinlarga möljallagan. Rejissyor öşa paytda bu muxlislardan köpçiligi özlari ota-ona bölib qolgan bölişini hisobga olib, Freddy Krugerning katta yoşdagi tomoşabinlar uçun qanday özgarganini örganmoqçi bölgan: "Birinçi "Köça Elmʼdagi dahşat" filmini tomoşa qilgan tomoşabinlar öşa yoşga yetgan edi, şuning uçun men ular uçun film suratga olmoqçi edim", — deb tuşuntirgan rejissyor.

Craven yangi filmning asosiy konsepsiyasini uçinçi "Köça Elmʼdagi dahşat 3: Orzu jangçilari" ustida işlayotgan paytida ilk bor taklif qilgan bölsa-da, New Line Cinema uni franşizaga ssenariy muallifi va rejissyor sifatida qaytişga taklif qilgandan söng, u 1987-yildagi dastlabki ğoyadan darhol foydalanişga şoşilmagan. Buning örniga Craven barça oldingi davomlarni qayta körib çiqdi va syujet rivojlanişining mumkin bölgan yönalişini aniqlaşga harakat qildi. Biroq u ularda yangi hikoya uçun boşlanğiç nuqta böla oladigan yagona syujet çiziğini topiş qiyin ekanini tuşundi. Studiya bilan muzokaralarda rejissyorning asosiy şartlaridan biri Hezer Lengenkampning iştirok etişi böldi — u birinçi va uçinçi franşiza filmlarida Nensi Tompson rolini ijro etgan. Craven aktrisani asl "Köça Elmʼdagi dahşat" ruhining timsoli deb hisoblagan va uni yana hikoyaning markaziy figurasi qilmoqçi bölgan.

Craven oldingi filmlardan köra intellektual film suratga olişni maqsad qilgan, u oldingi davomlarni karikatura va özining asl mavzularidan uzoq deb bilgan. Lengenkamp bilan suhbat ssenariy asosiga yotgan konsepsiya tuğilişi uçun boşlanğiç nuqta böldi. Aktrisaning haqiqiy keçinmalari va dahşat filmlarida işlaşning psixologik oqibatlari haqidagi mulohazalari rejissyorni yangi hikoyani franşiza yaratuvçilari atrofida qurişga undadi. Uning fikriça, Lengenkampning şaxsiy tajribasi öylab topilgan har qanday hikoyadan köra köproq haqiqiy qörquv va drama mujassam edi.

Filmda işlatilgan aktrisa biografiyasining asosiy elementlaridan biri "10 tamizdan" (ingl. Just the Ten of Us) sitkomi tugagaç, körsatuvning yopilişidan norozi bölgan begona muxlis bilan boğliq voqea böldi — u unga köplab tahdidli xatlar yuborgan. Keyinçalik yozişmalar töxtagan bölsa-da, bu voqea Lengenkamp va uning oilasiga jiddiy taʼsir körsatgan. Craven bu epizodni syujetga kiritdi, çunki aktrisaga ötgan tajribani badiiy anglaş imkoniyatini beriş muhim deb hisoblagan. Oqibatda bu hikoya "Yangi dahşat" psevdo-hujjatli konsepsiyasining boşlanğiç nuqtasiga aylandi, unda real odamlar özlari sifatida rol öynaydi va film voqealari haqiqat bilan çirmaşib ketadi.

Lengenkamp bilan uçraşuvdan keyingi tört oy davomida Craven ssenariyning birinçi variantini ustida işladi. Yoziş jarayoni u uçun ğayrioddiy böldi: rejissyorning sözlariga köra, aktrisa bilan uçraşuvdan keyin unga aktrisa, Freddy Kruger va franşiza ustidagi öz ishi bilan boğliq ğayrioddiy tuşlar köra boşlagan. Uyğonganidan söng rejissyor ularni darhol yozib olgan, keyin esa ssenariyga kiritgan. U tuş körgan narsalarini qoğozga köçirayotganini, syujet qaysi yönalişda rivojlanayotganini har doim ham tuşunmasligini tan olgan.

Körgan tuşlaridan birida Freddy va studiyaning bir neça xodimi koktreyl ziyofatida edi: Inglund u yerda Krugerning odatiy teatrlaştirilgan va komik versiyasini körsatib, Krugerni ijro etardi. Biroq fonda boşqa bir figura bor edi — Inglund bilan parallel harakatlanayotgan, ziyofatda bölayotgan narsadan butunlay ajralib turadigan qoronği soya. Aynan şu figura Crevenda kuçli qörquv uyğotgan.

Körgan narsasini öylab, rejissyor asl filmni yaratişda insonning tabiatida qadimdan mavjud bölgan narsani anglaşga harakat qilganini tuşundi — uning fikriça, gap odamlarning bir-biriga zöravonligida namoyon böladigan abadiy yovuzlik haqida ketayotgan edi. Craven bu ğoyani Qobil va Horun haqidagi Bibliya hikoyasi bilan boğladi, unda bir aka boşqasiga qarşi çiqadi va u bugungi dunyoda ham insoniy şafqatsizlik namoyon bölişda davom etayotganini taʼkidladi.

Rejissyor dahşat filmlarining yovuzlikni qabul qilişdagi roli va ularning bolalarga taʼsiri masalasini ham körib çiqqan — u bunday filmlar tomoşabinga albatta zarar yetkazadi degan fikrga qöşilmagan. Aksinça, Craven janrning maşhurligi köp jihatdan uning odamlar tabiatining nomaʼlum, qörqinçli va vayron qiluvçi tomonlariga şakl va nom beriş qobiliyati bilan izohlanadi deb hisoblagan. Yovuzlikni aniq obraz orqali tasvirlaş orqali dahşat filmlari tomoşabinlarga uni anglaş va undan qörqişni maʼlum darajada yengiş imkonini beradi. Şu kontekstda Freddy Kruger universal yovuzlikning bir qismi timsoliga aylandi va uni yanada tuşunarli va közga körinadigan qildi.

1993-yil yozida Craven Lengenkampga ssenariyning birinçi variantini tugatganini aytdi. U "Köça Elmʼdagi dahşat 7: Kötariliş" (ingl. A Nightmare on Elm Street, Part 7: The Ascension) ish nomi ostida yozilgan edi. Dastlabki bosqiçda ssenariy "Haqiqiy hikoya" (ingl. The Real Story) deb ham atalgan.

Natijada film franşiza uçun ğayrioddiy konsepsiyani oldi: uning syujeti Freddy Kruger haqida yangi film yaratiş atrofida qurilgan edi va şu bilan birga oldingi qismlarni suratga olişda iştirok etgan odamlar haqida hikoya qilardi. Lengenkamp, Inglund, Craven va Şaye filmda özlarining öylab topilgan versiyalarini ijro etişdi. Hikoya şunday rivojlanardiki, Krugerning öylab topilgan personaji suratga oliş iştirokçilarining real hayotiga bostirib kira boşlaydi. Asta-sekin qahramonlarga tuşuntiriş qiyin bölgan ğalati voqealar röy berardi: ular muxlisning taʼqibi, Craven va Inglundning manipulyatsiyasi yoki ğayritabiiy kuçning namoyon bölişi natijasi bölişi mumkin edi. Inglundning sözlariga köra, filmda ayrim falsafiy ğoyalar va tanqidiy qaraşlar özi qarama-qarşi kuçlar sifatida iştirok etgan.

Aktyor, şuningdek, seriyaning oldingi uç filmidan farqli ölaroq, "Yangi dahşat" ustida işlaş unda alohida iştiyoq uyğotganini aytdi, çunki film jiddiy şaxsiy va hissiy mavzularga murojaat qilardi. Şu bilan birga, filmda Gollivud va uning jamiyatga taʼsiriga qaratilgan satira, şuningdek, kinematografning real dunyodagi zöravonlik uçun javobgarligi haqidagi muhokama ham bor edi. Inglund Gollivud Freddy Krugerning afsonasini yaratganmi yoki bunday mavjudot filmlar paydo bölişidan ança oldin mavjud bölganmi, degan savolni ham film örganganini öylardi.

Dahşat filmlari muxlislari va janrga berilib ketgan odamlarga alohida eʼtibor qaratilgan edi. Masalan, Craven körsatuv epizodini u va Inglund boşidan keçirgan haqiqiy voqea ilhomlantirganini aytdi: "Robert bilan biz San-Fransisko atrofidagi jamoat televideniyasining bir körsatuviga birga qatnaşdik. Muhokama mavzusi bunday filmlar bolalar uçun zararlimi, degan savol edi. Auditoriyada ota-onalar va bolalar bor edi. Bir payt barça bolalar örinlaridan sakrab turib, qiçqira boşladi: „Freddy! Freddy! Freddy!“ Esimda, men boşlovçiga va ota-onalarga qaraşim bilan ularning hammasi hayratga tuşgan edi".

Lengenkamp filmni öşa "Köça Elmʼdagi dahşat"ni yaratgan odamlar haqidagi hujjatli filmga öxşatgan — uning sözlariga köra, aktyorlar va suratga oliş guruhi aslida maydonçada keyinçalik ekran hikoyasining bir qismiga aylanadigan voqealarni takrorlaşgan. Bunday ğayrioddiy yondaşuv haqiqat bilan xayol örtasidagi çegarani öçirişga yordam berardi, Freddyning qaytişi esa yanada bezovtali tus olardi: personaj kutilmaganda paydo bölar, yaşirin qolar va har doim ham tomoşabin oldida bevosita körinmasdi.

Craven filmni janr dekonstruksiyasi sifatida taʼriflagan: u dahşat filmi yaratiş jarayoni va undagi tasvirlangan voqealarning qanday qilib öz hayotiga ega bölib, xayol çegarasidan çiqib ketişi haqida hikoya qilardi. Şuningdek, Craven filmning asosiy xususiyati gerginlik, saspens va hissiy iliqlikning uyğunligi ekanini ham hisoblagan. Uning sözlariga köra, "Köça Elmʼdagi dahşat" seriyasi filmi uçun bu yerda mehr-muhabbat juda köp edi, ayniqsa Heather va uning ekrandagi öğli, uni Mico Hughes ijro etgan, iştirok etgan sahnalarda. Personajlar örtasidagi munosabatlar sevgi va mehrga asoslangan edi, ammo ularning hissiy yaqinligi doimiy tahdid bilan birga keçardi, çunki tomoşabin ikkala qahramonning ham tirik qolişiga işonç hosil qila olmasdi.

Craven filmda işlaş uni dahşat filmlari rejissyori tajribasi va ota rolini öylaşga majburlaganini tan olgan — doimiy band bölgani uçun u köpinça uyda bölmas va farzandlariga yetarli vaqt ajrata olmasdi. Rejissyor dahşat filmlarini nega suratga olişi va ularning bolalar auditoriyasiga taʼsiri haqida özi va boşqalar tomonidan köp marta söralganini ham aytgan — öz xavotirlarini va atrofdagilarning qörquvlarini tuşuniş zarurati "Yangi dahşat"ni uning ijodidagi eng real asarlardan biriga aylantirgan.

Şu bilan birga Craven nafaqat janrning boşqa odamlarga taʼsirini, balki uning öziga körsatgan taʼsirini ham örganişga intilgan. U dahşat filmlari unga çuqur taʼsir körsatganini, hamma vaqt ham ijobiy bölmasa-da, taʼkidlagan. Ayrim doiralarda rejissyor öz karerasini dahşat filmlariga bağişlagani va bu janrga bir neça bor qaytgani sababli nomaqbul şaxs sifatida qabul qilingan. Craven şubha va rad etişga duç kelgan hamda janrdagi işini yolğiz maşğulot deb taʼriflagan. Uning sözlariga köra, "Yangi dahşat" uning kasbiy hayotining bu tomonini ham qamrab olgan.

Natijada film davomida xayol bilan haqiqat örtasidagi çegara asta-sekin xiralaşgan. Craven baʼzi suratga olingan epizodlarni haqiqiy voqealardan ajratiş juda qiyin bölganini taʼkidlagan. Bundan taşqari, rejissyor "Yangi dahşat" kontekstida ular örtasida prinsipial farq yöq deb hisoblagan, çunki filmda sodir bölayotgan barça narsalar uning konsepsiyasi doirasida haqiqiy edi.

Filmning yakuniy qismida Heather öğliga "Wes Cravenʼning Köça Elmʼdagi dahşati" ssenariysini öqib beradi — bu epizod filmning metahikoya yönalişini yakunlaydi, unda film voqealari, xayoliy personajlar va suratga oliş iştirokçilarining haqiqiy hayoti yagona hikoyaning bir qismiga aylanadi.